Bak?da xalq?m?z?n gork?mli sairi S?m?d Vur­ gunun ev muzeyi ac?l?r. Сложившиеся доверитель­ ные отношения с экономическими структурами Зап­ ада, стабильность в стране позволяют надеяться на активное привлечение и в будущем инвестиций в Азерб­ айджан.


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
Ramiz Mehdiyev
Azərbaycan Respublikası Prezidenti
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü
Y9bT 5ÜbYA bTZAaL VƏ
aTLLT T59YA
© Рамиз Мехтиев, 2016
«Шарг-Гарб», 2016
Ramiz Mehdiyev
Yeni dünya nizamı və milli ideya
.akı, “Şərq-vərb”, 2016, 280 səh.
Рамиз Мехтиев
Новый миропорядок и национальная идея
Баку, «Шарг-Гарб», 2016, 280 стр.
Azərbaycanda müxtəlif dövrlərdə yürüdülən siyasətdən, bu siyasət kon
teks�ndə Ieydər Əliyev fenomeni haqqında düşüncələrdən ibarət olan ki
tabda cəmiyyət və dövlət həya�nın fəlsəfəsindən, tarixdə şəxsiyyə�n ro
lun
dan bəhs olunur, hadisələr konkret zaman və tarixi şərait fonunda təhlil
lir. mtən əsrin 70-ci illərindən başlayaraq müasir dövrümüzədək Azər
bay
canda və onun ətra�nda cərəyan edən ic�mai-siyasi, iq�sadi proseslər �kir
süzgəcindən keçirilir. Yeni dünya nizamında milli ideyanın necə yarandığı və
formalaşdığı, həyata necə vəsiqə aldığı barədə suallara cavab axtarılır. 5ünya
siyasə�ndə liberalizm və neokonserva�zm kimi aparıcı meyillərdən bəhs
edən müəllif onların sintezinin Azərbaycan üçün uğurlu ideoloji konstruk
siya olduğunu nəzəri və prak�ki cəhətdən əsaslandırır.
Yitabda neokonserva�zm və azərbaycançılığın nisbə�, milli ideologiya,
müstəqil Azərbaycanın siyasi və iq�sadi strategiyası qloballaşma konteks
�ndə nəzərdən keçirilir, bununla bağlı fəlsə� �kirlərə geniş yer verilir.
trezident Tlham Əliyevi yeni dövrün siyasətçisi kimi səciyyələndirən akade
mik Ramiz aehdiyev oxucuya onun dövlət, dövlə�n inkişa�na dair baxışla
rını təqdim edir, eyni zamanda, hakimiyyə�n varisliyinin Azərbaycan nümu
nəsi barədə maraqlı mülahizələrini bölüşür.
bəşrdə həmçinin Ieydər Əliyev şəxsiyyə� üçün xarakterik olan liderlik,
xarizma�klik, müdriklik və digər nadir key�yyətlərə, həmçinin ulu öndərin
laskarlıq missiyası, milli ideyanın və mə�urənin formalaşdırılması, milli
dövlət quruculuğundakı rolu və digər misilsiz xidmətlərinə toxunulur. aüəl
lif ulu öndər Ieydər Əliyevin siyasi portre�nə özünəməxsus fəlsə� ştrixlər
əlavə edir.
© Ramiz aehdiyev, 2016
Şərq-vərb”, 2016
www.eastwest.az
www.�.com/eastwest.az
[email protected]
YENİ DÜNYA NİZAMI VƏ MİLLİ İDEYA
Hər bir konkret tarixi dövrdə ictimai və siyasi proseslər
onlara ayrıca istiqamət və siqlət verən xüsusi dünyagörüşü
nümunələri çərçivəsində cərəyan edir və reallaşır. Keçmişin
dəf edildiyi və ömrünü başa vurduğu təbii prosesdən fərqli
olaraq, tarixi prosesdə keçmişin bu və ya digər cəhətləri ha­
zırkı dövrdə yaşamaqda davam edir. İkili təbiətə malik olan
tarixi proses bir tərəfdən təkamül, inkişaf və köhnə
nin inkarı, keçmişlə əlaqənin qırılmasına və yeninin yaran
masına cəhddirsə, digər tərəfdən varislik prinsipinə əsasla
naraq, hələ də yaşamaq iqtidarında olan cəhətlərin qoru
nub saxlanması və gələcəyə ötürülməsidir.
Cəmiyyətin və dövlətin həyatının bütün fəlsəfəsi də məhz
bundan ibarətdir. İdeal ictimai
tarixi sistem mövcud deyil
dir. Onların hər biri digər, bəzən bir
birinə zidd sistemlərin
siyasi, iqtisadi, mənəvi
əxlaqi, ideoloji cərəyan və is
tiqamətlərini özündə əks etdirir. Eyni zamanda, bir etnik
siyasi qurumu, onun həyat tərzini başqalarından fərq
rən və nəsildən
nəslə ötürülən cəhətlərdə varisliyi qoruyub
layır.
Tarixdən və ictimai
tarixi prosesdən yal
nız o zaman
danışmaq mümkündür ki, iki başlanğıc – bir tə
rəfdən inki
şaf və yeninin yaradılması, digər tərəfdən isə keçmişlə va
risliyin qorunub saxlanmasının qarşılıqlı əla
qəsi və çulğaş
Bu mənada mövcud ictimai
siyasi reallıqları obyektiv şə­
kildə əks etdirmək iddiasında olan hər hansı sosial
siyasi konstruksiya və ya dövlət qurumu hər iki baş
lanğıcı nəzərə almalıdır. Əks halda, o ya yaşarı deyil, yaxud
da onun reallaşdırılması cəhdləri əsas mənəvi, etik, norma
tiv və digər prinsip və dəyərlərin mahiyyətinə təhlükə törə
dən gözlənilməz nəticələrə səbəb ola bilər. Başqa sözlə
desək, cəmiyyətin transformasiyası, siyasi idarəçiliyin üstün
cəhətlərinin dəyişməsi Nitsşenin “bütün dəyərlərin yenidən
dəyərləndirilməsi” formulu ilə bağlıdır. Həmin ideyanın ger
çəkləşdirilməsi nəticəsində bəşəriyyətin bütün tarixi boyu
formasiyaların dəyişməsi – antik dövrdən orta əsrlərə, orta
əsrlərdən rasionalist sivilizasiyaya, yaxud kapitalizm cəmiy
yətinə keçid prosesi baş vermişdir. Hər bir transformasiya
yeni ideya və yeni keçidin mahiyyətinə çevrilən yeni ideo
logiya ilə şərtlənir.
Yeni keçid prosesində Azərbaycan öz qüvvələrini xalqı
mızın daxili potensialının inkişafı üçün cəmləşdirmək kimi
misilsiz imkan qazanmışdır. Keçmişin buxovlarından xilas ol­
mağa çalışaraq, başqa bir gələcək qurmağa başlamışıq.
Təəssü�ər olsun ki, heç də bütün siyasi liderlər və qruplar
yaxın keçmişimizin və bugünümüzün mahiyyətini aydın dərk
etməmiş və başa düşməmişlər. Məsələ heç də milli siya­
sətçilərin fərdi key�yyətlərində deyil, onların formalaşdıqları
şəraitdədir. Azərbaycanın düşdüyü vəziyyət bir çox Qərb öl­
kələrinin XIX əsrin ikinci yarısında məruz qaldıqları və isla
hatdan sonrakı Rusiyanın qarşılaşdığı vəziyyətə çox oxşardır.
Fransız sosioloqu Emil Dürkheym bunu “seqment tipli cəmiy­
yətləri səciyyələndirən mexaniki həmrəylik sxemi kimi” təsvir
etmişdir. Bu sxemə görə “fərd qrupun daxilində, hissə tamın
tərkibində, əmək bölgüsünə əsaslanan və fərdlərin müstəqil
olduğu və öz fəaliyyətinin xüsusiyyətinə müva�q surətdə
qruplaşdığı cəmiyyətlərin üzvi həmrəyliyi içərisində əriyir”.
Müasir Azərbaycanda ictimai çevriliş çox tez bir zamanda
baş vermişdir. Onun gedişində vətəndaşın, yəni siyasi proses
subyektinin dövlətə və başqa təsisatlara münasibətdə yeni
vəziyyəti bərqərar olmuşdur. Ona görə də bu çevriliş nəti
cəsində dövlətin və cəmiyyətin bir
birindən ayrılmış müxtə
lif funksiyalarının yeni vəziyyətə və reallıqlara uyğunlaşmağa
kifayət qədər vaxtı olmamışdır.
DAĞILMASI: YEN
MKANLAR
Biz müəyyən ideoloji struktura malik müstəqil Azərbay
canın siyasi spektrinin müasir vəziyyətini araşdırarkən 1980
ci
illərin ikinci yarısının – 1990
cı illərin hadisələrinə müraciət
edirik. İqtisadiyyatın, ictimai quruluşun və dövlət quruluşu
nun, ictimai
siyasi və milli münasibətlərin böhranının kəs
kinləşməsi, SSRİ
də milli hərəkatları zorakılıqla yatırtmaq
cəhdləri, Sovet İttifaqının dağılması, yeni qlobal dünya niza­
mının bərqərar olması, dünya siyasətinin nüfuz sahələrinin
növbəti dəfə bölüşdürülməsi, ikiqütblü dünyanın bir föv
dövlətin siyasətinin üstünlük təşkil etdiyi birqütblü vektora
çevrilməsi və panavropa siyasi məkanında sol mərkəzçi qü
vvələrin güclənməsi və bir çox digər hallar Azərbaycanın
müasir siyasi məkanının real vəziyyətini müəyyənləşdirən
amillərə çevrilmişdir.
cı illərin əvvəllərində baş vermiş və Azərbaycan
cəmiyyətinin həyatına sürətlə daxil olmuş siyasi prosesləri
və hadisələri xatırlayanda aydın olur ki, onlar situativ, daha
çox qeyri
müəyyən xarakter daşıyırdı. Onların əsas məzmunu
“real sosializmin tarixi legitimliyi”nin inkar edilməsindən, bu
siyasi və iqtisadi sistemin insanlığa zidd mahiyyət
daşıdığının sübuta yetirilməsindən, sovet hakimiyyətinin 70
illik tarixinin i�as dövrü, bir necə nəslin qurban getdiyi baş
tutmamış sosial eksperiment dövrü kimi dəyərləndirilmə
sindən ibarətdir. 1990
cı illərin əvvəllərindəki ictimai etiraz
ların əsasını hansısa konkret baxışlar təşkil edirdisə, bunlar
ilk növbədə antikommunizm baxışları idi. O dövrdə çoxları
həm Sov.İKP
nin rəsmi ideologiyasını və nəzəri qaynaqlarını,
həm də ümumiyyətlə solçu, antikapitalist ideyaları vaxtilə
sovet təbliğatının ifşa etdiyi “kapitalizmin mürtəce ideolo­
giyası” kimi yozurdular.
Ə.Vəzirov rejimi və ondan sonra baş vermiş hakimiyyət
dəyişikliyi köhnə sosial nizamın və bu nizamı “legitimləşdir
miş” təsəvvürlərin i�asa uğramasına gətirib çıxardı. Ona
görə də cəmiyyət gələcək inkişaf yolunu dərk etməyə, Azər­
baycanın siyasi, iqtisadi və ictimai həyatının yeni istiqamət
lərini və qaydalarını işləyib hazırlamağa imkan verən alter
nativ bilik sisteminə getdikcə daha kəskin ehtiyac duyurdu.
Sov.İKP MK rəhbərliyinin öz təcəssümünü 1990
cı ilin yan
varında Bakıda törədilmiş qanlı hadisələrdə tapan ədalətsiz
antiazərbay
can siyasəti nəticəsində əhalidə formalaşmış
antikommunist əhvali
ruhiyyə xalqı seçkilərdə kommunist
nomenklaturasının hakimiyyəti əleyhinə çıxanlara səs ver
məyə sövq edirdi. Lakin bu antikommunizm gündəlik si­
yasi, iqtisadi və sosial həyatın təşkili üçün yararlı olan ra­
funksional şüur və davranış modellərini özündə əks
etdirmirdi.
Nəzərə almaq lazımdır ki, Dağlıq Qarabağ probleminin
doğurduğu, Bakıda 1990
cı il yanvar hadisələrindən sonra
isə milli
demokratik ideologiya və praktikadan qidalanan
antikommunist çıxışlara çevrilmiş ümumxalq etirazı, sovet
rejimi ilə ideoloji əlaqənin kəsilməsi kütləvi psixologiyaya
və insanların sosial ovqatına konstruktiv təsir göstərmədi.
Əksinə, bu təsir yeni ictimai
siyasi və iqtisadi sistem, yeni
şəraitdə optimal davranış üsulları barədə praktik biliklərdən
daha çox, emosionallıqla qavranılan dəyərlər sahəsini əhatə
edirdi. Başlıca psixoloji dəyişiklik cəmiyyətdə möhkəmlən
miş azadlıq hissi, milli müstəqilliyə və dövlət müstəqilliyinə
tələbat hissi idi. Totalitar keçmişin əksinə olaraq, bu dəyişik­
lik insanlar üçün tez bir zamanda əsas istiqamətə çevrildi.
Belə ki, 1990
cı illərin əvvəllərinin siyasi şüurunda bazar
və demokratiya daha çox dəyər, ideologiya mücərrədlikləri
kimi qalırdı. Ölkəyə hansı inkişaf yolları və perspektivlərini
seçmək təklif edilirdi və onu hansı problemlər gözləyirdi –
bu mühüm məsələləri iqtidar və onu dəstəkləyən “demokra­
tik elita” dərk etmirdi və ölkədə yeni ictimai
siyasi sistemin
formalaşdırılması problemləri, əslində, müxtəlif hakimiyyət
daxili qrupların siyasi iddiaları əsasında həll edilirdi. İsla
hat­
lar “ümumi rifah”ı və sosial ahəngdarlığı cəmiyyətə “birnə­
fəsə” gətirməyə imkan verən hansısa bir əfsanəvi vasitə kimi
təqdim olunurdu və təəssüf ki, bu gün də müxalif siyasi
qüvvələr onları bu cür qələmə verirlər.
Deməyə hər cür əsas var ki, 1990
cı illərin əvvəllərində
Azərbaycan suverenlik qazanaraq, ondan öz xalqının xeyrinə
istifadə edə bilməyən, dünya birliyində özünə dəstək və
müttə�qlər tapa bilməyən dövlətlər sırasına aid edilirdi. Tarixi
təcrübə sübut edir ki, belə dövlətlər böyük coğra�
oyunun obyektinə çevrilirlər. Azərbaycanın da aqibəti belə
Beləliklə, 1988
ci ildən başlayaraq 1993
cü ilin ortalarına­
dək iqtidarın siyasətindəki qarmaqarışıqlıq, ölçülüb
siyasi xətt yeridilməsi əvəzinə, ötəri vəzifələrin həllinə alu
dəlik ölkəni ağır sosial
siyasi sarsıntılara gətirib çıxardı.
baycan cəmiyyətinin həyatının bütün əsas sahələrini
– siyasi sahədə dövlətin fəaliyyətinin bütün səviyyələ
rində və bütün vəsilələrində idarəçilik itirildi. Korporativ ma­
raqlara əsaslanan kəskin siyasi münaqişələr və silahlı toq­
– iqtisadi sahədə gərginliyin mahiyyəti kompleks maliy
yə və struktur böhranından, ənənəvi kooperasiya əlaqələri
nin qırılmasından, kütləvi işsizlikdən və bütün bunların nə
ticəsi olaraq, əhalinin həyat səviyyəsinin kəskin surətdə aşağı
düşməsindən ibarət idi;
– sosial sahədə böhran nəticəsində sosial qrup və təsi
satlar sürətlə dezinteqrasiyaya uğradı, şəxsiyyətin əvvəlki
strukturlarla və həyat normaları ilə identi�kasiyası itirildi,
mənəvi və ideoloji boşluq yarandı, şəxsiyyətin dəyər meyar­
larından uzaqlaşması baş verdi.
Nəticədə bir cəmiyyətdə iki böhran – sosial
iqtisadi və
əxlaqi, mədəni böhranlar üst
üstə düşdü və spesi
�k qarşılıqlı əlaqədə olub vəziyyəti mürəkkəbləşdirdi, ona
dönməz xarakter verirdi. Total böhran isə, öz növbəsində,
real milli siyasətin formalaşmasına, cəmiyyətin və dövlətin
modernləşdirilməsinə əngəl törədirdi.
Dərk etmək lazım idi ki, köhnə təsəvvürlərin yeniləri ilə
əvəzlənməsi həm yeni biliklərin dəyişmiş gerçəkliyə müva
�qliyindən, həm də köhnə təsəvvürlərin xüsusiyyətlərindən
– onların bütövlüyündən, dəyişkənliyindən, modi�kasiyaya
nə dərəcədə uyğunlaşa bilməsindən asılıdır. Bu, milli menta­
litetin mədəni və sosial arxetiplərində posttotalitar cəmiy
yətdəki sosial idrak proseslərinin ən mühüm amillərindən
birini görməyə bir növ sövq edirdi. Bütövlükdə, bu arxetip
lər Mərkəzi və Şərqi Avropanın bir sıra tranzitar, keçid döv
rünü yaşayan cəmiyyətləri ilə müqayisədə posttotalitar cə
miyyət liberal ideyaların qavranılması üçün daha az əlverişli
idi ki, bunun da öz obyektiv tarixi və sosial
siyasi zəmini
vardı.
Ona görə də Azərbaycanın demokratik transformasiya
yolunda qarşılaşdığı ən mürəkkəb problemlərdən biri Ə.Və­
zirov və A.Mütəllibov rejimlərinin siyasətinin ölkədəki vəziy­
yətin tələblərinə müva�q olmaması və cəmiyyətin baş verən
dəyişikliklərə ziddiyyətli reaksiyası idi. Zənnimizcə, milli men­
talitetin məhz bu cür reaksiyası demokratik dəyişikliklərin
ardıcıl surətdə həyata keçirilməsini bir çox cəhətdən çətin
ləşdirən ümdə amil olmuşdur. Nəticədə, cəmiyyətin XX əs
rin 70
ci illərindən həyata keçirilən modernləşdirilməsinin
qarşısı 80
ci illərin axırlarında və 90
cı illərin əvvəllərində
nəinki kobudcasına alınmış, həm də yeni davranış modelinə
keçidin, fərdi seçimə və fərdi məsuliyyətə, şəxsiyyət dəyər
lərinə və üstünlüklərinə əsaslanan sosial tənzimləmə mexa
nizmlərinin işlədiyi modernləşdirilmiş cəmiyyətə keçidin yeni
AZƏRBAYCANIN MODERNLƏŞD
DEOLOG
YASI
XX əsrin son 30 ilində Azərbaycanda ənənəvi cəmiyyətdə
gedən modernləşdirməni səciyyələndirərkən dörd cəhəti
fərqləndirmək olar. Birincisi, ənənəvi cəmiyyətin əsas ideolo­
gemləri və ənənəvi normalarının tənqidi təhlilinin baş ver
məsi və mərhələ
mərhələ latent (gizli) surətdə dağılması;
ikincisi, ənənəvi kommunist ideologiyası dayaqlarının da
ğılması və prinsipcə başqa ictimai normalara uyğun gələn
davranış modelinin formalaşması; üçüncüsü, əvvəlki fəaliy
yət modellərinin böhranı; və nəhayət, dördüncüsü, yeni ic
timai fəaliyyət modellərinin təşəkkülü prosesi, əhalinin get
dikcə daha geniş təbəqələrinin bu prosesə tədricən cəlb
edilməsi və cəmiyyətin yeni sosial strukturunun formalaş
ci illər – 1980
ci illərin əvvəllərini əhatə edən bi
rinci mərhələ milli dəyərlərin dirçəlişi, əhalinin rifahının yük­
səlişi və təhsil səviyyəsinin artması ilə bağlı idi. Bütövlükdə
götürdükdə, bütün bunlar insanların davranış modellərin
dəki dəyişikliklərə təsir göstərirdi. Lakin dəyişikliklər bərabər
yayılmırdı, modernləşdirmə “təbəqə
təbəqə” gedirdi: ənənəvi
cəmiyyətin latent surətdə dağılması ilk növbədə ölkənin sə­
naye mərkəzlərinin sakinlərini əhatə edir, sonra isə formasını
dəyişərək, mərkəzdən əyalətlərə yayılırdı.
Transformasiyanın ikinci mərhələsi 1980
ci illərin ikinci
yarısına, sovet cəmiyyətinin ideoloji dayaqlarının pozulduğu
və kəskin tənqid edildiyi, “qadağan olunmayan nə varsa,
mısının” tədricən dağılmağa başladığı “yenidənqurma və
aşkarlıq dövrünə” aiddir. Kooperasiya və kiçik sahibkarlıq
haqqında qanunların qəbul edilməsi iqtisadi fəaliyyətin yeni
modellərinin formalaşmasının bünövrəsini qoydu. Lakin bu
modellər Azərbaycanda kütləvi şəkildə yayılmadı.
Transformasiyanın üçüncü mərhələsi 1991
ci ildə müs­
qilliyin əldə edilməsi, Azərbaycan cəmiyyətinin həyata ke­
çirilməsi baş tutmayan inkişaf “layihəsi” ilə bağlı idi. Dəyi­
şik
liklərin başlanmasına belə bir inam təkan verirdi ki, bazar
iqtisadiyyatın səmərəliliyini və bunun nəticəsi kimi, əhalinin
rifahının yüksəlməsini təmin edən universal mexanizm ola
caqdır. Transformasiyanın bu mərhələsində siyasət və iqti
sadiyyat sahəsində müsbət dəyişikliklərin insanların siyasi və
iqtisadi fəaliyyət üsullarındakı dəyişikliklərlə sıx bağ­
lılığı, əslində, dərk olunmurdu. Şəxsiyyət, fərdi səylər deyil,
məhz dövlət əvvəlkitək cəmiyyət həyatının başlıca amili he
sab edilirdi. Üstəlik, “hakimiyyət sahibləri”nin səriştəsizliyi
kədə anarxiya meyillərinin güclənməsi və bir sıra bölgə­
lərdə separatçılıq hərəkatının fəallaşması, Ermənistanın baş­
ladığı müharibə və Dağlıq Qarabağın işğalı vəziyyəti o də­
rəcədə kəskinləşdirdi ki, 1992
cü illərdə dövlətçiliyin
səmərəli inkişafı və cəmiyyətin modernləşdirilməsi imkanını,
əslində, tamamilə aradan qaldırdı.
cü ilin ortalarından, Heydər Əliyevin ölkə rəhbər
liyinə qayıdışından sonra transformasiyanın dördüncü mər
hələsi – Azərbaycanın tənzimlənən bazar iqtisadiyyatına keç­
məsi və ölkənin dünya siyasətinin subyekti kimi beynəlxalq
aləmdə tanınmasına gətirib çıxaran əsl demokratik dəyişik
liklər mərhələsi başlandı. Yeni demokratik dövlətin əsas prin­
siplərinin, vətəndaş cəmiyyəti ünsürlərinin, yeni iqtisadi sis
temə, tarazlı xarici siyasətə istiqamətlənmiş dünyəvi, hü
quqi
dövlətin prioritetlərinin təşəkkülünün, yeni demokratik tə
sisatların qurulması, yeni siyasi birliklərin yaradılması, siyasi
plüralizmin inkişafı və milli ideologiyanın əsas ünsürlərinin
tədricən formalaşması prosesinin ağlasığmaz dərəcədə mü­
rəkkəb şəraitdə getməsinə baxmayaraq, Azərbaycan dövlət­
çiliyinin milli identi�kasiyasının başlıca ehkamları məhz hə
min dövrdə formalaşmışdır.
Siyasi determinantlar fərdi və ictimai şüura, insanların
davranışına, hərəkətlərinə mühüm təsir göstərir, bu isə öz
növbəsində, dövlətin inkişaf modelinin təkmilləşməsini sti
mullaşdırırdı. Nəticədə,
Azərbaycanda sintetik, yeniliklərə
açıq olan, konstruktiv rol oynayan inkişaf ideologiyası
malaşmağa başladı.
Onu ideoloji konstruksiya baxımın
dan
araşdırsaq, zənnimizcə, bu ideologiyanı neokonservatizmə
aid etmək olar. Müasir ideoloji cərəyan olaraq neokonser
vatizm cəmiyyətə ailənin və dinin mənəvi prioritetlərini, və­
təndaşların və dövlətin qarşılıqlı mənəvi məsuliyyətinə və
qarşılıqlı köməyinə, hüquqlara hörmət bəslənilməsinə, möh­
kəm dövlət intizamına əsaslanan sosial sabitlik təklif edir.
Həmin doktrinaya uyğun olaraq, dövlət cəmiyyətin bü
töv­
lüyünün qorunub saxlanmasına, qanunçuluq və hü
quq qay­
dası əsasında fərdlər üçün lazımi həyat şəraitinin təmin edil­
məsinə, vətəndaşlara siyasi assosiasiyalar yaratmaq imkanı
verilməsinə, vətəndaş cəmiyyəti təsisatlarının inkişaf etmə
sinə çalışmalıdır. Neokonservatizm əsla o de
mək deyildir ki,
şəxsi azadlıqlar, insan hüquqları, sərbəst iqtisadiyyat və si
yasi demokratiya, xalqların öz mədəniyyətini qoruyub sax
lamaq hüququ və cəmiyyətin əmək qabiliyyəti olmayan üzv­
lərinin sosial hüquqları kimi anlayışlar kənar edilir. Məlum­
dur ki, neokonservatizm həmin anlayışların universallığını
qəbul edir və bu baxımdan liberalizm və sosializm ilə qovu­
şaraq ideoloji ahəngdarlıq yaradır.
Neokonservatorun liberaldan fərqi ondadır ki, birinci
ənənəvi dəyərlərin ictimai inkişaf üçün əhəmiyyətini qəbul
etdiyi halda, digəri onlara məhəl qoymur və ya ən yaxşı
halda, onlara ikinci dərəcəli əhəmiyyət verir. İslahatlar yetiş
mişsə və cəmiyyətin dayaqlarının möhkəmlənməsinə kömək
edə bilərsə, neokonservatizm onlara tərəfdar olmaqla ya
naşı, keçmişin həsrətini çəkməkdən tamamilə imtina edir və
keçmişin ən yaxşı ənənələrinə söykənərək radikal islahatlar
ideologiyasına çevrilir. Bu ideologiya ictimai inkişafın varis
liyini qoruyub saxlayır.
Bu baxımdan liberalizmin və neokonservatizmin sintezi
real sosialist və demokratik elementlərlə tamamlanan qüv
vətləndirici ideologiyalar kimi, Azərbaycan üçün uğurlu
ideoloji konstruksiya oldu.
Azərbaycanda müha�zəkar
liberal sistem tamamilə ta
razlaşdırılmışdır, o, bir tərəfdən, güclü dövlət hakimiyyətini
və hüquq qaydasını, digər tərəfdən isə iqtisadi fəaliyyət sər­
bəstliyini dəstəkləyir.
Bu sistemdə dövlətpərəst meyillərin
və dövlət təməllərinin, milli və universal elementlərin müş
tərək mövcudluğuna nail olunmuşdur.
Liberalizm müəyyən dinamik ruh gətirmiş, müha�
karlıq bu ruhu radikal sapmalardan qorumuşdur. Sosial
demokratizm isə çalışmışdır ki, eqalitar prinsiplər, yəni hü­
quq bərabərliyi prinsipləri unudulmasın. Heydər Əliyevin na­
dir dövlət idarəçiliyi qabiliyyəti ondadır ki, o, həmin ideoloji
müştərəklikdən (uyğunlaşmadan və qismən də qarşılıqlı
əvəzetmədən) müstəqil, demokratik Azər
bay
can quruculu
ğunda məharətlə istifadə etmişdir.
Səciyyəvi haldır ki, müasir müha�zəkar və liberal ideolo­
giyalar bir çox baxımdan, sadəcə olaraq, bir
birilə qovuş
muş, bununla da təri�ərdə, adlarda əməlli
başlı dolaşıqlıq
əmələ gətirmişlər. Təsadü� deyil ki, bir sıra Qərb ölkələrin
də, eləcə də Azərbaycanda müha�zəkarlar liberal, liberallar
isə müha�zəkar adlandırılır və kimin kim olduğunu anla
maqda çətinlik yaranır.
Liberalizmin neokonservatizmlə oxşarlığı bir çox Avropa
ölkələrində əvvəlki “sol mərkəzçi struktur”un əvəzinə “koali­
siyalı struktur”un bərqərar olmasına gətirib çıxarmışdır.
Neokonservativ iqtisadi modelin əsas ideyası dövlət tən
zimləməsinin sosialist və keynsiançı metodlarının səmərə
sizliyindən ibarətdir. Həmin modelə görə, milli gəlirin bö
lüşdürülməsinin ümumi həcmində dövlət xərclərinin payı
nın 5 faiz artırılması ümumi daxili məhsulun artım sürətini
1 faiz azaldır və müva�q olaraq, ictimai rifahın ümumi sə
viyyəsinin aşağı düşməsinə gətirib çıxarır.
Məhz neokonservativ iqtisadi model sayəsində Qərb
dünyası elmi
texniki inqilabın ən yeni nailiyyətlərinə uyğun
olaraq struktur yenidənqurmasına istiqamət götürmüş və
bu zaman solların proqram müddəalarından kəskin şəkildə
fərqlənən vasitə və üsullardan istifadə etmişdir.
“Müha�zəkarlıq” məfhumu çoxlarında qorxu və vahimə
hissi doğurur, çünki bu anlayış keçmiş kimi qavranılır. Hal­
buki, məlum olduğu kimi, müha�zəkarlıq mövcud münasi
bətlərin kökündən dağılmasına deyil, məhz ənənələrin qo
runub saxlanmasına və dirçəldilməsinə yönəldilmişdir. Bu,
ola bilsin, onunla bağlıdır ki, inkişaf ideologiyasının ayrılmaz
tərkib hissəsi olan “ənənələr” anlayışının mahiyyətini heç
də hamı aydın təsəvvür etmir. Azərbaycan Prezidenti, Yeni
Azərbaycan Partiyasının sədri Heydər Əliyev partiyanın
ci il noyabrın 21
də keçirilmiş II qurultayında ölkənin
XXI əsrdə inkişaf ideologiyasının forma və məzmununu də­
qiq səciyyələndirmişdir:
“...biz elə nəsil yetişdirməliyik ki,
təkcə bizim vaxtımızda yox, bizdən sonra da onlar Azər­
baycanın xətalara düşməsinə imkan verməsinlər. Onlar düz
yolla, doğru yolla, milli hissiyyatlar yolu ilə getməlidirlər”.
Məhz milli hisslər, milli ənənələrə dərin sədaqət – milli
eyniyyəti, özgünlüyü bərqərar etmək və qoruyub saxlamaq
niyyəti, Qərb və Şərqin tarixi nailiyyətləri ilə zənginləşmə
əsasında cəmiyyətin modernləşdirilməsi, güclü və müstəqil
Azərbaycan qurmağa qadir milli çoxluğun formalaşdırılma
sı son səkkiz il ərzində həyata keçirilən möhkəm və uğurlu
dövlət quruculuğunun rəhnidir. Bütün bunlar isə neokon
servatizm deməkdir.
Bizim etiraf edib
etməməyimizdən asılı olmayaraq,
Azərbaycanda istər siyasətə, istərsə də iqtisadiyyata nüfuz
etmiş neokonservatizm ideyası elə bir quruluşun sisteminə
çevrilmişdir ki, bu quruluşda vətəndaşın və ya bir qrup şəx
sin yeri konkret korporasiyaya, yəni iyerarxiya tipli qapalı
təşkilata – müasir istehsal
kommersiya təşkilatına, yaxud
siyasi partiyaya mənsubiyyəti ilə müəyyənləşmişdir. Bütün
korporasiyaları birləşdirən ali qüvvə, hətta demək olar, “mü­
qəddəs” qüvvə dövlətdir. Müha�zəkarlıq bərabərliyə deyil,
cəmiyyətin elə bir vəhdətinə çalışır ki, orada hər bir şəxsiy
yət müəyyən yüksək nizamın iştirakçısı olsun. Burada şəx
siyyət müstəqil deyil və müəyyən mənada “azad deyildir”,
çünki şəxsiyyətin azadlığı onun dövlət qarşısında üzərinə
düşən məsuliyyəti ilə bağlıdır. Bu ideologiya transformasiya
dövrünü yaşayan cəmiyyətlərə çox yaxşı uyğundur, belə ki,
güclü dövlət olmasa, cəmiyyət anarxiyanın hökmü altında
qala bilər. Yaxın keçmişin – 1988
cü illərin tarixi nümu­
nəsi buna aşkar sübutdur.
Bununla yanaşı, məlumdur ki, indi dünya nizamı və cə
miyyətin tələbatı başlıca olaraq liberalizmin əsaslarına söy
kənir. Ona görə də çoxları neokonservativ ideologiyanı fərdi
azadlığı boğmaq vasitəsi hesab edə və ya onu fromsayağı
“azadlıqdan qaçmaq” kimi qavraya bilər. Bu cür təfəkkür for­
ması problemə bəsit münasibətin nəticəsidir. Praktikada,
həyatda isə hər şey daha mürəkkəbdir.
Liberalizm dövlətə tənqidi münasibəti, vətəndaşların
yüksək siyasi məsuliyyəti prinsiplərini, dini dözümlülüyü,
plüralizmi, konstitusionalizm ideyasını üstün tutur. İqtisa
yatda dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi və sosial
məqsədlərin rolunun artması başqa bir tarixi formanı – libe­
ralizmin ənənəvi dəyərlərini müasir dövrün iqtisadi və siyasi
reallıqlarına uyğunlaşdırmış neoliberalizmi meydana gətir
mişdir. Neoliberalizmdə ədalətlilik siyasi sistemin ən mü
hüm məziyyəti elan olunur, hökumətlər isə mənəvi prinsip
lərə və dəyərlərə istiqamətlənir.
Neoliberalizm dövlət hakimiyyətinin təşkili və həyata
keçirilməsinin plüralist formalarına üstünlük verir. Tanınmış
nəzəriyyəçi C.Rouls “Ədalət nəzəriyyəsi” kitabında bərabər
lik problemini, özü də siyasi bərabərlikdən çox sosial bəra
bərlik problemini liberal doktrinada ön sıraya çəkmiş, bu
nunla da həmin ideologiyanı sosial
demokratiyanın əsas
fəlsə� müddəalarına yaxınlaşdırmışdır.
“Xalis” liberalizm olmadığı kimi, “xalis” müha�zəkarlıq da
mövcud deyildir. Hər şey onları təşkil edən elementlərin üs
tünlüyündən asılıdır. Ona görə də
Prezident Heydər Əliyevin
dövlət idarəçiliyi dövründə yeritdiyi siyasətin başqa bir üs
tün tərkib hissəsinin liberal ideologiya olması əsla təsadü�
deyildir. Bu ideologiya sadəcə, mücərrəd azadlığın bərqərar
edilməsi olmayıb, həm də bir sıra xüsusi
şərtlər – vətəndaşa
məxsus olan “təbii” siyasi hüquqların
və mülkiyyətçi hüquq
larının nəticəsi kimi onun azadlıq
larını irəli sürdü.
Çünki li
beralizm rasional surətdə başa düşülən və digər fərdlərin
ancaq bu cür analoji mənafeləri ilə məhdudlaşdırılan mə
nafelərini güdən müstəqil vətənda
şın mövcudluğuna əsas
lanır. Başqa sözlə, fransız politoloqu Rutyenin təbirincə de­
sək, “liberal dövlət elə bir dövlətdir ki, burada avtomobil
çilər istədikləri yerə getməkdə azaddırlar, bu şərtlə ki, yol
hərəkəti qaydalarına hörmət etsinlər”.
Bizim anlamımızda, müha�zəkarlıq kimi, liberalizm də
qərbləşmə ideologiyası və fəlsəfəsidir, yəni burada siyasət
ictimai həyatın tərkib hissəsinə çevrilir. Siyasi fəlsəfə tarixin
biri ilə qırılmaz surətdə bağlıdırlar.
Müasir Azərbaycanın ideoloji konstruksiyasının mahiy
yətini müəyyənləşdirmək olduqca aktual problemdir. Lakin
onun başqa bir cəhəti, daha doğrusu, milli həyatda müha
�zəkarlıqla liberalizmi, demokratizmlə sosializmi qarşılıqlı
surətdə bağlayan və tamamlayan elementlərin aydınlaşdırıl­
ması heç də az əhəmiyyətli deyil, bəlkə daha əhəmiyyətlidir.
Bütün bu dörd ideoloji cərəyanın müstəqil Azərbaycanın
təşəkkülündə əslində eyni dərəcədə mühüm rol oynaması
aşkardır və xüsusi sübutlar tələb etmır. Əgər bütün dörd
ideologiyanın əsas tutduğu üstünlükləri maksimum qısa şə­
kildə müəyyənləşdirməyə çalışsaq, onda aydın olar ki,
ralizm mülkiyyət hüququna, sosializm istehsalın nəticə
nin bölgüsünə, demokratizm özünüidarəyə, müha�
isə normativ qaydaya üstünlük verir.
Liberalizm və sosializm özlərini, ilk növbədə, iqtisadiyyat
sahəsində büruzə verir. Demokratizm daha çox siyasətə və
hüquqa, müha�zəkarlıq ən əvvəl mənəviyyata və hüquqa
müraciət edir. Özü də yuxarıda şərh edilmiş ideoloji cərə
yanların ümumən cəmiyyət və xüsusən fərdlər üçün şüarı
belədir: sosializm – Ümumi bərabərlik, demokratizm – Tam­
hüquqlu üzvlük, liberalizm – Fərdi azadlıq, müha�zəkarlıq –
Ənənəvi birlik. Doğrudur, bu şüarlar ümumi mənzərəni xeyli
bəsitləşdirir, buna görə də onlardan çox ehtiyatla istifadə
mək lazımdır.
Zənnimizcə, yeni minillikdə dövlətçiliyin inkişafının milli
siyasi fəlsəfəsini güclü, hüquqi və demokratik dövlət quru
culuğunun tərkib hissələrini təşkil edən üç determinant –
milli ideya, şəxsiyyət və millətin məqsədyönlülüyü mövqe
yindən nəzərdən keçirmək lazımdır. Azərbaycanın XXI əsrdə
necə olacağı amilini məhz həmin cəhətlər irəlicədən müəy
yənləşdirir.
Son bir neçə il ərzində Heydər Əliyevin siyasəti sayəsin
də yenidən dirçəldilmiş Azərbaycan cəmiyyətinin ideoloji
turunun belə qısa annotasiyasını əsas götürərək, milli
siyasi reallıqlara qayıdaq və milli siyasi mənzərəni yenidən
qurmağa çalışaq. Məsələ bundadır ki,
zəmanəmiz suallar
zəmanəsidir və bu sualların cavablarını əsasən yeni siya
sət­
çilər nəsli – siyasi xətti və iqtisadiyyatın sərbəstləşdi
sini davam etdirməyə, ənənələrin və təməllərin va
qoruyub saxlamağa, cəmiyyətin qərbləşməsini məqbul sə
viyyəyə çatdırmağa qadir modernist siyasətçilər nəsli verə
cəkdir.
Alman sosioloqu Maks Veber peşə seçimi olaraq siya­
sətçilər və siyasət barədə düşüncələrində təkcə iradəni, ağılı,
ehtirası, borc hissini, xarakteri deyil, həm də fəhmi, “reallıq
ların təsirinə daxili mütəşəkkilliklə və sakitliklə uyğunlaşma
bacarığı”nı “siyasətçinin həlledici psixoloji key�yyəti” hesab
edirdi. Axı məhz real vəziyyətə xüsusi hisslə nüfuz etmək
bacarığı dövlət idarəçiliyi strategiyasının işlənib hazırlanma­
sına və lazımi anda düzgün qərar qəbul olunmasına kö
edir. Bu cür siyasətçilər həmişə öz diqqətini siyasətçinin əsas
və real silahdaşı olan cəmiyyətə yönəldərək, onu yeni siyasi
məkana cəlb edir və formalaşmış siyasi xəttin varisliyinə
müsbət təsir göstərirlər. Nəticədə yeni siyasi paradiqma (yeni
siyasi məkan, yeni siyasi təfəkkür, yeni siyasi mədəniyyət)
yarana bilər ki, onun da əsasını, çox güman, qarşıdakı pre
zident seçkiləri təşkil edəcəkdir.
Ehtimal etməyə əsas var ki, 2003
cü ilin seçkiləri milli si
yasətin hüdudlarını genişləndirəcəkdir. Ola bilsin ki, qarşı
dakı seçkilər əvvəlki seçkilərdən təkcə siyasi vəziyyətlə deyil,
ölkənin siyasi inkişaf mərhələsi ilə də fərqlənəcəkdir. Başqa
sözlə desək, prezident seçkiləri gənc Azərbaycan demokra
tiyası üçün növbəti kamillik imtahanı olacaq və yeni minil
likdə Azərbaycanın necə olacağını müəyyənləşdirəcəkdir.
Yeni dövr başlanır. Amma necə bir dövr? Bu suala Prezi
dent Heydər Əliyevin son illər ərzində ölkədə yaratdığı, cə
miyyətin və milli siyasi məkanın maraqlarına və tələblərinə
uyğun olmayan paradiqmaları aradan qaldıracaq siyasi və
iqtisadi vəziyyət cavab verəcəkdir. Ölkənin siyasi inkişafının
indiki mərhələsi göstərir ki, siyasi məkanda yer tutmaq uğ
runda mübarizə həmişəkindən daha kəskin olacaqdır. Seç
kiqabağı mübarizədə iştirak bir çox müxalifətçilər üçün öz
lərinin cəmiyyətdəki mövqelərini qoruyub saxlamaq və ya
yaxşılaşdırmaq məqsədi deyil, partiyada tam hakimiyyət
uğrunda və öz siyasi gələcəyi uğrunda amansız çarpışmada
duruş gətirmək məqsədi daşıyacaqdır.
Qüvvələrin sınaq dövrü sona yetmişdir, ölkənin siyasi
quruluşunu təkmilləşdirmək, yeni şəraitdə milli ideologi
yanı
formalaşdırmaq prosesindən, iqtisadiyyatı modernləşdirmə­
yin səmərəli yollarının axtarışından, habelə şəxsiyyətin və
dövlətin mənafelərinə cavab verən siyasətin işlənib hazır
lanmasından və həyata keçirilməsindən söhbət gedir.
NEOKONSERVAT
AZƏRBAYCANÇILIĞIN N
“Azərbaycançılıq” termini ölkənin siyasi həyatında yaxın
illərdən başlayaraq istifadə olunur. Lap əvvəldən o, ölkədə
yaşayan bütün etnik qrupları və xalqları ümumdövlət mə
nafeləri əsasında real surətdə birləşdirmək ideyası, xüsusilə
cü illərdə geniş yayılmağa başlayan şovinist
millətçilik və separatçılıq əhvali
ruhiyyələri ilə mübarizəyə
yönəldilmiş ideya kimi irəli sürülmüşdü. Sonralar bu ideya
ölkədə geniş dəstəkləndi, yeni elementlər və strukturlarla
dolğunlaşaraq ideologiya xüsusiyyətləri kəsb etdi. (Biz 1993

ilin sentyabr
oktyabr aylarında “Xalq qəzeti”nin, “Bakinski
raboçi”nin bir neçə nömrəsində dərc olunmuş məqalədə
“azərbaycançılıq” problemini “milli ideya” ilə birlikdə nəzər
dən keçirmişik).
Ensiklopedik lüğətlərdə ideologiyaya belə tərif verilir:
ideologiya baxışların və ideyaların elə bir sistemidir ki, on
larda insanların gerçəkliyə və bir
birinə münasibəti, sosial
problemlər və münaqişələr dərk edilir və qiymətləndirilir,
habelə mövcud ictimai münasibətlərin möhkəmləndirilmə
sinə və ya dəyişdirilməsinə (inkişafına) yönəldilmiş sosial
gerçəkliyin məqsədləri, yaxud proqramları əhatə olunur.
Müasir sosiologiyada ideologiyanın təri� belədir: 1. Sosial
və siyasi fəaliyyətin əsasında dayanan və onu dolğunlaşdıran
ideyalar sistemi. 2. Daha dar mənada – bir qrupun digərinə
tabeliyinə haqq qazandıran və ya bunu qanuniləşdirən ideya­
lar sistemi. 3. Xürafatı dağıtmağa və sosial islahatda tətbiq
edilməyə qadir olan hərtərə�i ensiklopedik bilik.
İdeologiya müəyyən sosial funksiyalar yerinə yetirərək,
sosial qrupların və ictimai
siyasi cərəyanların maraqlarına
uyğun gələn təfəkkür və davranış tərzi tipləri, yaxud hətta
sosial fəaliyyət proqramı hazırlayır.
“İdeologiya” anlayışının yuxarıda göstərilən təri�ərini
əsas götürsək görərik ki, bütün tərkib hissələri ilə birlikdə
“azərbaycançılıq” termininə tam mənada ideologiyanın kon­
kret, özünəməxsus forması kimi yanaşmaq olar.
“Azərbaycançılıq” ideyasının bir neçə nisbətən müstəqil
cəhəti var: əsasən antropologiya (etnologiya), etnoqra�ya,
sosial psixologiya, linqvistika çərçivəsində nəzərdən keçirilən
etnomədəni cəhət; sosiologiya, politologiya, cəmiyyətin so­
sial quruluşu haqqında digər elmlərin köməyi ilə açılan sosial
­
siyasi cəhət; beynəlxalq hüquq sahəsində kompleks elmi
fənlər vasitəsilə işlənib hazırlanan coğra�
siyasi cəhət və s.
Başlıcası odur ki, nəzərdən keçirilən problemin təkcə bir cə
həti
çərçivəsində qapanıb qalmaq olmaz, çünki bu zaman biz
“azərbaycançılıq” ideyasını, tarixən sabit və özünəməxsus ha­
disə kimi, ölkədə yaşayan bütün əhali qruplarının həmrəyli
yini, onların qarşılıqlı əlaqəsini, sadəcə, əhatə edə bilmərik.
Məruz qaldığı bütün sınaqlara baxmayaraq, milli
ideologiyası kimi “azərbaycançılıq” bu gün bizim qarşımızda
dəqiq ifadə edilmiş ideya kimi durur. Bu ideyanın tarixlə və
onlarca xalqın qədimdən bəri bir ərazidə yaşaması, onların
ümumi mentalitetə və tələbat strukturuna söykənən ümumi
psixologiya ilə şərtlənən öz bölgüsü var.
Azərbaycançılıq ideologiyası mühüm funksional element­
lərlə zəngindir. Bunların mahiyyəti ölkəni mənəvi və �ziki
baxımdan zəi�ətmək cəhdlərindən qorumaqdır. Bu ideolo­
giya unitar, hüquqi və demokratik dövlət kimi Azərbay
canın
möhkəmləndirilməsinə və inkişafına yönəldilmişdir. “Azər­
baycançılıq” müstəqil və bənzərsiz Azərbaycanı sivil dövlət
lər sırasına çıxaracaq bir yoldur.
“Azərbaycançılıq” xalqımızın çox əzab
əziyyətlə nail ol
duğu tarixi sərvətdir. O, real müstəqilliyə nail olmaq, vahid,
bölünməz Azərbaycanı qoruyub saxlamaq və möhkəmlən
dirmək üçün vasitədir. Bu gün “azərbaycançılıq” milli həya
tın, konfessiyaların harmoniyasının çoxəsrlik ənənəsi, ölkə
də yaşayan bütün millətlərin və etnik qrupların qardaşlığı,
qarşılıqlı əlaqə və təsirinin tarixi, onların ümumi taleyi və
müstəqil Azərbaycanın bütövlüyü uğrunda birgə mübarizə
sinin tarixi təcrübəsidir.
O, Azərbaycan xalqının dövlətyaradıcı mənafelərinin
ümumiliyi və demokratiyanın, sərbəst iqtisadiyyatın, sosial
həyat şəraitinin inkişafı uğrunda mübarizəsinin məqsədidir.
İdeologiya kimi “azərbaycançılıq” müstəqil Azərbaycanın
sosioloji doktrinasının sosial
mədəni və etnocoğra�
siyasi cəhətlərini özündə birləşdirmişdir. O, qarşılıqlı dəstək,
əməkdaşlıq və bərabərlik prinsipidir.
nəzəri və siyasi baxımdan “azərbaycançılıq” və
neokonservatizm bir
biri ilə sıx bağlıdır. “Azərbaycançılıq”
coğra� məkan baxımından, sanki, neokonservatizmin bir
hissəsi, milli şəraitdə bu ideologiyanın əlavəsidir. Çünki biz
başlıca, mühüm prinsiplərin və elementlərin təhlilini əsas
kimi götürdükdə, bunların daxilən vəhdətdə olduğunu gö
rürük.
Metodoloji baxımdan bu, ümuminin və xüsusinin nisbə­
tidir. Onlar bir
birinə zidd deyillər. Əksinə, bir
birini tamam
layaraq, vahid tam kimi çıxış edirlər. Ona görə də bu iki
ideologiyanın sintezi Azərbaycanı sivil dövlətlər cərgəsinə
çıxarmaq üçün möhkəm zəmin yaradır.
Neokonservatizm və “azərbaycançılıq” öz ləyaqətini itir­
məmiş xalqın sağlam düşüncəsinə söykənir. Bu baxımdan
vətənpərvərlik sevginin vəhdətidir və ona görə də şovinizm
ilə, milli müstəsnalıq ideologiyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.
Məlumdur ki, neokonservatorlar dövlətçidirlər, ona görə də
“azərbaycançılığın” milli ideyalarımızın üstünlüyünə çalış
ması mövcud gerçəkliyi neokonservativ tərzdə qavramağın
əsasını təşkil edir. Bir halda ki, qədim mədəniyyət qaynaq
larından və tarixdən gələn ənənələrə mənsubluq bütün
həmvətənlərimizin rifahı naminə dövlətin mövcud olması
nın əsasını təşkil edir, deməli, bu dövlət mənafelərin mexaniki
məcmusu deyil, əksinə, ümumi mənafelərin təcəssümüdür.
O mənafelərin ki, vətəndaşlar bunların naminə nəinki öz
mülkiyyətini, həm də həyatlarını qurban verməyi bacarma
lıdırlar. “Vətən, onun tarixi, dili və adət
ənənələri olmadan
mən bir heç olardım” �krini dərk edən fərd vətəndaşa çev
rilir, cünki başa düşür ki, “vətənə olan təhlükə onun özünə,
bütünlükdə onun varlığına olan təhlükədir”. Dövlətin öz tə­
rəqqisini, təhlükəsizliyini, ərazi bütövlüyünü və milli ruhun
varisliyini təmin etmək səylərində vətəndaş başlıca amilə
çevrilir. Azərbaycan xalqının tarixi potensialını, intellektual
fenomenini və mədəni irsini özündə cəmləşdirən, onları gə­
ləcəyə ötürən və bu zaman millətin birliyinə, sosiumun ru
hunun əzəmətinə və fəaliyyətinin məqsədyönlülüyünə çalı
şan “azərbaycançılıq” da bu mənada təsəvvür edilir.
Prezident Heydər Əliyev 2001
ci il noyabrın 9
da Dünya
Azərbaycanlılarının I Qurultayında dövlətin siyasətini səciy
yələndirərkən onun ən üstün hissəsini vurğulamışdır:
təqil Azərbaycan dövlətinin əsas ideyası azərbaycançı
lıqdır.
Hər bir azərbaycanlı öz milli mənsubiyyətinə görə
qürur
hissi keçirməlidir və biz azərbaycançılığı – Azər
baycanın di
lini, mədəniyyətini, milli
mənəvi dəyərlərini,
ni yaşatmalıyıq”
Bu baxımdan, dövlət siya
sətinin strategiya
sı olan “azərbaycançılıq” Azərbaycan cəmiyyətinin bu günü
və gələcəyinin müasir ideoloji qavrayışı ilə sıx çulğaşır.
Demək lazımdır ki, neokonservatorlar dövlətin şəxsi hə
yata müdaxilə etməməsi �krinə tərəfdardırlar, lakin onu da
etiraf edirlər ki, xüsusi olmadan ümumi mövcud deyildir.
Xalqın həyatının, onun formalaşmasının ali forması dövlətdir.
Məhz buna görə də dövlətçilikdən məhrum olmuş xalqlar
çox vaxt ya tarix səhnəsindən silinib getmiş, yaxud da sər
gərdan həyat sürmüşlər. Bu gün Azərbaycan öz vətəndaşla
rının təhlükəsizliyini və sosial rifahını təmin etməyə qadir
olan unitar, demokratik və hüquqi dövlətdir.
İnsan dünyaya baxışında dərk etməlidir ki, təkcə milli
ənənəyə deyil, həm də sivilizasiyaya mənsub olmaq vacibdir.
Ailə, nəsil, kənd, etnos və dil birliyi – bütün bunlar bilavasitə
verilmiş ümumiliklərdir. Bəzi başqa ümumiliklər isə millətin
fövqündə durur, daha çox mücərrədliyi xatırladır, millətin
dünyabaxışı simasını formalaşdırır. Bu, milli ideyadır, milli
ideologiyadır, millətlər və dövlətlər onun təsiri altında yara
nır, formalaşır və dünya səhnəsində yaşayırlar. Sivilizasiya
fonu isə digər millətlər və dövlətlər arasında millətin və
dövlətin mahiyyətini formalaşdırır.
Azərbaycan Avropa və Asiyanın qovuşuğunda yerləşən
ölkədir, deməli, millətin sivilizasiya siması iki amilin təsiri al
tında formalaşır: Şərq təməli və Qərb təsiri. Ona görə də sər­
hədlərlə, coğra� vəziyyət, əhali və sairə ilə şərtlənən “coğ
ra�
determinizm” qanunu millətin və dövlətin təfəkkürünü və
dünya meydanında davranış tərzini formalaşdırır. Bütün bun­
lar birlikdə millətin vahid simasını, yəni məhz elə bir sosial
mədəni məkanı və siyasi quruluşu yaradır ki, bu, millətin və
dövlətin yaşaya bilməsini və sabit gələcəyini təmin edir.
Ona görə də əgər milli inkişaf ideologiyasının əsası kimi
“azərbaycançılığın” mahiyyətini təhlil etsək, deyə bilərik ki,
bu mənada o, tranzitar cəmiyyətə, keçid dövrünün iqtisadi
sisteminə, formalaşmaqda olan vətəndaş cəmiyyətinə malik
və Ermənistanla müharibə vəziyyətində olan ölkə kimi Azər­
baycan üçün daha münasibdir. Belə vəziyyətdə “azərbaycan­
çılıq” “milli ideyanın” əsas forması kimi təsəvvür edilir və ona
inteqrativ ideya kimi yanaşmaq lazımdır. Bu ideyanın əsasında
sivil Avrasiya birliyinin bir hissəsi – özünəxas milli özgünlüyə,
ənənəyə, milli eyniyyətə və mentalitetə malik Azərbaycan
haqqında təsəvvür dayanır.
Vaxt ötdükcə inteqrasiya olunan və formasını dəyişən
“milli ideya” dövlət quruculuğu prosesində həmişə mühüm,
yaradıcı rol oynamışdır. Romalılarda bu ideya Roma dövlə
tinin təşəkkülü prosesində işlənib hazırlanmışdı: “Qoy baş­
qaları metalı yumşaq və mərməri canlı etsinlər və mahir əl
lərindəki tiyələrlə heykəllər yonsunlar: ey romalı, onlar bunu
səndən yaxşı bacarırlarA Sən isə bir şeyi – dövlətinlə xalqları
idarə etməyi, təkəbbürlüləri bağışlamağı və devirməyi ya
dında saxla”. Hər bir müəyyən tarixi məqamda “milli ideya”
millətin və dövlətin inkişaf istiqamətini müəyyən edən əsas
kontura çevrilmişdir.
Ona görə də “azərbaycançılığın” mahiyyəti müxtəlif xalq­
ların, mədəniyyətlərin, ənənələrin, konfessiyaların vəhdəti
dir. O, ənənəvi mi�əri və rəmzləri özündə birləşdirir, lakin
bunlardan milli dövlətin simasında yeni fenomenlərin qo
runması və əsaslandırılması üçün istifadə edir. “Azərbaycan­
çılığın” gücü ondadır ki, o, xalqın milli
mədəni eyniyyətini
həm müda�ə etməyi və həm də qoruyub saxlamağı baca
ran dövlətlə insanların fərdi sosial
mədəni meyillərini üzvi
şəkildə birləşdirməyə qadirdir. Şübhəsiz ki, öz birliyinə mən­
subiyyət hissi həyatın özünə də məna və əhəmiyyət verir,
qarşılıqlı məsuliyyət və qarşılıqlı əlaqə hissini möhkəmləndi­
rir və beləliklə, tənhalıq və qəriblik hissini azaldır. Bu ideo
giya Azərbaycanda vahid birlik, vahid sosium formalaşdırır.
Görünür, bu baxımdan bir sıra Qərb tədqiqatçılarının dəlil
ləri əsassız deyildir. Onlar hesab edirlər ki, insan “möhkəm
köksalma və demək olar ki, tayfa mənsubiyyəti duyğuları
doğuran tarixi ənənələrin mövcudluğu şəraitində özünü
müda�ə olunmuş kimi hiss edə bilər” (Mosse G. Masses and
Man. Nationalist and Fascist Perceptions. N. Y. 1980). Üstə­
lik, cəmiyyətin mürəkkəbləşməsi, modernləşməsi, kosmo
politləşməsi, simasızlaşması və buna müva�q surətdə kök
lərin itirilməsi ilə bu ehtiyac nəinki azalmır, əksinə, müəy­
yən şəraitdə qat
qat güclənir. Belə vəziyyətdə məhz dövlət
– insan cəmiyyətinin bu özünütəşkil forması öz növbəsində,
tam olmasa da, bir çox, bəlkə də bütün sosial fenomenlərin
formalaşması və institusionallaşmasının amilinə çevrilir.
“Mən – sivilizasiya”nın inikası kimi “azərbaycançılıq” hər
kəsin hüquq və azadlıqlarının təmin olunduğu siyasi və döv­
lət quruluşunun milli mahiyyətinə, inkişaf strategiyasına, for­
masına etnosiyasi baxış kimi çıxış edir. “Azərbaycançılıq” cə
miyyətin normativ dəyərlərinin vəhdətinə – dövlət hüquq
düşüncəsinin, əmək və işgüzar etika tərbiyəsinə, mənəvi hə­
yatın dəyərlərinə qovuşmağa səmtlənir və beləliklə də mü
ha�zəkarlığa yaxınlaşır. O, milli maraqları ifadə edən güclü
dövlət hakimiyyətinin və yüksək milli intizamın, formalaşmış
milli özünüdərkin olmasını tələb edir, ən müxtəlif sosial tə
bəqələrdə həmrəylik axtarır, daimi, lakin mötədil, millətin və
dövlətin öz potensialından irəli gələn reformizmi təbliğ edir.
“Azərbaycançılıq” ideyasının dərk olunmasının əsasında
Azərbaycan xalqının tarixi, mənəvi
əxlaqi, mədəni ənənələri
zəminində birlik ideyası durur və bu, nəinki indi, həm də
uzaq gələcəkdə azərbaycanlıların təkcə bir yox, bir çox nə
sillərinə xidmət edəcəkdir və müstəqillik, milli eyniyyət tez
liklə həmin nəsillər üçün həyatı, azadlığı dərk etməyin ayrıl
maz atributlarına çevriləcəkdir.
Bu gün biz Azərbaycanda milli ideologiyanın formalaş
masının şahidiyik. Millətin potensialının və ölkəni tərəq
qiyə,
�ravanlığa doğru aparmağa qadir siyasi elitanın olması onu
göstərir ki, neokonservatizmin milli forması kimi “azərbay
cançılıq” milli ideologiyanın əsasıdır və Azərbaycan dövləti
nin bütün tarixi boyu da əsası olaraq qalacaqdır.
AZƏRBAYCANIN M
DEOLOG
YASI
QLOBALLAŞMA KONTEKST
texniki tərəqqinin və fövqəlmilli korporasiyaların
fəaliyyəti vasitəsilə dünya iqtisadiyyatı sərhədlərinin geniş
lənməsi və kapitalın yerdəyişməsinin asanlaşması, ümum
bəşəri dəyərlərin bərqərar olması, dünyanın yeni informasiya
açıqlığı və informasiya
kommunikasiya texnologiyalarının
sürətli inkişafı yeni dünya nizamının başlanmasını şərtləndir­
mişdir. Sivilizasiyalararası münasibətlərin yeni mərhələsi
dünya birliyinin bütün üzvlərinin tərəfdar olduqları öhdəlik­
lərin mövcudluğu ilə eyniləşdirilməyə başlanmışdır. Dünya
birliyi subyektlərinin qarşılıqlı iqtisadi asılılığının üstünlüyünü
yaradan qloballaşma həm inteqrasiya proseslərini genişlən­
dirmiş, həm də, qəribə də olsa, millətçilik baxışları və əhvali
­
ruhiyyəsi meyillərini gücləndirmişdir. Qloballaşma dövlət
amilləri ilə deyil, qarşılıqlı iqtisadi amillərlə müəyyənləşən
bir prosesə çevrilmişdir. Bu isə, öz növbəsində, çox vaxt
dünya inteqrasiyasının mən� amillərinin törətdiyi nəticələrin
başa düşülməməsinə və dərk olunmamasına, bunların qarşı­
sının alınması üçün müva�q tədbirlərin görülməməsinə gə
tirib çıxarır. Təbii ki, qloballaşma prosesində dünya iqtisa
diyyatı daha tutumlu olur, çünki özünü vahid tam kimi gös­
tərməyə başlayır. Bu, insanların sosial
iqtisadi tələbatına da
güclü təsir edir: qiymətlər, ərzaq məhsulları, səhiyyənin və
sosial təminatın, gəlirlərin, bank sisteminin səviyyəsi milli
suverenliyin üstünlüyünə təzyiq göstərir. Qloballaşma suve
ren dövlətlər arasındakı sədləri götürərək, daxili sosial mü
nasibətlərin formasını dəyişir, milli özgünlüyü sərt şəkildə
zamlayır, onu xüsusi dünyabaxışı çərçivəsinə salır. Qlo
bal­
laşma milli mədəniyyətin və ənənələrin üstünlüyünü dağıdır,
milli özgünlükdən uzaqlaşmanı gücləndirir və coğra�, iqti
sadi vəziyyətindən, siyasi quruluşundan, milli mentalitetin
dən asılı olmayaraq, cəmiyyəti qərbləşdirir, qeyri
səmərəliliyi
amansızcasına cəzalandırır və istər millətin, istərsə də döv
lətin səmərəli inkişafının mahiyyətinə varmadan, səmərəlili
yin beynəlxalq çempionlarını şirnikdirir.
Milli ideologiyanın üstünlüyünün sosiumun mədəni ir
sindən və sosial
mədəni məkanından ayrılması baş verir. Belə
vəziyyətdə formalaşan hər hansı ideologiya özündə həm
cəmiyyətin modernləşməsini, həm də “vahid” ümumbəşəri
dəyərlərin və əxlaq prinsiplərinin yayılmasından doğan qərb­
ləşməni təcəssüm etdirir.
Ona görə də indi yeni minilliyin milli ideologiyası Avro­
panın “yeni sağları” və “yeni solları”nın modernləşdirilmiş
doktrinalarını süzgəcdən keçirmədən formalaşdırıla bilməz.
Keçid, transformasiya dövründə bu proses ictimai şüurda
gizli şəkildə gedir. Mövcud olmuş bütün sivilizasiyaların, döv­
lətlərin və siyasi rejimlərin tarixi sübut edir ki, aydın şəkildə
ifadə edilmiş məqsədli yollar göstərilmədən, eykumendə
siyasi ərazi vahidi) öz yerini müəyyənləşdirmədən,
özünün “Mən
sivilizasiya”sını saxlamağın təminatı sayılan
dəyərlər və əxlaq sistemi olmadan sabit, inkişaf edən birlik
lər olmur. Bunlar dini baxışlarda, dövlət aktlarında, ictimai
şüurda, təlim və tərbiyəyə dair məqsədli göstərişlərdə əks
olunmuşdur. Məhz bunların sayəsində insan öz dünyasını,
öz sivilizasiyasının özünəməxsus əsaslarını tamamilə adekvat
qavrayır, �ziki və sosial məkanda şüurlu şəkildə hərəkət edir.
Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin dövlət dilinin
tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi, Azərbaycan əlifbası və Azər­
baycan dili gününün təsis edilməsi haqqında 2001
ci ildə
verdiyi fərmanlar, milli
mənəvi dəyərlərin qorunub saxlan
ması məsələləri barədə Azərbaycan xal
qına müra
ciəti təkcə
keçmişə hörmət və ya dünya məkanının qloballaşması döv
ründə siyasətdə müha�zəkar əhvali
ruhiyyə deyildir. Bu, za
mana, transformasiya döv
rünü yaşayan ölkələrdə milli sosi
mədəni üstünlük mərkəzlərini dəyişməyə qadir olan qlo
ballaşmaya cavabdır. Belə siyasətin əsasında milli mentallı
ğın, milli özünüdərkin və milli “Mən”in mahiyyətini qoruyub
lamaq səyi durur.
Çünki SSRİ
nin dağılmasından sonra
Azərbaycanın keçirdiyi sosial
mədəni transformasiya böh
ranının əsas səbəbi ənənəvi dəyərlərin və normaların tən
zimləyici rolunun azalması və ənənəvi dəyərləri əvəzləyən,
lakin hələ tamamilə kök salmağa macal tapmayan universal
dəyərlərin sürətlə devalvasiyaya uğraması idi. Böhranı ara
dan qaldırmaq, yeni dəyər (millətin birliyi) və mənəvi
zəminində cəmiyyətin makrososial reinteqrasiya üsullarını
tapmaq kimi ciddi problem meydana çıxmışdı. Nəticədə so­
sial inteqrasiyanın və makrososial tənzimləmənin əldə olun­
muş səviyyəsi saxlanılmaqla, universal istiqamətlərin rolu
nun güclənməsinin reallaşlması başlandı.
Bəşər tarixində belə vəziyyətlər, əslində, dünyanın bütün
ölkələrində baş vermişdir. Ancaq milli mənafeləri həmişə yal­
nız milli universal dəyərlərin üstün roluna əsaslanan yeni,
modernist ideologiya müda�ə etmişdir: məsələn, XVI əsrdə
İngiltərədə puritanlığın yayılmasına cavab olaraq, XVIII əsrdə
Avropada Fransa inqilabının doğurduğu dəyişikliklərə cavab
olaraq, XX əsrdə Sovet İttifaqından olan təhlükə ABŞ
da öz
milli üstünlüklərini qorumaq üçün müha�zəkarları liberal
dəyərlərin və təsisatların müda�əçilərinə, liberalları isə klassik
liberalizmin ifadəçilərinə çevirəndə belə olmuşdur. Dünya
azərbaycanlılarının 2001
ci il noyabrın 9
da Bakıda keçi
rilmiş I qurultayını da bu baxımdan şərh etmək olar. Mil
tin gücünü təkcə onun birliyi və monolitliyi deyil, həm də
milli özünüdərki və mentallığı yenidən yaratmaq və qoru
maq səyləri müəyyən edir. Azərbaycan Prezidenti Heydər
Əliyev bizə məhz bu həqiqəti çatdırır. Ona görə də Azər­
baycanın modernistlər nəslindən olan yeni siyasətçilərinin
legitimliyinin ideoloji səviyyəsi rasional siyasət, mədəniyyət
və təfəkkür xəttinə varislikdən ibarət olacaqdır.
Belə bir sual yerinə düşərdi – dünyada gedən qərbləşmə
prosesində Azərbaycanın modernləşməsi necə olmalıdır?
Qərbləşməni rədd edərək və milli “Mən”i qoruyub saxlaya
raq modernləşə bilərikmi? Cavab həm sadə, həm də mü
rək­
kəbdir. Çünki buna bənzər tarixi yolu Cənub
Şərqi Asiyanın,
əslində, bütün ölkələri keçmişdir. XIX əsrdə Yaponiya intel
lektuallarının modernləşdirmə ideyası “qərb texnologiyası və
yapon ruhu” idi. Azərbaycanda isə ən yeni dövrün (1993
ildən başlayaraq) modernləşdirmə ideyası özünün çoxcə­
hətliliyi sayəsində səmərəli olmuşdur. İlk səviyyədə bu, o
qədər də sırf ideologiya deyildi. Qlobal kontekstdə Azər­
baycanın inkişafının strateji konsepsiyası rolunu yerinə yeti
rirdi. Modernləşdirmə ideologiyasının ikinci səviyyəsi
cı ildən başlayaraq) hakim yer tutdu, çünki o, əhalinin
ən fəal hissəsinə aid idi. Bu səviyyədə liberalizm, sosializm
və vətənpərvərlik prinsipləri birləşmişdi. Digər ölkələrlə mü­
qayisədə, dünya kontekstində onlara çatmaq və regional
kontekstdə onları ötüb keçmək ideyası Azərbaycanda mo
dernləşdirmənin milli ideologiyasının özəyi oldu. Məhz bu
konsepsiya 200 il ərzində ölkəmizdə tətbiq edilən “müs
ləkə şüuru” komplekslərinin aradan qaldırılmasını nəzərdə
tutur. Modernləşdirmə ideologiyasının üçüncü səviyyəsi kə
nar amortizator rolu oynamalıdır. Yəni cəmiyyətdə antimo
dernist potensialı aradan qaldırmalı, ənənəçilik qalıqlarının
təzahürünü neytrallaşdırmalı və deməli, ölkənin modernləş­
dirmə məcrasında mərhələlərlə inkişafına obyektiv şəkildə
mane olan təbəqələrə doğru səmtlənməlidir. Bu zaman baş­
lıca vəzifə milli mədəniyyətin özgünlüyünü saxlamaqla (ne
okonservatizm), iqtisadi səmərəliliyi sosial ədalətlə birləş
dirərək cəmiyyətin etibarlı sosial müda�əsini və şəxsiyyət
azadlığını təmin etməklə (neoliberalizm) Azərbaycanda icti
mai və texnoloji dəyişiklikləri həyata keçirməkdir.
L AZƏRBAYCANIN S
YAS
QT
STRATEG
YASI
Qədim Yunanıstan dövründən başlayaraq və yeni dövrə
qədər siyasətin təfsirində universal yanaşmadan istifadə
edən baxışlar üstün yer tuturdu. Bu baxışlar insan və sosiu
mun qarşılıqlı münasibətlərinin bütün formalarını əhatə edir
və beləliklə, cəmiyyətin bütövlüyünü təmin edirdi. Yalnız si
yasətin və vətəndaş cəmiyyətinin ayrılması cəmiyyət həyatı­
nın digər sahələri ilə siyasətin əlaqəsini dəqiq başa düşməyə
imkan yaratdı, siyasət insan fəaliyyətinin formalarından bi
rinə çevrildi. Öz maraqlarını dərk edən sosial qruplar, təbə­
qələr, birliklər və onların formal, qeyri
formal təşkilatları si
yasi fəaliyyətin subyektləri kimi çıxış edirdilər. Zaman ötdükcə
şəxsiyyətin, insanların sosial birliyinin siyasi hakimiyyətin hə­
yata keçirilməsində, özlərinin siyasi maraqlarının müda�ə
sində iştirak formaları təkmilləşir və cəmiyyətin siyasi elitası­
nın mahiyyəti və konsepsiyası formalaşırdı.
Elitanın hər bir cəmiyyət üçün xarakterik olması aksiom­
dur. Onun əsasında insanların �ziki, psixoloji, intellektual,
mədəni, mənəvi və digər fərqləri dayanır. Bununla yanaşı,
elita xüsusi siyasi və təşkilati key�yyətləri ilə səciyyələnir.
Elita cəmiyyətin idarəetmə və siyasi, demokratik proseslərə
təsir göstərmək bacarığı yüksək olan təbəqəsidir. Özü də
elitanın formalaşması demokratiya prinsiplərinə zidd deyil
dir, çünki insanların sosial bərabərliyi bərabər imkanlar kimi
başa düşülməlidir.
“Elita” anlayışına tarixi
məntiqi baxımdan yanaşılmalıdır.
Biz Azərbaycan tarixində XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvə
lindəki milli elitanın rolunu inkar edə bilmərik. Azərbaycan
uğrunda mübarizədə səngərin hansı tərə�ndə durmaların
dan asılı olmayaraq, vətən qarşısında onların xidmətləri şək­
sizdir və vətəndaşlarımızın indiki nəsli onları lazımınca qiy
mətləndirməlidir. Bunu Azərbaycanın sovet dövründəki eli
tası haqqında da demək olar. Elita xalqın milli sərvətidir.
Hər bir cəmiyyətdə elita müxtəlif olur. O, fərqlidir və elmi,
siyasi, iqtisadi, ədəbi
bədii, hakim, inzibati, müxalif (yəni əks
­
elita) və s. elitaya bölünür. Elitanın konkret tipləri əvəzinə,
mətbuatda çox vaxt “milli elita” anlayışı işlədilir ki, bunlar da
başqa
başqa şeylərdir. Elitanın bu və ya digər tipinin icti
proseslərə təsiri ilə ümummilli əhəmiyyət kəsb edən səviy
yəyə qalxması isə başqa məsələdir. Deməli, milli elita cəmiy­
yətin ictimai şüura güclü təsir göstərərək, ictimai
siyasi pro­
sesləri dəyişməyə qadir olan qüdrətli mənəvi qüvvəsidir.
Siyasi elitanın olması müasir Azərbaycan cəmiyyəti üçün
labüd siyasi atributdur, çünki siyasətin funksiyası avtomatik
şəkildə həyata keçirilə bilməz. Azərbaycanda bugünkü gündə
siyasi elitanın necəliyini araşdırmaq xüsusilə aktual prob
lemdir. Çünki siyasət maraqlarının toqquşması üfüqi baxım­
dan ilk növbədə həmişə şəxsiyyət çaları alır və konkret siyasi
liderlərin qarşıdurmasında öz əksini tapır. Təri� ehtiyatla se­
çərək, ilk növbədə dəqiq müəyyən etmək lazımdır ki, yuxa
rıda göstərildiyi kimi, siyasi elita məmurlar qrupu və ya bü
rokratik aparat deyildir. O, cəmiyyətin elə bir xüsusi qrupu,
yaxud insanların nisbətən azsaylı birliyidir ki, digər insanla
rın və ümumən cəmiyyətin taleyi onların qəbul etdik
ləri qə
rarlardan asılı olur. Cəmiyyətdə siyasi elita problemi siyasi
azadlıqların və şəraitin mövcudluğundan asılı olmaya
raq ya­
ranır. Təbii ki, hər bir cəmiyyətdə elitanın səciyyəvi xü
su
siy­
yətləri var və bunlar cəmiyyətin vəziyyətinə və inkişaf dina
mikasına müstəsna təsir göstərir.
Müasir Azərbaycan cəmiyyətində ağlı, biliyi, geniş qa
baqcıl təfəkkürü və həyat təcrübəsini hərəkətlərinə və qəbul
etdiyi qərarlara görə məsuliyyətlə özündə birləşdirməyə qa­
dir siyasətçinin olması sivilizasiyalı dövlət quruculuğunun ən
vacib amilidir. Heydər Əliyevin siyasətçinin bu key�yyətlərini
özündə birləşdirmək bacarığı Azərbaycanda ənənəvi “dövlət
­
cəmiyyət” dualizminin dəqiq və güclü sxemini – cəmiyyətin
fərdlərin müstəqilliyinə əsaslanan qeyri
dövlət his
səsinin ic
timai maraqların və dövlət başlanğıclarının ifadəçisi olduğu
sxemi formalaşdırmaq üçün əlverişli şərait yarat
mışdır. Və­
təndaş cəmiyyəti qurmaq yolu ilə cəmiyyətin və dövlətin
yasi quruluşunun təkmilləşdirilməsinə bu cür səy göstəril
məsi həm “yeni” əxlaqın və demokratik dəyərlərin tələblə
rinə, həm də müasir cəmiyyətin ehtiyaclarına əsaslanır.
“Kopernik çevrilişinə” qədər geniş yayılmış prinsiplər
üzrə, yəni qanun və hüququn dövlət tərə�ndən müəyyən
olunduğu, yaxud bunlara icazə verildiyi dövrdə formalaş
mış totalitar təfəkkürün, ləng də olsa, liberal və demokratik
inkişaf forması ilə əvəzlənməsi baş verir. Başqa cür düşün
düyünə və ya “vahid” ideyalardan üz döndərdiyinə görə keç­
mişdə təqiblərə məruz qalan fərd indi sözün ən geniş mə
nasında azadlıq və öz təhlükəsizliyinə təminat almışdır. Çox
da uzaq olmayan 1991
cü illərdə ictimai şüurda üstün
yer tutan anarxist meyillərin yerini qanunçuluq və hüquq
qaydası tutmuşdur. Dövlətin yeni konsepsiyası insanın “təbii
hüquqları” barədə Lokkun üç başlıca prinsipinin – azadlıq,
yaşamaq və mülkiyyət hüququ prinsiplərinin dərk edilməsi
əsasında qurulmuşdur. 1993
cü ilin iyunundan sonra bu
prinsiplər Azərbaycanın siyasi strategiyasının başlıca tərkib
hissələri olmuş və Azərbaycan Respublikasının 1995
ci il no­
yabrın 12
də qəbul edilmiş Konstitusiyasında özünün də
qiq
əksini tapmışdır.
Azərbaycan xalqına öz iradəsini sərbəst şəkildə ifadə
edərək, hakimiyyət səlahiyyətlərini həyata keçirən ali dövlət
orqanları yaratmaq imkanı verən təsisatlar siyasi sistemin
əsasını təşkil edir. Bu sistem bütün dövlət təsisatlarını, ha
belə onların dinamikada qarşılıqlı münasibətlərini, ölkənin
siyasi həyatında iştirak edən ictimai təşkilatları və
yasi partiyaları əhatə edir.
cü ilin iyunundan sonrakı bütün dövr ərzində
Azərbaycanın dövlət siyasəti iki fundamental yanaşma –
realizm və praqmatizm üzərində qurulmuşdur. Hər iki ya
naşma müstəqil və güclü dövlətçiliyin təmin edilməsinə, ge­
niş sosial zəminə söykənən, fəal və aydın sosial siyasət ye
ridən unitar, demokratik dövlət qurulmasına yönəldilmişdir.
Həmin sosial siyasətin məqsədi əhalinin yaşayış səviyyəsini
yüksəltmək və sabit şəkildə təmin etmək, vətəndaşların hü­
quq və azadlıqlarını qorumaq və həyata keçirmək, müasir
səhiyyə, təhsil, sosial təminat sistemi yaratmaq, yoxsul və
aztəminatlı təbəqələrə kömək etmək, sosial münaqişələrin
qarşısını almaq və bunları həll etməkdir. Son illərin nailiy
yətləri – söz azadlığının, vətəndaşın hüquq və azadlıqlarının,
siyasi plüralizmin təmin edilməsi, 1300
dən çox qeyri
mət təşkilatının, o cümlədən 30
dan artıq qadın, 80
dən çox
gənclər təşkilatının, idman birliklərinin, elmi
tədqiqat mər­
lərinin, müxtəlif həmkarlar ittifaqlarının, 38 siyasi parti
yanın və birliyin azad fəaliyyət göstərməsi, 600
dək kütləvi
informasiya vasitəsinin, o cümlədən qəzet və jurnalların,
şəbəkə informasiya vasitələrinin fəaliyyət göstərməsi, vətən­
daş cəmiyyətinin formalaşması, milli iqtisadiyyatın sərbəst
ləşməsinin güclənməsi və iqtisadiyyatın tənəzzülünün qar
şısının alınması, cəmiyyətin demokratikləşməsinin təmin
olunması iqtidarın hüquqi və demokratik dövlət quruculu
ğuna yönəldilmiş real və praqmatik siyasətinin birbaşa nə
ticəsidir.
Lakin bu siyasi və iqtisadi nailiyyətlərdən əvvəl cəmiy
yətdə uzun müddət davam edən iqtisadi, sosial, humanitar
tənəzzül, fərdin təcrid edilməsi prosesi olmuşdur. Belə şə
raitdə Azərbaycanın yeni elitası – öz xalqının və dövlətinin
taleyinə və gələcəyinə laqeyd olmayan elitası formalaşmış
və legitimləşmişdir.
Müstəqil Azərbaycanın siyasi elitası 1990
cı ilin yanva
rından sonra, Sov.İKP MK Siyasi Bürosunun sabiq üzvü və
Azərbaycan xalqının siyasi lideri, o vaxt təqiblərə məruz qa
lan Heydər Əliyev Azərbaycanın Moskvadakı daimi nüma­
yəndəliyinə gələndə formalaşmağa başlamışdır. Yanvar ayı
dəki siyasi hakimiyyətin mahiyyəti və xarakterinin daha
dərindən dərk edilməsi və Azərbaycan xalqının taleyi üçün
ağrı və kədər hissi keçirən siyasətçilərin yeni nəslinin mey
dana gəlməsi ayı oldu. Elə bu mürəkkəb keçid dövrü də
mokratik dəyərlər, sərbəst iqtisadiyyat, azadlıq və dövlət
müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparmağa qadir olan müasir
milli siyasi elitanın mənəvi və siyasi amalının formalaşması
nın başlanğıcı oldu. Həmin vaxt İlham Əliyev Heydər Əliyevin
yanında idi və Dağlıq Qarabağla, habelə erməni separatçı
larının ərazi iddiaları ilə bağlı hadisələr zamanı Azərbaycan
xalqını satmış SSRİ rəhbərləri ilə onun apardığı mübarizənin
bilavasitə şahidi idi. O özünün siyasi yolunu məhz həmin
taleyüklü məqamda seçmişdir.
cı ilin yanvar hadisələrindən, Heydər Əliyevin Ba
kıya
qayıtmasından və buradan Naxçıvana getməsindən, və
pərvər qüvvələrin və xalq kütlələrinin Heydər Əliyevin ətra
fında birləşməsindən sonra Yeni Azərbaycan Partiyası siyasi
kadrlar mənbəyi oldu. Heydər Əliyevin çox böyük xidməti
olan bu təşkilatın – Yeni Azərbaycan Partiyasının hazırda ki
fayət qədər mürəkkəb daxili strukturu var. Azərbaycanın var­
lığı uğrunda mübarizənin getdiyi ekstremal şəraitdə yaradıl­
mış bu partiya bir sıra köhnəlmiş təşkilat formalarından im
tina edə və 1999
cu ilin noyabrında keçirilmiş birinci qurul
tayından sonra kifayət qədər səmərəli və çevik strukturu,
təcrübə və novatorluğun rasional şəkildə uzlaşdırılmasını,
ənənələrin varisliyini və yaşlı nəsillə gənc kadrların bir
zənginləşdirən əməkdaşlığını təmin edə bildi. Heydər Əliyev
milli siyasi elitanın indiki və gələcəkdəki əsas məqsədini
ci ilin noyabrında Yeni Azərbaycan Partiyasının II qu
rultayında ifadə etmişdir:
“Bizim əsas vəzifəmiz Azər
bay­
canın dövlət quruculuğudur. Azərbaycanda keçirilən isla
hatlardır – siyasi, iqtisadi, sosial və başqa islahatlardır. Yəni
Azərbaycanı tutduğu yol ilə, demokratiya yolu ilə, bazar iq
tisadiyyatı yolu ilə ardıcıl surətdə inkişaf etdirməkdən iba­
rətdir”.
Heydər Əliyev siyasi elitanın bundan sonra da həyata
keçirməli olduğu məqsədi və strateji vəzifələri müəyyənləş
dirərək, eyni zamanda iqtisadiyyat, sosial
mədəni həyat və
xarici siyasət sahələrində əldə edilmiş nailiyyətlərin geniş
panoramını açıb göstərmişdir.
Əmək ehtiyatlarından və təbii ehtiyatlardan tam və sə­
mərəli istifadə edilməsi, iqtisadiyyatın struktur baxımından
yenidən qurulması və sosial
iqtisadi proseslərin idarə olun
masının təkmilləşdirilməsi, dünya iqtisadiyyatına ahəngdar
inteqrasiya əsasında xalqın həyat səviyyəsinin maksimum
təmin edilməsi Azərbaycanın iqtisadi inkişafının başlıca is
tiqaməti olmuşdur. Bu konseptual vəzifələrin həllinin əsas
vasitəsi iqtisadiyyatın daha da sərbəstləşdirilməsi və özəl
ləşdirilməsi, iqtisadi tarazlığın bazar mexanizmlərinin inki
şaf etdirilməsi, kiçik və orta biznesin üstün artımı, sahibkar
lığın bütün formaları üçün əlverişli mühit yaradılmasıdır.
Azərbaycanda uğurlu iqtisadi siyasət iqtisadi inkişafın
üç başlıca prinsipi əsasında formalaşmışdır: 1) bazar rəqa
bəti; 2) iqtisadiyyatın idarə olunmasının bütün sa
hələrinin
(valyuta bazarı, ticarət əlaqələri
bank
bazarı və s.) sərbəstləşdirilməsi; 3) mülkiyyətin bütün for
malarının plüralizmi. İqtisadi siyasətin uğurla aparılmasında
sənayenin müxtəlif sahələrinə sərmayə qoyuluşunun təmin
edilməsi, ölkə əhalisinin alıcılıq qabiliyyətinin yüksəldilməsi
və xarici borcların yenidən strukturlaşdırılması mühüm rol
oynayır. İq
diyyatın bütün bu yeni xüsusiyyətləri güclü
dövlət qurmağın səmərəli vasitələrinə çevrilmişdir.
İqtisadi strategiyanın əsasında milli iqtisadiyyatın gələ
cək xarakteri, qlobal təsərrüfatda onun yeri barədə ictimai
üstünlüklərə cavab verən təsəvvürlər dayanırdı. Bu üstün
lüklər bazar mexanizminin sərbəst fəaliyyətini təmin edə
bilən nəticələrlə uyğun gəlirdi. Azərbaycanın milli iqtisadiy
yatı insan kapitalının və elmi
texniki tərəqqinin gərəkliyinin
üstün yer tutduğu sahələr üçün təmələ, başlanğıc nöqtəsinə
çevrilir. İstehsal və insan ehtiyatlarının yenidən qruplaşdırıl
ması bazar iqtisadiyyatı şəraitində böyük səmərə verir və
belə strategiya gələcəkdə sənayenin müxtəlif sahələrinin di­
namik inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutur. Son illərin nailiy
yətləri – neft
qaz sənayesinin sabitləşməsi və inkişaf sürəti
nin artması, sənayenin və aqrar bölmənin inkişafında Neft
Fondunun rolunun güclənməsi ölkənin iqtisadi strategiyası
barədə yuxarıda göstərilən dəlillərin aşkar sübutudur. Fakt­
lar göstərir ki, 1997
ci ildə neft hasilatının azalma sürəti 0,3
faiz idisə, artıq 1998
ci ildə hasilat tam sabitləşdi, sonrakı
lərdə isə aşkar yüksəliş müşahidə olunur. Bunun nəticəsin
də ölkənin büdcəsi hər il artır, kəsir ehtimalı azalır.
Azərbaycanın iqtisadi uğurlarının qısa təhlili əyani su­
rətdə göstərir ki, əgər 1991
ci illərdə ümumi daxili
məhsul 58 faiz, sənaye məhsulu 67 faiz, kənd təsərrüfatı
məhsulu 48 faiz aşağı düşmüşdüsə, 1996
ci illərdə
ümumi daxili məhsulun artımı 55 faiz olmuşdur. Son beş il
ərzində sənaye məhsulu təxminən 20 faiz, kənd təsərrüfatı
məhsulu 40 faiz, mal dövriyyəsi iki dəfə artmışdır. Ölkə
nin dağılması və Azərbaycanda 1991
cü illərdəki
anarxist meyillərlə şərtlənən tənəzzüldən tədricən çıxır.
ci illərdə sərmayə qoyuluşunun həcmi 43 faiz
aşağı düşmüşdüsə, 1996
ci illərdə 4 dəfə artmışdır.
ci illərdə in�yasiyanın səviyyəsi hər il 14
18 dəfə,
yəni 1800 faiz artırdısa, 1996
ci illərdə, beş il ərzində
in�yasiyanın artım səviyyəsi cəmi 16 faiz olmuşdur. İndi
Azərbaycan MDB məkanında yeganə ölkədir ki, artıq 5
6 il
dir in�yasiyanın qarşısı alınmışdır.
Dövlətin iqtisadi siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri
sərmayə qoyuluşudur. 1995
ci illərdə iqtisadiyyata 37
trilyon manatdan artıq sərmayə qoyulmuşdur ki, bu da 9
milyard dollardan çoxdur. Özü də bunun 27 trilyon manatı
və ya 6 milyard dollardan çoxu, yəni 70 faizi xarici sərma
lərdir. Qalanı isə daxili sərmayələrdir və bu, milli iqtisadiy
yatın inkişafı üçün müsbət amildir.
Son illərdə ölkə əhalisinin alıcılıq qabiliyyətinin yüksəl
dilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. 1996
ci illərdə işlə
yən
vətəndaşların orta aylıq əməkhaqqı 4,3 dəfə, pensiyaların
orta aylıq məbləği 4 dəfə artmışdır. Hazırda bir işçinin orta
aylıq nominal əməkhaqqı 260 min manatdır ki, bu da təxmi­
nən 55 ABŞ dollarına bərabərdir. Yaxın keçmişdə, 5
6 il bun­
dan öncə isə bu rəqəm heç 10 dollara da çatmırdı. Bundan
əlavə, 2001
ci ilin on ayı ərzində əhalinin pul gəlirləri 10,7
faiz artmışdır. 1990
cı illərin birinci yarısında əhalinin pul
lirləri in�yasiya nəzərə alınmadan 3 dəfə azalmışdısa,
cı ildən etibarən bu, 3 dəfə çoxalmışdır. Məcburi köç
künlərə verilən yemək pulu təkcə 2000
ci il ərzində 3 dəfə
artmışdır.
Azərbaycan dünyanın 120 ölkəsi ilə ticarət edir. 1995
ci illər ərzində ölkənin xarici ticarət dövriyyəsi 2,2 dəfə
artmışdır. Hazırda bu göstərici 2,9 milyard ABŞ dolları təşkil
edir. O cümlədən ixrac 2,8 dəfə, idxal isə 1,7 dəfə artmışdır.
ci ildə Azərbaycanın xarici ticarət dövriyyəsi 1215 mil
yon ABŞ dolları idisə, artıq 1998
ci ildə bu rəqəm 1683,4
milyon dollara çatmışdı. Bu sahədə hər il əldə olunan tə­
rəqqi Azərbaycanın iqtisadi və sosial inkişaf strategiyasının
səmərəli sistemini yaratmağa imkan verir.
Ölkənin iqtisadi inkişafının ən mürəkkəb və vacib prob
lemi büdcədir. Büdcənin ilbəil artması, səhiyyə, təhsil, əhali
nin aztəminatlı təbəqələrinə yardım sahələrinə ayrılan büdcə
vəsaitinin mərhələlərlə artırılması milli iqtisadi inkişafın üs
tün siyasətidir. Eyni zamanda, büdcə kəsirinin hər il azalması
aşkar iqtisadi tərəqqinin olduğunu, dövlət və şəxsiyyət ara
sında qarşılıqlı iqtisadi münasibətlərin yeni mərhələsinə ke
çildiyini göstərir. 1993
cü illərdə dövlət büdcəsinin kə­
siri 7
10 faiz idisə, indi bu göstərici 1
1,2 faizdir. 1994
ci
illərdə dövlət büdcəsinin gəlirləri 13 dəfə artmışdır. Dövlət
büdcəsinin ümumi məbləği 277 milyard manatdan 3,6 tril
yon manata çatmışdır. Hazırda Azərbaycanın dövlət büdcəsi
900 milyon ABŞ dollarıdır.
Orta sin�n formalaşmasının vacib amili kimi, son illər
milli iqtisadiyyatın sahələri arasında kiçik və orta biznesin
inkişafına xüsusi diqqət yetirilir. Orta sin�n olması isə hazır
da hakimiyyətin və qeyri
hökumət sektorunun qarşılıqlı
fəaliyyəti sayəsində yaradılmaqda olan vətəndaş cəmiyyəti
nin tərkib hissəsidir. Təbii ki, bu sahədə yaşadığımız dövrün
tranzitarlığı ilə şərtlənən və orta sin�n yüksələn xətlə for
malaşmasını mürəkkəbləşdirən bir sıra amillər mövcuddur.
Lakin iqtisadi yüksəlişin təhlili və iqtisadi mühitin təkmilləş
dirilməsi, bürokratik əngəllərin azalması və bürokratiyanı
aradan qaldırmaq sahəsində görülən tədbirlər göstərir ki,
kiçik və orta biznes üçün, orta sin�n formalaşmasına doğru
yüksələn xətlə irəliləyiş üçün əlverişli iqtisadi mühit inkişaf
edir.
İndi Azərbaycanda 60 mindən çox kiçik və orta biznes
subyekti fəaliyyət göstərir. Orta hesabla əhalinin hər 10 min
nəfərinə qeydiyyatdan keçmiş 70 kiçik və orta biznes sub
yekti düşür. Bunun da nəticəsində kiçik və orta biznes milli
iqtisadiyyatın formalaşmasında üstün rol oynamağa başla
yır. Məsələn, hazırda ticarətin 39 faizi, kənd təsərrüfatı və
balıqçılığın 19 faizi, daşınmaz əmlakla bağlı əməliyyatların
11 faizi, sənayenin 9 faizi, tikintinin 7 faizi və s. kiçik və orta
biznesin payına düşür. Son statistika məlumatına görə, kiçik
və orta biznes sahəsinə cəlb olunmuş �ziki şəxslərin sayı
101 min nəfərdir.
Bundan əlavə, kiçik və orta biznesin inkişafı üçün son il­
lərdə Sahibkarlığa Milli Yardım Fondu, Kiçik və Orta Sahib­
karlığın İnkişafı Agentliyi və yaradılmaqda olan kiçik və orta
biznes subyektlərinin fəaliyyətini təmin edə bilən bir sıra
başqa strukturlar təşkil edilmişdir. Bu baxımdan vurğulamaq
lazımdır ki, özəl bölmənin inkişafı sahibkarlığın inkişaf etdi
rilməsinə dair dövlət proqramları arasında xüsusi yer tutur.
Məsələn, ÜDM
in tərkibində özəl bölmənin payı 68 faiz, o
cümlədən sənayedə 44 faiz, kənd təsərrüfatında 99 faiz, ti
carətdə 98 faiz, tikintidə 64 faizdir və s.
Lakin görülmüş işin əhəmiyyətini tam şəkildə dərk et
mək üçün ötən illərdə – bu gün müxalifət “liderlərinə” çev
rilmiş şəxslərin öz hikkələrini yeritmək cəhdlərinin dövlətin
müstəqilliyinin taleyini, xalqın iqtisadi �ravanlığını və rifahını
təhlükə qarşısında qoyduğu illərdə baş vermiş prosesləri və
hadisələri təkrar
təkrar yada salmaq lazımdır. İlham Əliyev
cu ildə, “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanmasının 5
ci il
dönümündəki çıxışında milli iqtisadiyyatın, onun müxtəlif
tərkib hissələrinin formalaşmasında, həm yanacaq
istehsal
kompleksinin, həm də digər istehsal sahələrinin, o cümlədən
aqrar bölmənin rolunun güclənməsində mühüm rol oy
mış bu sənədin rəsmi şəkildə imzalanmasından əvvəl baş
vermiş bir sıra hadisələri şərh etmişdir. Məlum olduğu kimi,
Heydər Əliyev müqavilənin imzalanmaq üçün hazırlanan va­
riantından imtina etməyə məcbur olmuşdu, çünki aydın ol
muşdu ki, onun şərtləri Azərbaycanın milli maraqlarına zid
dir. İlham Əliyev hadisələrin gedişini belə təsvir edir:
“Özünü “böyük neft mütəxəssisi” kimi qələmə verən
Rəsul Quliyev yaranmış vəziyyətdən sui
istifadə edərək, tə­
şəbbüsü öz əlinə aldı. Azərbaycan hökuməti adından Rəsul
Quliyev xarici şirkətlərlə danışıqlar aparmaq səlahiyyətini
Slovakiya vətəndaşı Marat Manafova həvalə etdi və bunun
üçün 1993
cü il iyul ayının 26
da xüsusi mandat imzaladı.
Rəsul Quliyev öz şəxsi maraqları naminə ölkənin bütün iq
tisadi inkişafının taleyini neft sahəsi ilə heç bir əlaqəsi olma
yan, neft müqavilələri haqqında elementar təsəvvürü olma­
yan digər dövlətin vətəndaşına həvalə etdi...
Təsəvvür edin, əgər Manafovun hazırladığı və Rəsul
Quliyevlə razılaşdırılmış müqavilənin variantı qəbul edil
səydi,
Azərbaycan xalqını nələr gözləyirdi...
Həmin variantda kəş�yyat dövrü üçün 6 il müəyyən
olunmuşdu və bu dövrdə xarici sərmayələrin həcmi cəmi
21 milyon dollar təşkil etməli idi. Müqayisə üçün deyim ki,
artıq indi, yəni “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanmasından 5 il
keçəndən sonra sərmayələrin həcmi 2 milyard dollar təşkil
edir. Müqavilənin əvvəlki variantına əsasən, “Çıraq” yatağın­
dan neft yalnız 2007
ci ildə, yəni müqavilə imzalandıqdan
13 il sonra hasil olunmalı idi. Biz isə neft hasilatının başlan
masına 1997
ci ildə, daha doğrusu, müqavilə imzalandıqdan
3 il sonra nail ola bildik və bu da “Əsrin müqaviləsi”nin müt­
ləq bir şərti idi. Həmin gündən indiyə qədər “Çıraq” yata
ğından 5,5 milyon ton neft hasil edilmişdir.
Daha sonra. Müqavilənin əvvəlki variantına əsasən, səmt
qazı Azərbaycana bazar qiymətinə satılmalı idi. Biz isə bütün
səmt qazının Azərbaycana pulsuz verilməsinə nail olduq.
Bu günədək konsorsium tərə�ndən 1,2 milyard kubmetr
səmt qazı çıxarılmış və Azərbaycana pulsuz verilmişdir.
Belə bir sual ortaya çıxır: məgər Rəsul Quliyev Azər
bay­
canı hansı uçuruma itələdiyini anlamırdımı? Xeyir, o, bunu
çox gözəl başa düşürdü. Lakin onun üçün bunun heç bir
əhəmiyyəti yox idi. Onun üçün özünün şəxsi maraqları xal
qın
maraqlarından üstün idi və bu maraqlar naminə o, ölkənin
bütün neft sərvətlərini girov qoymağa hazır idi. Quliyevin
göstərişi ilə Manafov xarici neft şirkətlərindən 300 milyon
dollar rüşvət ala bilmək üçün onlara belə sərfəli şərtlər tək
lif etmişdi. Həmin 300 milyon dollar isə, əslində, bonuslar
şəklində Azərbaycan Respublikasının xəzinəsinə daxil olmalı
Qeyd etməliyəm ki, xarici neft şirkətləri yüksək ləyaqət
göstərərək, bu sövdələşməyə getmədilər və öz dövlətləri
nin ölkəmizdəki sə�rləri vasitəsilə Azərbaycan Prezidentinə
bu barədə məlumat çatdırdılar. Prezident məlumat alan
kimi, Manafov tərə�ndən aparılan danışıqların davam etdi
rilməsini qadağan etdi və müqavilə üzrə danışıqların aparıl
masını bilavasitə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Neft
Şirkətinə tapşırdı...
Bu beş il ərzində “Əsrin müqaviləsi”nin həyata keçirilməsi
nəticəsində əldə olunmuş nailiyyətlər göz qabağındadır.
Gələcək haqqında isə təkcə onu qeyd etmək lazımdır ki, 30
il ərzində Azərbaycan “Əsrin müqaviləsi”ndən bütün gəlirin
80 faizini, xarici neft şirkətlərinin hamısı birlikdə isə cəmi 20
faizini götürəcəkdir...
Biz dərk edirdik ki, Azərbaycanın real müstəqilliyi yalnız
iqtisadi inkişaf, xarici sərmayələrin cəlb edilməsi, ölkənin iq­
tisadi böhrandan çıxması şəraitində təmin oluna bilər... Biz
artıq 19 neft müqaviləsi imzalamışıq və strateji yolumuzun
bu istiqamətdə davam etdirilməsində bizə heç kim mane
ola bilməz”.
cü ilin sentyabrında Prezident Heydər Əliyev tərə
�ndən “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması ilə həyata keçiril
məyə başlayan uğurlu neft strategiyası Azərbaycana beynəl­
xalq neft şirkətləri ilə bağlanmış 21 müqaviləni, 6 milyard
dollar miqdarında sərmayələri, ölkənin 1994
cü ildə 10 mil
yon dollar olan valyuta ehtiyatının 2001
ci ildə 1 milyard
dollara çatdırılmasını, 360 milyon dollar vəsaiti olan Neft
Fondunun yaradılmasını təmin etdi. Milli neft strategiyası
Azərbaycanın bir çox iqtisadi və maliyyə strukturlarına daxil
olmasına, o cümlədən Dünya Ticarət Təşkilatına üzv qəbul
edilməsinin mümkünlüyünə, kənd təsərrüfatı da daxil ol
maqla, milli iqtisadiyyatın təkmilləşdirilməsinə dair komp
leks strateji tədbirlərin həyata keçirilməsinə, orta sin�n for
malaşmasının başlıca vəsiləsi kimi kiçik və orta biznesin ro
lunun güclənməsinə, tənəzzülün azalmasına, in�yasiyanın
aşağı düşməsinə və dövlətlərarası iqtisadi münasibətlərdə
bərabər tərəfdaş kimi ölkəmizin imicinin yüksəlməsinə tə
minat yaratdı.
İstər regional miqyasda, istərsə də ümumdünya konteks
tində Azərbaycanın siyasi və iqtisadi vəziyyətinin təhlili və
şərhi formalaşmış sabit siyasi xəttin və mərhələli iqtisadi yük­
səlişin olduğunu göstərir. Lakin təəssüf ki, Azərbaycanda heç
də bütün siyasi qüvvələr görülmüş işi, bunun nəticəsində möh­
kəm siyasi sabitliyin bərqərar olmasını, büdcənin artmasını,
milli iqtisadiyyatın sərbəstləşməsini, əhalinin sosial müda
�əsinin sabit şəkildə güclənməsinin təmin olunmasını, yeni
sosiumun formalaşmasını obyektiv şəkildə qiymətləndirmir
lər. Dövlətin istər siyasət, istərsə də iqtisadiyyat sahəsindəki
işinin mahiyyəti ayrı
ayrı qrupların maraqlarının təmin olun­
masına yönəldilmiş ötəri proqramların qəbul edilməsi və hə
yata keçirilməsindən ibarət ola bilməz. Mərhələli və çoxcə­
hətli yanaşma olmalıdır. Həyata keçirilən siyasətin təkcə indi
deyil, gələcəkdə də uğuru məhz bundadır.
Artıq Azərbaycan prinsipcə dünyada yeni vəziyyətdədir.
Ölkəmizin daxili və xarici konteksti, əslində, tarazlaşdırılmış­
dır. Buna görə də elə görünürdü ki, bu cür vəziyyət dünya
yönümlü siyasi qüvvələr sisteminin – Avropa, Qərb anla
mında normal partiya sisteminədək inkişaf edə biləcək sis
temin formalaşmasına gətirib çıxarmalı idi. Amma təəssüf ki,
belə olmadı. Lap əvvəldən bizdə bolşevizm ünsürləri olan
daxiliyönümlü partiyalar strukturu yarandı. Odur ki, Azərbay­
canda iqtidarla müxalifətin qarşılıqlı əlaqəsi məsələsi öz ak
tuallığını saxlayır.
Azərbaycanda açıq müxalifət 1987
ci ildə formalaşmağa
başlamışdır. O, özünü əvvəlcə müxtəlif dərnəklərdə göstərdi,
sonra isə Dağlıq Qarabağ ətrafındakı hadisələrlə əlaqədar
meydanlara çıxaraq, xalq hərəkatına qatıldı. Başlanğıc mər
hələdə müxalifətin hərəkətləri antisistem xarakteri daşımırdı.
Müxalifətin çağırışları və hərəkətləri artıq sonralar, 1990
ilin yanvarında sovet qoşunlarının Bakıya yeridilməsindən
sonra antikommunist, antisovet xarakteri almağa başladı.
Müstəqilliyin əldə edilməsi və Azərbaycanda dünyəvi,
demokratik dövlət quruculuğu başlanması cəmiyyətlə döv
lət arasında qarşılıqlı münasibətlərin təkmilləşməsinə kö
mək
edən iqtidar
müxalifət horizontalının yaranmasına gətirib
çıxardı. Ona görə də əgər ölkənin ötən dövrdəki uğurlarını
qeyd etmək lazım gələrsə, bunu vurğulamaq ədalətli olar ki,
cəmiyyətimiz gənc müstəqil dövlətin inkişafının heç bir isti­
qamətində siyasi sahədəki qədər nəzərəçarpacaq nəticələr
qazanmamışdır.
Lakin bütün bunlarla yanaşı, qəribə də olsa, demokratik
dəyərlərin geniş inkişafı, siyasi plüralizm cəmiyyətin sıx bir
ləşməsi, Qərb tipli siyasi partiyaların formalaşması amillə
rinə, vətəndaş konsensusunun təminatına çevrilmədi. Siyasi
mədəniyyətin, realizmin, respublika üçün taleyüklü problem­
lərin həllində konstruktiv mövqelərin, hakimiyyət orqanları
ilə yaradıcı dialoqa getmək bacarığının olmaması “milli mü­
xalifət”in həlledilməz probleminə çevrildi. Hakimiyyət uğ
runda mübarizə və partiya liderlərinin şəxsi iddiaları, regio
nal eqoizm və tayfa eqoizmi sivil siyasi rəqabətin məzmun
və xarakterini kölgədə qoydu. Şəxsi hakimiyyət və təsir uğ
runda qızğın mübarizədə ümummilli mənafelər, verilmiş
şəxsi bəyanatlar və təəccüblü də olsa, hətta tarixin dərsləri
unuduldu. “Milli müxalifət” fraksiyalararası mübarizəyə çox
uymuşdur, onun baxışlarının, liderlərinin ideyalarının təka
mülü real, dinamik şəkildə dəyişən həyatdan, iqtidarın da
xili
və xarici siyasətdə nail olduğu müsbət dəyişikliklərdən kəs
kin şəkildə geri qalır. Konstruktivliyin olmaması, radikalizm,
cəmiyyətdə süni surətdə gərginlik yaratmaq cəhdləri AXCP,
Müsavat, AMİP və ADP rəhbərliyindəki böhranın, onların li
derlərinin imicinin kəskin şəkildə aşağı düşməsinin, partiya
üzvlərinin siyasi fəallığının süstlüyünün bəlkə də əsas amil
ləridir. Bir sözlə, siyasi müxalifətin vəziyyəti “hərc
mərclik və
tərəddüdlük” kimi səciyyələnir. Bütün bu vəziyyət təşkilati
yenidənqurmanın və ideoloji platformanın təzələnməsinin,
həyatın reallıqları ilə hesablaşacaq yeni lider axtarışının zə
ruriliyini şərtləndirir.
Cəmiyyət daim tərəqqi edən, durğunluğa dözməyən və
rasional dəyişikliklərə can atan dinamik amildir. O dəyişir və
onunla yanaşı siyasi mübarizə forması, təfəkkür və reallıqla­
rın qavranılması da dəyişir. Yeni cəmiyyət məsuliyyətsiz, if
rat
radikalizmi, yalançı inqilabi ritorikanı qəbul etmir, aydın məq­
səd daşımayan mitinq ideyaları yeni nəslə yaddır. Bu amil
lər özünün dünyaduyumunu, dünyagörüşünü və baxışlarını
dəyişdirə və təkmilləşdirə bilməyən köhnə “milli” müxalifə
tin fəaliyyətinin perspektivsizliyini səciyyələndirir. Bu müxa
lifətin fəaliyyəti hələ də cəmiyyətdəki əhvali
ruhiyyə ilə he
sablaşmağı qətiyyən istəməməklə məhdudlaşır. İndiki əsas
müxalifət liderlərinin hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldıqları illər
çox güman ki, xülyalardan, özlərinin siyasi səhvlərindən, si
yasi naşılığından əl çəkmək dövrü, ibrət götürmək və kamil
dövlət təfəkkürünün formalaşması dövrü olmamışdır.
Müxalifətin böhranı elə bir dərin prosesə çevrilmişdir ki,
hazırda nəinki möhkəm müxalifət alyansı və ya blokunun
yaradılması, həm də daxili münaqişələrin aradan qaldırılması
mexanizmini təsəvvürə gətirmək çətindir. Belə vəziyyət bu
və ya digər liderin müxalifətin vahid lideri ola bilməsinin
mümkünlüyünü, bir növ şübhə altına alır. Müxalifət mühiti
nin qeyri
adekvat dəyişkənliyi, dostların rəqiblərlə əvəzlən
məsi və rəqiblərin barışması prosesi “milli müxali
fət”in ma
hiyyətini, onun yetişmədiyini, habelə perspektivin olmaması
üzündən çaşqınlıq keçirdiyini göstərir. AMİP
in, AXCP
nin,
Müsavatın və digər partiyaların daxilindəki parça
lanma, ardı
­
arası kəsilməyən siyasi çəkişmələr, hay
küylü qarşılıqlı ifşalar
belə bir tezisi bir daha təsdiqləyir ki, Azərbaycandakı mü­
lifət müxtəlifdir, amorfdur, strukturlaşmamışdır və kəskin
böhran keçirir. Müxalif partiya elitalarının hədsiz hikkə və id­
diaları yeniliklərə, siyasi rəqabətə və parti
yadaxili fəaliyyətin
təşkilinə rasional yanaşmağa mane olur.
Qeyd etmək lazım gəlir ki, müxalifətin daxilindəki bu
sabitlik vəziyyəti hər an müxalifətin özü və ümumən,
cəmiyyət üçün idarəolunmaz reaksiyaya çevrilə bilər. Təbii ki,
əgər bu vəziyyət özünütəmizləməyə, müxalifət meydanının
seleksiyasına, onun təzələnməsinə və Avropa demokratiyası
standartlarına yaxınlaşmasına xidmət edərsə, bu, yeni milli
siyasi məkanın formalaşmasının müsbət amili olar. Lakin ha­
disələrin inkişafı başqa meyil alarsa, müxalifətin daxilindəki
siyasi çəkişmələr dağıdıcı mexanizmi hərəkətə gətirən qüv
vəyə çevriləcək və bu, demokratik cəmiyyət quruculuğu üçün
son dərəcə arzuedilməz hal olacaqdır.
Azərbaycanda müxalifət hərəkatının tarixinə qısa bir ba­
xış, son illərin müşahidələri göstərir ki, “milli” müxalifət siya­
sətin, əsasən, münaqişəli tərzdə təfsirinə tərəfdardır. O, “nə
qədər pisdirsə, mənim üçün bir o qədər yaxşıdır” və ya “bu­
lanıq suda balıq tutmaq daha asandır” prinsipi ilə hərəkət
edir. Gördüyümüz kimi, qrup mənafeləri ümummilli məna
felərdən daim üstün tutulur. Halbuki, dünya təcrübəsi gös­
rir ki, hakimiyyətin və siyasətin münaqişəli tərzdə təfsiri
olduqca təhlükəlidir. Məhz bu, istər ölkənin daxilində, istərsə
də onun hüdudlarından kənarda daimi mübarizənin ideya
əsasını yaradır, xalqın qüvvələrini tükəndirir, insan ehtiyat
larının və maddi ehtiyatların itkisinə səbəb olur.
Partiya quruculuğu tarixinin şərhi məsələsində Fransanın
təcrübəsi önəmlidir. Əgər Şarl de Qollun dövründə Fran
sada
– müharibədən yenicə çıxmış, yeni və güclü dövlət qurucu
luğuna başlamış ölkədə müxalifətdən savayı heç nə yox idisə,
dövlət isə ancaq dövlət başçısının nüfuzu sayəsində yaşayır­
dısa, 20 ildən sonra ölkədə möhkəm siyasi konsensus tə
şək­
kül tapdı və “sağlar–sollar” bipolyar siyasi məkanı yarandı.
Avropanın əksər inkişaf etmiş ölkələri də bu cür inkişaf yolu
keçmişlər. İctimai şüurun bu cür inkişafına əyani nümunəni
Türkiyədə də müşahidə etmək olar. Son 20 ildə burada ta
mam müxtəlif məsləkli siyasi qüvvələrin iştirakı ilə siyasi mə­
kan formalaşmışdır. Özü də
siyasi sistemin sabit olduğu
ölkələrdə hakimiyyətin varisliyi dövlətin və cəmiyyətin ya
şarılığının zəruri atributu kimi şərh olunur. Mustafa Kamal
Atatürk güclü, demokratik və dünyəvi dövlət qu
raraq haki
miyyətin varisliyini təmin etmişdir.
Heydər Əliyev bu gün Azərbaycanda nəinki vətəndaş
cəmiyyətinə və sərbəst iqtisadiyyata malik olan müs
sivilizasiyalı və demokratik dövlət qurulması üçün bü
həm də gələcəkdə konstruktiv müxalifətin var
lığı təqdirin
də daha səmərəli olacaq partiya ənənəsinin əsasını qoy
muşdur. Siyasi plüralizm, sərbəst iqtisadiyyat və cəmiyyətin
öz siyasi liderini azad şəkildə seçməsi üçün daha əlverişli
şərait yaratmış Heydər Əliyev hakimiyyətinin varisliyinin
mahiyyəti, bax, bundadır.
Bu, tarixi sərvət və misilsiz irsdir,
Azərbaycan xalqı bunları qorumalı və inkişaf etdirməli, nə
nəslə ötürməlidir.
Müstəqil Azərbaycanın onillik təcrübəsi göstərir ki, öl­
kənin dövlətdaxili həyatının təşkili məsələsinə müxtəlif cür
yanaşma keçmişdə qalmamışdır. Bu, siyasi həyatın bir
birinə
qarşı duran başlanğıclarında – indiki hakim strukturlarla təm­
sil olunmuş inteqrativ başlanğıcda və müxtəlif müxalif siyasi
qrup və partiyaların mənafelərinin qorunmasından ibarət
olan fərqləndirici başlanğıcda öz ifadəsini yenə də tapır.
Hərçənd, bir çox müxalifət partiyalarının proqram müddəa
larını və seçki platformalarını təfərrüatı ilə araşdırsaq, həm
dövlətin xarici siyasət strategiyasının müəyyənləşdirilməsinə,
həm də cəmiyyətimizin siyasi və sosial
iqtisadi sahə
rinin
yenidən qurulmasına aid prinsipial məsələlərdə ciddi �kir
ayrılıqları görmərik. Ola bilsin, heyrətamiz fenomendir, lakin
bu, ilk baxışdan belədir.
Bir çox dövlətlərdə iqtidar və müxalifət prinsipial ideoloji
rəqiblərdir. Bu mənada Azərbaycan, sanki, istisna olmamalı
dır. Amma, məsələn, iqtidarla müxalifətin mövqelərinin istər
nəzəriyyədə, istərsə də təcrübədə müxtəlif olduğu Rusiya
dan fərqli olaraq, Azərbaycanda ölkənin ictimai
siyasi və iq
tisadi quruluşunun köklü, qnoseoloji məsələlərində cəmiy
yə­
tin inkişafı probleminə iqtidarın və müxalifətin baxışları bir
çox cəhətdən uyğun gəlir. Müxalifət partiyalarının əksəriyyəti
proqram və nizamnamələrində siyasət sahəsində müstəqil,
demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət quruculuğu xəttinə tə­
rəfdar olduqlarını bəyan edir. Bəzi müxalifət liderlərinin bu
və ya digər regional dövlətin xeyrinə populist bəyanatlarını
çıxmaq şərtilə, xarici siyasətdə beynəlxalq hüquq normaları
və prinsiplərinə, qarşılıqlı surətdə əməkdaşlığa, mehriban
qonşuluğa və tarazlı xarici siyasətə əməl etmək istəyi, əsa­
sən, üstünlük təşkil edir. Daxili çəkişmələr nəticəsində pəra­
kəndə düşmüş “
” müxalifət (
hərçənd, ümumi, vahid məq­
sədi, ideya və baxışları olmadığına, habelə liderlərin iddialı
mövqeləri üzündən daxili qarşıdurma daim gücləndiyinə görə,
Azərbaycanda müxalifəti vahid “milli” termini ilə adlandır
maq çətindir)
, parlamentdə təmsil olunmuş bəzi partiyalar
nadir istisna təşkil etməklə, iqtisadiyyat sahəsində hələ heç
vaxt milli iqtisadiyyatı sərbəstləşdirməyin metodları və for
malarını necə təsəvvür etməsi barədə konkret təkli�ərlə çıxış
etməmişdir. Lakin hər halda, torpaq üzərində xüsusi mülkiy­
yətin tətbiqi, iqtisadiyyatın özəlləşdirilməsi və dövlətsizləş
dirilməsi yolu ilə əsaslı bazar islahatları xətti yeridilməsinə
səy göstərmək barədə bəyanatlar müxalifətin proqramla
rında öz ifadəsini tapır. Mədəniyyət sahəsində
milli özü
nüdərkin və özünü identikləşdirmənin hər vasitə ilə inkişaf
etdirilməsi, Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi hər yerdə tət­
biqi və sair. Hərbi sahədə – ölkənin ərazi bütövlüyünün bər­
pası, milli silahlı qüvvələrin möhkəmləndirilməsi və sair. Belə
misalların sayı çoxdur. Azərbaycanın son illərdəki nailiyyət
ləri göstərir ki, iqtidarın həll etmədiyi və ya həll etmək niy
yətində olmadığı taleyüklü problemlər yoxdur. Müxalifət çox
yaxşı görür ki, yuxarıda sadalanan bütün proqram məqsəd
ləri və müddəaları dövlətin daxili və xarici siyasətində öz
təcəssümünü taparaq uğurla həyata keçirilir. Görünür, mə­
sələnin mahiyyəti bunda deyil, məhz ondadır ki, “milli” mü­
xalifət obyektiv və subyektiv amillər üzündən öz “çoxluğunu”
yaratmağa və bununla da müxalif siyasi xəttin varisliyini tə
min etməyə müvəffəq olmamışdır.
Bütün əsas müxalif siyasi birliklər və onların satellitləri –
minipartiyalar yalnız öz rəhbərlərinin konkret eqosentrik ma­
raqlarının gerçəkləşməsinə yönəldilmiş şəxsi iddialı niyyət
lərini ifadə edirlər. Bu təşkilatların strukturu insan qrupunun
vahid məqsəd, ideya və dünyagörüşü ətrafında sabitləşmiş
siyasi birliyinin strukturuna çox az oxşayır. Üstəlik, təəssü�ə
vurğulamaq lazım gəlir ki, Azərbaycanda müxali�ik prinsipi
bir dövlət quruculuğu prinsiplərinin, siyasi baxışların, ideya­
ların, digər prinsiplərə, baxışlara və ideyalara qarşı qoyulması
üsulu kimi, yaxud da hakim elitaya, dövlət
iqtidar struktur
larına onların nöqsanlarını göstərmək, öz rəqiblərinin “nə
sini” duymağa məcbur etmək cəhdi kimi başa düşülmür.
Siyasi gerçəkliyə uyğunlaşmayan və adaptasiya olunmayan,
hakim elitanın siyasi fəaliyyətinin ümumi faktlarını və nəticə­
lərini dərk edə bilməyən müxalifət liderləri siyasi
xəttin əleyhinə deyil, konkret olaraq və yalnız Prezident
Heydər Əliyevin və onun komandası üzvlərinin əleyhinə çıxış
edirlər.
Radikal müxalifət zamanla ayaqlaşmaq istəmir və ya ba­
carmır, yenə də mitinqləri, küçə yürüşlərini hakimiyyətlə mü­
barizənin əsas metodu hesab edir. Ciddi analitiklərin �krin
cə isə, küçələrin meydana gətirdiyi siyasətçilərin zəmanəsi
keçmişdə qalmışdır. Bu gün siyasətə ölkənin sürətlə inkişa
fına, siyasi, sosial
iqtisadi və digər problemlərin həllinə dair
alternativ proqramlar təklif etməyə qadir olan realist intel
lektuallar, praqmatiklər gərəkdir.
Siyasi hadisələrin qiymətləndirilməsində səriştəsizlik,
naşılıq, müəyyən partiya və onun üzvləri tərə�ndən siyasi
ideyaların, baxışların, konsepsiyaların, proqramla
rın mənim­
olmaması və cəmiyyətin bu cür müxali
fəti qəbuletmə səviy­
yəsinin aşağı olması göstərir ki, tezliklə müxalifətin elə öz
daxilində yeni, konstruktiv müxalifət mühitinin formalaşması
prosesi başlanacaqdır.
“Milli” müxalifətin liderləri nə kimi parlaq dona girsələr
də, artıq onların dövranı ötüb keçmişdir. Bu, danılmaz fakt
dır. Onlar əllərindən gələni etmişlər. Müxalifətdaxili proses
lər göstərir ki, onlar yeni, müsbət, rasional düşüncə qabiliy
yətinə qadir deyillər. Onların siyasi səhnədən getməsi özünü
həm də ona görə doğruldur ki, elektorat hakimiyyətin eyni
opponentlərini görməkdən və dinləməkdən yorulmuşdur.
Reallıqlar göstərir ki, müxalifət liderlərinin “köhnə qvardiyası”nı
oyun qaydalarını sivilizasiyalı müxalifət kontekstində mənim­
səyə bilmiş yeni gənclərlə əvəz etməyin vaxtı gəlib çatmış
dır. Sonuncular dərk edirlər ki, müxalifət öz prinsiplərinin,
ideologiya və proqramlarının bərqərar olunması ilə, əqidə və
görüşlərinin, cəmiyyətin yenidən qurulması planının i�ası ilə,
amansız siyasi uğursuzluqla bağlı olan öz “tarix”i mərhələ
sini başa vurmuşdur. İndi sağlam düşüncələr və hərəkətlər,
keçmişdən ibrət götürmək, müsbət təcrübəni zərrə
toplamaq və tərəqqi və sabitliyin təminatı vətəndaş konsen­
susu olan demokratik cəmiyyətin tərkib hissəsi kimi, ruhu və
məzmunu etibarilə əsl demokratik müxalifət məkanı yarat
maq mərhələsi gəlib çatmışdır.
Ədalət naminə demək lazımdır ki, 1987
ci illərdən
başlayaraq müxalifətin gördüyü işlərin heç də hamısı tən­
qid və ya mühakimə edilməməlidir. Müxalifətin başlıca xid
məti bundadır ki, ölkənin taleyi üçün böhranlı dövrlərdə o,
xalqın arzu və istəklərini ifadə edirdi. Heç də həmişə uğurla
və bacarıqla olmasa da, müxalifət Sov.İKP MK rəhbərliyinin
satqın, ədalətsiz siyasətinin doğurduğu xalq hiddətini və
qəzəbini lazımi məcraya yönəldir, xalq hərəkatına mühüm
impulslar verirdi.
Müxalifətin təqsiri deyil ki, o, zamanın reallığını və tələb­
lərini dərk edə bilmədi, intəhasız romantizm gerçəkliyin
özündən daha çox cazibədar oldu. Cəmiyyətin özü kimi,
müxalifət də bizim hamımızın çıxdığı siyasi sistemin yetir
məsi idi. Sadəcə olaraq, bəziləri realist və praqmatik idi, di
gərləri emosional hisslərin, gənclik enerjisinin, onları bu gü
nədək tərk etməyən romantik idealizmin əsiri oldular.
Beləliklə, müxalifətin “köhnə qvardiya”sının səhnədən çı­
xıb getməsi cəmiyyətin və zamanın tələbi kimi, ölkənin siyasi
strukturu üçün öz siyasi məkanını təkmilləşdirmək zərurəti
kimi təsəvvür edilir; elə bir məkan kimi ki, burada müxalif
�kir vertikalı cəmiyyətin ümumi, vahid məqsədi – müstəqil
Azərbaycanın möhkəmlənməsi və tərəqqisi naminə sıx bir
ləşməsi şüarı üzərində cəmləşdiriləcəkdir.
cü ilin iyunundan bəri ötən dövr ərzində milli si
yasət özünün əsas komponentini – sabit hakimiyyət struk
turunu və opponent strukturlar üçün əlverişli şəraiti forma
laşdırmışdır. Konstruktivliyin olmaması təshihə ehtiyac duyan
“milli müxalifət”in bəlasıdır. Onun təshihi isə heç də təkcə
iqtidarın, hakim siyasi elitanın işi deyildir. Bu, bütün cəmiy
yətin, bugünkü “milli mü
lifət”in mahiyyətini münaqişə tər­
zində anlamaqdan əl çəkməyə qadir olan ictimai tərəq
əsas katalizatoru
nun problemidir.
Məlumdur ki, siyasətin inteqrasiya funksiyası cəmiyyət
dəki münaqişələri görən, amma onları dərinləşdirməyən, ək­
sinə, əməkdaşlıq naminə kompromisləri mümkün edən han­
sısa bir zəmin axtaran dövlət xadiminin fəaliyyətində daha
parlaq şəkildə təzahür edir. Əks taktika seçən siyasətçilər ən
çox ona iddia edirlər ki, başlıcası onların partiya maraqları
dır. Buna görə də partiya maraqlarını həm ümummilli ma
raqlara, həm də başqa partiyaların maraqlarına qarşı qoyur­
lar.
Heydər Əliyevin isə bütün fəaliyyəti belə bir sadə hə
qəti təsdiq edir ki, hakimiyyətin mövcud ziddiyyətləri ara
dan qaldıran, cəmiyyətdə vəziyyəti sabitləşdirən və
millətin
ehtiyatlarını səfərbərliyə alan, elitaların və ümu
mən, cəmiy
yətin siyasi tarazlığını bərpa edən optimal forması tapıldıq
da siyasi uğur qazanmaq mümkündür.
YASƏTÇ
Sosial psixologiyada yaxşı məlum olan bir effekt var, pe­
şəkarlar bunu məqsədin dəyişdirilməsi adlandırırlar. Məq
səd
tamamilə aydın formalaşdırılmış və qoyulmuşdur. Bu, prezi
dent seçkiləridir. Lakin bir sıra müxalif partiyalara bu məq
sədi
başqası ilə dəyişdirmək və meydana yeni “fenomen” çıxar
maq çox əlverişlidir. Qeyd etmək lazımdır ki, “məqsədin də
yişdirilməsi”nə dair hərəkətlərin bir qismi axır vaxtlar “Heydər
Əliyevdən sonrakı” dövrdə İlham Əliyevin roluna dair çox
saylı yazıların dərc olunmasında öz əksini tapır. Özü də hakim
dairələrin nümayəndələri və müxalifətin təmsilçiləri bu mə­
sələni eyni dərəcədə fəal müzakirə edirlər. Hərçənd, hətta
siyasətdə təcrübəsi olmayan adama da aydındır ki, müxtəlif
adamlar məhz bu problemi gündəliyə çıxarmaqda müxtəlif
məqsədlər güdürlər.
İlham Əliyevin ünvanına bu cür siyasi ritorika cəhdləri
nin səbəbləri az deyildir. Yeni Azərbaycan Partiyası 2000
ilin noyabrındakı parlament seçkilərində öz partiya siyahısı
ilə bəyan etdi ki, bu gün onun sədri ilə yanaşı, olduqca bö
yük potensiala, siyasi iradəyə və xarizmaya malik gənc, seçki
siyahısına başçılıq etməyə qadir lideri də var. Həqiqətən də,
seçkilər göstərdi ki, YAP
ın bütün seçkiqabağı kampaniyası
İlham Əliyevin fəal iştirakı ilə keçmişdir. Məhz bu amil nü
mayiş etdirdi ki, siyasi həyatda müxtəlif maraqlarla birləşmiş
çoxsaylı qruplar İlham Əliyevin ətrafında sıx birləşə bilər və
birləşmək istəyirlər.
Seçkiqabağı partiya təbliğatının gedişi İlham Əliyevin si­
yasi davranış tipinə tabe edilmişdi. Onun fəaliyyətinin güclü
cəhəti məhz insanları sıx birləşdirməyə və onların enerjisini
cəmləşdirməyə, bu enerjini müəyyən hərəkət formalarına
yönəltməyə bacarmasında idi. İlham Əliyev bu və ya digər
siyasi hərəkətin səmərəliliyini həmin hərəkətin məqsəd və
prinsiplərinin mənimsənilməsi dərəcəsi ilə qiymətləndirirdi.
Bununla bərabər o, nümayiş etdirirdi ki, verdiyi vədlərin əməli
işlərdə təcəssümünü tapmaq dərəcəsi olduqca yüksəkdir.
Bir tərəfdən, siyasi liderlik xüsusiyyətləri nümayiş etdiri
lirdi, digər tərəfdən isə, siyasi davranış üslubu milli siyasi əks
­
elitanın bir çox nümayəndələrinin stereotiplərindən o qədər
uzaq idi ki, istər
ənənə ilə yenilikçiliyin, Azərbay
can
mentallığının bütün incəliklərini bilməyin həm sosial
iqtisadi
inkişaf, həm də qlobal strateji planlaşdırma prob
lemlərini
eyni dərəcədə qavramağa və həll etməyə qadir
olan iste
dadlı şəxsiyyətin geniş dünyagörüşü ilə son də
rəcə uğurlu
sintezi, uzlaşması haqqında �kir doğurdu.
Qeyd etmək düzgün olardı ki, İlham Əliyevin siyasi, iqti­
sadi və mənəvi görüşlərinin formalaşmasına heç də təkcə
ailə tərbiyəsi təsir göstərməmişdir. Görünür, burada onun
şəxsi key�yyətləri, intellekti, ümumi mədəniyyəti, təvazökar­
lığı, şüurlu həyatı boyu topladığı bütün qiymətli və müsbət
nə varsa hamısını faydalı şəkildə sintezləşdirmək bacarığı
mühüm rol oynamışdır. Təsadü� deyil ki, Prezident Heydər
Əliyevdən savayı, başqa heç bir siyasətçinin qısa müddət ər­
zində İlham Əliyevin nail olduğu qədər belə geniş, kütləvi
sosial bazası yoxdur. Onun sosial bazasının coğra� və yaş
həddi yoxdur, o, bütün yaşlardan və ölkənin bütün bölgələ
rindən olan nümayəndələri öz ətrafında birləşdirən nadir bir
siyasətçidir.
nin nüfuzlu, ən yaxşı ali məktəblərindən birində –
Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunda aldığı
təhsil, namizədlik dissertasiyası müda�ə etməsi, həmin insti­
tutda müəllimlik fəaliyyəti, neft sektorunda iş, partiya fəaliy­
yəti, Milli Olimpiya Komitəsində və Avropa Şurasında iş və
sair İlham Əliyevin sanballı siyasi aktivinin əsasını təşkil edir.
Milli Olimpiya Komitəsində işlədiyi dövrdə özünün təşkilat
çılıq bacarığı, beynəlxalq strukturlarla iş təcrübəsi sayəsində
İlham Əliyev Azərbaycan idmanında olimpiya çempionları
kimi həsədaparılası simaların meydana gəlməsinə nail ol
muşdur. Dağlıq Qarabağ ərazisindən narkotiklərin yayılması
və istehsalı, terrorçuluq bazalarının yerləşdirilməsi və nüvə
tullantılarının basdırılması üçün istifadə olunduğunu Av
ropa
Şurasının Parlament Assambleyasında ilk dəfə məhz İlham
Əliyev qaldırmış və bununla da, bəzən “ikili standartlar” prin­
sipini rəhbər tutan dünya ictimaiyyətinin və beynəlxalq qu
rumların diqqətini Dağlıq Qarabağın və ona bitişik yeddi
yonun Ermənistan silahlı qüvvələri tərə�ndən işğalı mə
ləsinə bir daha cəlb etmişdir.
Azərbaycan parlamentinin Avropa Şurası Parlament As
sambleyasındakı nümayəndə heyətinin, – buraya həm Yeni
Azərbaycan Partiyasını və bitərə�əri təmsil edən deputatlar,
həm də müxalifət partiyalarından olan deputatlar daxildir, –
fəaliyyəti göstərdi ki, İlham Əliyev ümummilli mənafelərin
təmin edilməsi naminə qısa müddət ərzində bütün heyəti
sıx birləşdirə və mühüm uğurlar qazana bilmişdir. Burada
məsələ heç də təkcə Azərbaycanın parlament qrupunun
fəallığında deyil, məhz ondadır ki, milli xarici siyasət faydalı
ideoloji çalarlar almağa başlamışdır. Əgər bu gün milli xarici
siyasət Prezident Heydər Əliyevin fəaliyyətinə və təşəbbüs
lərinə əsaslanırsa, indi aydın olur ki, ona dəstək kimi, İlham
Əliyevin simasında milli mənafeləri beynəlxalq aləmdə fəal
irəlilətmək üçün səfərbər olmağa hazır yeni qüvvə formala
şır. Ötən illər göstərmişdir ki, realizm və praqmatizm bü
rəsi 1993
cü ilin ortalarında qoyulmuş milli xarici siyasətin
əsas prinsipləridir.
Lakin Azərbaycan müxalifəti İlham Əliyevin fəaliyyətini
bir qədər başqa cür qiymətləndirir. Müxalifət, terminləri və
məfhumları so�stcəsinə, ustalıqla dolaşdıraraq, məhz özü
nün qəsdən ortaya atdığı diskussiyanı siyasi və hüquqi mə
kandan emosional məkana keçirir. Qondarma varislik kon
sepsiyasını və ya planını, “Əliyevdən sonrakı Azərbaycan
problemi”ni məhz onların mətbuatı şişirdib yaymağa başla
mışdır. Bu mövzuya toxunmaq əxlaq qaydalarına o qədər
uyğun olmasa da, fakt faktlığında qalır: hansısa “iks saatı”
barədə, Heydər Əliyevin Azərbaycanda “hakimiyyətin gene­
tik şəkildə təhvil verilməsi” ssenarisini həyata keçirmək “niy­
yəti” barədə, Heydər Əliyevdən sonra dövlətin başında kimin
duracağı və gələcəkdə ölkənin siyasi Olimpinin necə olacağı
barədə məsələ müxalifət sıralarında canfəşanlıqla müzakirə
edilir.
Özü də müxalif partiya liderlərinin bütün yazılarında, çı­
xışlarında hakimiyyətin verilməsinin Azərbaycan Konstitusi
yasında öz əksini tapmış demokratik prinsipləri tamamilə
inkar olunur, cəmiyyətə belə bir �kir təlqin etməyə cəhd gös­
tərilir ki, guya Azərbaycanda hakimiyyətin verilməsinin qeyri
­
qanuni mexanizmini gerçəkləşdirmək nəzərdə tutulur.
Təəccüblənməyə dəyməz, çünki hazırda aparılan siya
tin təshihinə və ya siyasi xəttin təzələnməsinə dair hansısa
proqramların gerçəkləşdirilməsi onların məqsədlərinə daxil
deyildir, əksinə, milli inkişaf strategiyasının mövcud üstün
lüklərinə məhəl qoymayaraq, yeni siyasi sistem yaradılma
sından, dövlət quruculuğu prosesinə təzədən başlamaq niy­
yətindən söhbət gedir. “İks saatı” ətrafında gedən bədnam
söhbətlər müxalifətin yenidən, ən güclü olan kəs meydanı
tərk edəcəyi halda “hakimiyyət oyunu”na başlamaq arzu
sunda olduğunu göstərir. Bu və ya digər dövlət quruluşunun
əhalinin əksəriyyəti tərə�ndən qəbul olunmasını nəzərdə
tutan demokratik dövlətçilik prinsipi hamıya məlumdur. Bu
prinsiplərə, norma və qaydalara məhəl qoymayan, konst
ruktivizm çərçivəsindən kənara çıxan, yaradıcı inkişafa, milli
mənafelərə və tərəqqiyə qarşı çıxan partiyalar müxalifət par­
tiyaları adlana bilməzlər. Onları “antixalq” partiyaları olmasa
da, “antisistem” partiyaları adlandırmaq olar. Ancaq təəssüf
ki, Azərbaycanın siyasi məkanında bir çox müxalifət liderləri
özlərini və partiyalarını yeganə və tam həqiqətin daşıyıcıları
hesab edirlər.
Belə siyasi nihilizmin öz tarixi kökləri var. Xatırlayaq ki,
bütün 1992
ci il ərzində Azərbaycanda faktiki olaraq üç dəfə
hakimiyyətin qeyri
qanuni şəkildə verilməsi hadisəsi olmuş­
dur: Mütəllibovun getməsi və qayıtması, Yaqub Məm
vun dövründəki hakimiyyətsizlik şəraiti, “cəbhəçilər”in haki
miyyəti silahlı yolla ələ keçirmələri. Xalq Cəbhəsinin haki
miyyətə gəlməsi tankların və zirehli transportyorların kö­
məyi ilə həyata keçirilmiş nə isə bir “inqilab” idi. Hakimiyyətə
zorakılıqla gəlmək praktikasına yalnız Heydər Əliyevin siyasi
iradəsi son qoydu və istər parlamentin, istərsə də digər ha
kimiyyət strukturlarının fəaliyyətini sırf qanuni məcraya yö­
nəltdi. 1994
cü ilin oktyabrında və 1995
ci ilin martında baş
vermiş çevriliş cəhdləri Azərbaycanda “fasiləsiz rejimlər”
ənənəsinin yaranmasını istəyənlərin hamısının artıq can üs
tündə olduğunu nümayiş etdirdi.
Heydər Əliyevin tarixi xid
məti isə bundan ibarətdir ki, o, Azərbaycanın siyasi mədə
niyyətinə oyunun tamamilə yeni meyillərini, qaydalarını, si
yasi konsensusun mümkünlüyünü gətirdi və dövlətin bir
ləşdirici funksiyasını gücləndirdi.
Məlumdur ki, nə vaxtsa tətbiq edilmiş hakimiyyətin le
gitimliyi anlayışı müasir politologiyada üç səviyyəyə – ideo
loji, struktur və fərdiyyət səviyyələrinə bölünür. Bir qayda
olaraq, ideoloji səviyyə hakimiyyətin konkret adamın təka
mülünün təşəkkülü prosesinə uyğun gəlməsinə əsaslanır.
Bu halda həmin cəmiyyətin üzvü kimi konkret adamın tə­
şəkkülü, eləcə də bu sistemə inteqrasiyası nəzərdə tutulur.
Legitimliyin məhz ideoloji səviyyəsi mövqeyindən nəzər sal­
saq görərik ki, ölkə əhalisinin əksəriyyəti İlham Əliyevi millə­
tin gələcək lideri kimi qəbul edir. Onun nitqləri və çıxışları,
bəyan etdiyi şüarlar Azərbaycan cəmiyyətinin mentalitetinə
və ehtiyaclarına uyğundur. Ədalət haqqında hər hansı post­
sovet məkanında şüurlara hakim kəsilən təsəvvür onun fəa­
liyyətində nəzərəçarpan yer tutur və bu təsəvvür vətəndaş
ların ayrı
ayrı qrupları barəsində onun konkret humanitar
tədbirlərində öz təcəssümünü tapır.
Legitimliyin ideoloji səviyyəsi çox vaxt bir sıra xarici amil­
lərdən də birbaşa asılıdır. Öz dövlətinin milli nüfuzunun art­
ması məsələlərinə yüksək maraq göstərən azərbaycanlılar
ölkəmizin neft strategiyasının gerçəkləşməsində İlham Əliyevin
rolunu, iri neft şirkətlərinin rəhbərləri və bu şirkətlərin təm
sil etdiyi dövlətlərin rəsmi nümayəndələri ilə onun apardığı
uğurlu danışıqları, nümayəndə heyətimizin Avropa Şurasın
dakı və olimpiya yığma komandamızın beynəlxalq aləmdə
ki uğurlarını son dərəcə həssaslıqla qarşılamışlar. Şübhəsiz,
kompleks şəkildə götürdükdə, bütün bunlar İlham Əliyevin
ideoloji legitimliyinin dərəcəsinə güclü təsir göstərir.
Əgər struktur legitimliyindən danışsaq görərik ki, Azər­
baycanda hakimiyyət strukturlarının formalaşmasının artıq
Konstitusiya ilə müəyyən edilmiş qaydası var. Bu qayda kifa­
yət qədər adi hal almışdır və siyasi sistem qanuni seçilmə
mexanizmini prezidentliyə hər hansı namizədə, eləcə də İlham
Əliyevə şamil etmək üçün dəqiq mexanizmlərə malikdir.
Gələcək lider kimi İlham Əliyevin fərdiləşdirilmiş şəxsi le­
gitimliyindən danışsaq, əlbəttə ki, ona etibar edirlər, rəğbət
bəsləyirlər, onun xarizması çoxlarında ona qarşı xeyirxah
münasibət doğurur. Beləliklə, İlham Əliyevin fərdiləşdirilmiş
legitimliyi, şübhəsiz, ideoloji və struktur legitimliyi ilə möh
kəmlənəcəkdir.
Hakimiyyətin legitimliyi onun, yəni legitimliyin səmərə
liliyindən və sabitliyindən həmişə birbaşa asılı olmuşdur ki,
bu cəhətlər də elitanın intellektual potensialı və fəallığı ilə,
konstruktiv müxalifətin və “əks
elita”nın mövcudluğu ilə ön­
cədən müəyyənləşdirilir. Qazanacağımız məhz ondan asılı
olacaq ki, bütün müsbət amillərdən cəmiyyətin rifahı naminə
nə dərəcədə istifadə etməyi bacaracağıq. Amma biz nəzərə
almalıyıq ki, aparılan siyasətin müsbət cəhətlərini dərk və
təsdiq etməyin böyük əhəmiyyəti var.
Bir vaxtlar Bencamin Konstant hakimiyyətin əbədi prin
sipləri sırasına daxil olmuş bir prinsip irəli sürmüşdü. O ya
zırdı ki, Yer üzündə heç bir qeyri
məhdud hakimiyyət – nə
xalq hakimiyyəti, nə özünü onun nümayəndələri adlandı
ranların hakimiyyəti, nə də qanunun hakimiyyəti olmamalı
dır, qanun da onu verən hakimiyyətin özü kimi eyni hüdud
lar daxilində olmalıdır. Prezident Heydər Əliyev özünün siyasi
fəaliyyətində bu prinsipə dönmədən əməl etmişdir. Belə bir
fakt gətirmək kifayətdir ki, postsovet məkanında az
az par
lament tapılar ki, o, seçildiyi qanuni müddətin sonunadək
fəaliyyət göstərmiş olsun. Hərçənd ki, məhz bizdə 1993
ci
illərdə Milli Məclisi də, içərisindən çıxdıqları Ali Soveti də
dərhal buraxmağı və yeni parlament seçkiləri keçirilməsini
təklif edənlər öz hərəkətlərini Milli Məclisin qeyri
ilə əsaslandırırdılar. Bəlkə də hər hansı başqa bir siyasətçi
belə də edərdi, amma Heydər Əliyev yox. Onda qanuna hör­
mət ənənələrə şəksiz hörmətlə və cəmiyyətin sabitliyini
poza biləcək addımlardan uzaq olmaq istəyi ilə vəhdət təş
kil edir.
Ola bilsin ki, yeni reallıqların mahiyyətini tam şəkildə
dərk etmək totalitar cəmiyyətin yetirmələri üçün bəzən də
çətindir. Məhz buna görə də biz cəmiyyətimizdə hadisələ
rin demokratik axarını idarəetmənin indiyədək adi olan
sxemləri və qaydalarının məcrasına yönəltmək cəhdləri ilə
qarşılaşırıq. Lakin Azərbaycan siyasətçilərinin gənc nəsli ar
tıq yeni şəraitdə formalaşaraq, həm ümumbəşəri, universal,
həm də milli dəyərləri əxz edirlər. Gənc siyasətçilərin cə
miyyətin inkişafı üçün azadlıq və demokratiyanın əhəmiy
yətini dərk etməsindən ötrü səkkiz il kifayət qədər müd
dətdir. Ona görə də təəccüblü deyil ki, sabitləşmiş baxışlara
və həyat təcrübəsinə malik siyasətçilərin yerinə tamamilə
yeni tipli gənc siyasi elita gəlir. Təbii təkamül prosesi baş
verir. Ona görə də inamla deyə bilərik ki, indi hakimiyyətə
gəlməyə çalışan bu siyasətçilər istər cəmiyyətin sıx birləşdi
rilməsi vəzifələrini, istərsə də onun strateji inkişaf problem
lərini həll etməyə qadirdirlər.
O ki qaldı “varis” və ya hakimiyyətin varisliyi problemlə
rinə, bizim üçün bir çox cəhətdən yaxşı nümunə ola biləcək
Hakimiyyətin varisliyi barədə mülahizələr təkcə siyasi
reallıqlarla deyil, tarixi analogiya və paralellərlə də şərtlən
mişdir. Öz mahiyyəti etibarilə tarix analogiyalardan, təkrar
lardan və tarixi paralellərdən ibarətdir. Bunlar bəşəriyyəti
onun rasional və mütərəqqi inkişafının bütün yolu boyu
müşayiət edir. Bu cür analogiyalar çiçəklənmə və tərəqqinin
nəinki dövlətin, həm də hər bir vətəndaşın başlıca istəklə
rinə çevrildiyi sabit gələcək qurmağa hazır olan sonrakı nə
sillərin öyrənməsi üçün bir çox cəhətdən nümunədir. Keç
mişlə müqayisə olunan məhz tarixi paralellər bəzən ən pis
hallardan qaçmağa, indinin və gələcəyin ən yaxşı imkanları­
nın gerçəkləşdirilməsinə kömək edir. Bu baxımdan, bizim
ölkəmiz də istisna deyildir. Tarixdə millətin və dövlətin Yer
üzündən silinib yox olmaq həddinə çatmasına dair bir çox
misallar var. Lakin hər bir konkret tarixi dövrdə millətin ira
dəsini və amallarını, dövlətin diplomatiyası və strategiyasını,
cəmiyyətin həmrəyliyini və konsensusunu özündə birləşdir
məyə qadir şəxsiyyətin sayəsində bu dövlətlər tab gətirmiş
və öz varlığını davam etdirmiş, millətlər isə dirçəlmişlər.
Almaniyanın tarixi və Konrad Adenauerin fəaliyyəti indi­
nin və gələcəyin ən yaxşı imkanlarını gerçəkləşdirməyə kö­
mək edən tarixi paralelə əyani nümunədir. Əgər Almaniya
nın – müharibənin od
alovlarından və xarabalıqlarından, to­
talitar ənənələrdən çıxmış, 1945
ci ildə özünün müharibə
dən əvvəlki ərazilərinin təxminən yarısını itirmiş, əhalisinin
25 faizi şərq hissədə qalmış ölkənin dirçəliş mərhələlərini
araşdırsaq, onda K.Adenauerin İkinci Dünya müharibəsin
dən sonra dediyi bu sözlər istər
istəməz yada düşür: “...biz
dünyaya sübut edəcəyik ki, çox və inadla işləyərək böyük
millət ola bilərik”.
Öz prinsiplərinə sadiq qalan və öz niyyətlərində inad
karlıq göstərən, Almaniyanın siyasi Olimpinə hələ Veymar
Respublikası dövründə yüksəlməyə başlamış, nasist rejimi
dövründə “arzu edilməyən” siyasi sima olmuş, ölkəsinin si
yasi həyatının bütün mürəkkəbliklərini və gözlənilməz də
yişikliklərini öz üzərində hiss etmiş Konrad Adenauer təzə
dən hakimiyyətə gələndə yeni iqtisadiyyata, yeni dövlət
quruluşuna və tamamilə yeni milli təfəkkür formasına malik
yeni Almaniya qurmağa başladı. O, dövlət tərə�ndən tən
zimlənmənin sərt nəzarəti altında olan planlı təsərrüfat ya
ratmaq təkli�ərindən üz döndərdi və sosialyönümlü bazar
təsərrüfatı nəzəriyyəsi ilə silahlanaraq, bazar iqtisadiyyatı
uğrunda çıxış etdi. Bu nəzəriyyədə başlıcası ondan ibarət idi
ki, dövlət iqtisadiyyatın sərbəst bazar əsasında inkişafına şə­
rait yaratmalı və eyni zamanda, sənaye, kənd təsərrüfatı, ti
carət inkişaf etdikcə əhalinin həyat səviyyəsinin daim yük
səlməsi üçün qanunvericilik bazası işləyib hazırlamalı idi.
Onun kansler olduğu dövrdə iş yerlərinin sayı artdı, bazar
hamının ala biləcəyi mallarla doldu, alman markası ən sabit
valyutalardan birinə çevrildi, təkcə 1950
ci illərin birinci ya
rısında insanların real gəlirləri iki dəfə artdı, mənzil problemi
sürətlə və etibarlı şəkildə həll edilirdi, işsizliyin səviyyəsi aşa
ğı düşdü.
Almaniya tarixinin “Adenauer erası” adlandırılmış həmin
dövrü təxminən on beş il çəkmişdir. Amma alman iqtisadi
möcüzəsi heç onda da möcüzə kimi qəbul edilmirdi. Əksinə,
həmkarlar ittifaqları ümumi tətillə hədələyirdilər və hətta üç
il sonra deputatlar K.Adenaueri və L.Erxardı “islahatların if
lası”na görə tənqid edərək, sübuta yetirməyə çalışırdılar ki,
islahatlar xalqı ancaq var
yoxdan çıxarır. Alman xalqının bəx­
tindən, K.Adenauer tənqidlərə qulaq asmadı, hökumət iste
faya getmədi və o, işi axıra çatdırdı. Nəticələrin necə oldu
ğunu aydınlaşdırmağa ehtiyac varmi? Almaniya totalitar re
jimdən çıxıb, mərhələ
mərhələ modernləşdirilmiş idarəet
mə sisteminə, istehsala və güclü iqtisadiyyata malik demo­
kratik dövlətə çevrildi. İndi Almaniya olduqca böyük insan
ehtiyatlarına, güclü iqtisadi, texniki, elmi potensiala, ən yeni
texnologiyaya malikdir, millət isə yüksək mədəniyyətə və
ana dilinə sadiqliyi ilə fərqlənir. Təbii ki, Konrad Adenauer
dən sonra onun siyasi ardıcılları, xəttinin davamçıları olma
saydı, bütün bu nailiyyətləri və dəyərləri qoruyub saxlamaq
və artırmaq mümkün olmazdı.
Konrad Adenauer və Heydər Əliyev. Bu şəxsiyyətlərin
miqyasına və istedadına, zəkasına və müdrikliyinə, dövlət
çilik təfəkkürünə və məqsədyönlülüyünə görə ümumi, oxşar
cəhətləri çoxdur. Əgər Heydər Əliyevin fəaliyyətinin birinci
mərhələsi ölkə rəhbərinin rolunun totalitar rejimin prinsipləri
ilə məhdudlaşdırıldığı sovet dövrünə aiddirsə, dövlət müs
qilliyi əldə olunduqdan sonra onun fəaliyyətinin ikinci mər
hələsi, ölkənin mərhələ
mərhələ modernləşdirilməsi mərhə­
ləsi başlanmışdır. Totalitarizmdən uzaqlaşma, dövlət idarə
çiliyinin və cəmiyyətin demokratikləşdirilməsi iqtisadiyyatın
dirçəlişi və inkişafı, istehsala və digər sahələrə ən yeni tex
nologiyaların tətbiqi, insanların həyat səviyyəsinin və key
�yyətinin yüksəlməsi üçün yeni geniş imkanlar açmışdır.
Lakin bütün bunlar birdən
birə əldə edilməmişdir. Öl
nin idarə edilməsinə 1993
cü ilin ortalarında qayıdan Heydər
Əliyevə görünməmiş, ağır bir tale qismət oldu: qarmaqarı
şıqlıq, hərc
mərclik və vətəndaş müharibəsi, ayrı
ayrı qrup
ların separatçı çıxışları nəticəsində ölkənin parçalanması
lükəsi, Ermənistanın başladığı müharibə, iqtisadiyyatın
tənəzzülü, durğunluğu və staq�yasiyası, əhalinin sosial vəziy­
yətinin kəskin şəkildə pisləşməsi, 1994
cü və 1995
ci illər
dəki
dövlət çevrilişi cəhdləri, dövlətin başçısı Heydər Əliyevə
qarşı dəfələrlə terror aktları cəhdləri və sair – Azərbay
reallığı bütün bu və digər hallardan ibarət idi. Heydər Əliyev
özünün dövləti idarə etmək istedadı və qətiyyəti sayəsində
ilk iki
üç il ərzində ölkəni bütün bunlardan xilas etməli oldu,
cəmiyyət və dövlət ölkədə dövlət quruculuğu problemlərinin
həllinə və iqtisadi, siyasi islahatların və məhkəmə
lahatlarının aparılmasına yalnız 1996
cı ildə tam miqyasda
başlaya bildi.
Almaniyanın müharibədən sonrakı (1945
ci il) inkişafının
nümunəsi ölkəmizin bir çox problemlərinin həlli üçün çox
mühüm örnək ola bilər. Ona görə də keçmişin tarixi paralel­
lərini həmişə yadda saxlamaq lazımdır ki, yaşlı siyasətçiləri
əvəz etməyə gələn gənc siyasətçilər Heydər Əliyevin müəy
yən etdiyi yoldan sapmasınlar.
Azərbaycan gələcəkdə necə olacaqdır? Bu sualı verməyə
hər birimizin haqqı var. Çünki bu sual taleyüklü xarakter da­
şıyır və Azərbaycanın hər bir vətənpərvər insanını dərindən
düşünməyə və həm şəxsi rifah baxımından, həm də dövlət
çiliyin, milli müstəqilliyin, ərazi bütövlüyünün qorunub sax
lanması və xalqın həyat şəraitinin ciddi şəkildə yaxşılaşdırıl
ması mövqeyindən ona cavab verməyə vadar etməlidir.
ci ildə Moskvada “Sülh, tərəqqi, insan hüquqları”
rubrikası altında “Azərbaycan və Rusiya: cəmiyyətlər və döv­
lətlər” kitabı çap olunmuşdur. Kitab Andrey Saxarov adına
muzeyin və ictimai mərkəzin nəşridir. Oradakı materiallar
A.Saxarov fondu və onun ABŞ
dakı şöbəsi çərçivəsində keçi­
rilmiş konfransın mahiyyətini əks etdirir. Şübhəsiz, maraqlı,
amma müxtəlif səviyyəli və müxtəlif mənalı, bəzən də hətta
xoşagəlməz məqalələrin daxil edildiyi bu kitabda mənim
“Azərbaycan inqilabı” məqaləm də dərc olunmuşdur. Orada
mənim “Keçmiş gələcəyin kontekstində” sərlövhəli müsahi
(bax: “Bakinski raboçi”, 7 aprel 1992
ci il)
sitatlar
gətirilir. Sitatlardan birində Heydər Əliyevin şəxsiyyəti haq­
qında mənim həmişə dediyim və heç vaxt dəyişmədiyim �kir
öz əksini tapmışdır: “Mən “güclü əl”in əleyhinəyəm, amma
güclü hakimiyyətin və möhkəm nizam
intizamın tərəfda­
rıyam. Məsələ bu şəxsiyyətin avtoritarlığında deyil, məhz
nüfuzundadır. Odur ki, şəxsi rəyimi ifadə edərək deyəcə­
yəm – Əliyevin respublikada nüfuzu var... şübhəsiz ki, o,
adi şəxsiyyət, lider key�yyətlərinə malik böyük dövlət
xadimidir”.
Bəli, güclü hakimiyyət və möhkəm nizam
intizam. Azər­
baycanın – gənc müstəqil dövlətin problemlərinin həlli üçün
onun lideri dövlətin keçid dövrü, ölkədə gedən siyasi pro
seslərin mahiyyəti nəzərə alınmaqla, təkcə bu gün deyil, sa
bah da güclü, iradəli lider key�yyətlərinə də malik olmalıdır
ki, bu da demokratiyanın inkişafına qətiyyən zidd deyildir.
Müasirlər haqqında yazmaq çox çətindir. Bu zaman say­
hesabsız amilləri nəzərə almaq, adını bütöv bir xalqın ta­
leyi ilə bağladığın siyasi xadimi dərk etməyi və başa düşməyi
bacarmaq lazımdır. İndi biz yeni dövrün siyasətçisi, texnokrat
siyasətçi barədə düşünürük. Kimsə yazılanları birmənalı qə
bul etməyə bilər, amma mən əminəm ki, müəyyən mənada
milyonlarla azərbaycanlının rəyini ifadə edir, bu rəyi onların
ürəklərindən siyasət dilinə köçürürəm. Cəmiyyətimiz Azər
baycanın inkişaf strategiyasını davam etdirməyə, zamanın
tələbləri məcrasında ölkənin siyasət və iqtisadiyyatını əhə
miyyətli dərəcədə dəyişdirməyə qadir yeni bir sosial qüvvə
nin meydana gəlməsinin şahidi olur. Ona görə də biz dərk
etməliyik ki, Azərbaycanda ilk baxışdan bəlkə də nəzərə çarp­
mayan hansısa “sakit inqilab”, “menecerlərin və texnokrat
siyasətçilərin inqilabı” baş verir.
İdarəetmədə və hakimiyyətdə elmin və elmi
texniki ziya­
lıların (texnokratların) əhəmiyyətinin və rolunun artmasında
təbii bir şey yoxdur. Yaxşı məlumdur ki, indi sənayecə
inkişaf etmiş cəmiyyətlər, demək olar, tamamilə elmi
tex
niki
səmərəlilik prinsipləri ilə tənzimlənir. Ona görə də humani
tar siyasətçilərin menecerlərlə və texnokratlarla ahəngdar
birliyi ölkəmizin modernləşdirilməsi şəraitində onun inkişaf
maraqlarına daha çox uyğundur.
Karl Popper yazırdı: “Biz özümüzü peyğəmbərlər kimi
görməkdənsə, öz taleyimizin yaradıcıları olmalıyıq. Biz
hər
şeyi bacardığımız qədər yaxşı etməyi və öz səhvləri
mizi üzə
çıxarmağı öyrənməliyik. Siyasi hakimiyyət tari
xinin bizi mü
hakimə edəcəyi haqqında ideyanı başımızdan çıxarmaqla
və tarixin bizə bəraət verib
verməyəcəyi barədə narahat
lıqdan xilas olmaqla biz, yəqin ki, müvəf
fəqiyyət qazana
bilərik”.
İlham Əliyev mövzusu ilə bağlı tarixə ekskursumuz tə
sadü� deyildi. Azərbaycanın ən yeni tarixi bizim gözlərimiz
qarşısında keçmişdir. Biz onun şahidləri, bilavasitə iştirakçı
larıyıq və ona görə də bilirik: müasir milli “əks
elita”dan az
az adam tapılar ki, yeni zəmanənin tələblərinə cavab verə
bilsin. Bəlkə bu, respublika üçün çətin vaxtda ölkəni taleyin
hökmünə buraxmış və hərbi təyyarəyə minərək məsuliyyət
dən və öz xalqının qəzəbindən qurtarmaq üçün Moskvaya
qaçmış Ayaz Mütəllibovdur? Yaxud, 70 milyon dollardan çox
pulu mənimsədiyinə görə istintaq orqanlarının haqqında
cinayət işi qaldırdıqları və məsuliyyətdən yayınaraq ABŞ
gizlənən Rəsul Quliyevdir? Yoxsa, əyalət siyasətçisi səviyyə
sindən yuxarı qalxa bilməyən Əli Kərimovdur? Yaxud bəlkə,
hələ də kiçik elmi işçi “libas”ının göründüyü və müxalifət
üzrə “məsləkdaşlar”ının üz döndərdikləri İsa Qəmbərdir, ya
xud öz sosial bazasını və partiya silahdaşlarını itirən Etibar
Məmmədovdur? Fikrimin canı ondadır ki, bu adamların si
yasi fəaliyyətinin özü cəmiyyətə təkzibolunmaz sübutlar ver­
mişdir ki, tarixin həlledici anlarında onlar kor adam kimi aciz
qalmışdılar.
Faktlardan qaçmaq olmaz və onlar sübut edir ki, İlham
Əliyev yeni dövrün siyasətçisidir və tarixinin mürəkkəb dövrü
hələ tezliklə başa çatmayacaq ölkəyə gələcəkdə rəhbərlik
etmək üçün bütün lazımi key�yyətlərə malikdir.
İlham Əliyevin dövlətlə, dövlətin inkişafı ilə bağlı baxış
ları məlumdur. Onun bütün başlıca arzu və istəkləri Azər
baycan dövlətini modernləşdirmək və ölkəni dünyamiqyaslı
mühüm qərarlar qəbul edən say
seçmə ölkələr birliyinə da­
xil etməkdir. O, fəaliyyətində ardıcıl və praqmatikdir, rasio
nal və səmimidir. Onu fərqləndirən cəhət budur ki, o, fəaliy­
yət dairəsi məhdud olan məmur deyil, əksinə, geniş baxış
lara malik siyasətçidir. Onun üstünlüyü bundadır. Azərbay
cana məhz belə siyasətçi gərəkdir, çünki alman dəqiqliyini
və məsuliyyətini azərbaycanlıların açıqlığı, səmimiliyi və dini
dözümlülüyü ilə birləşdirməyə Azərbaycanın ehtiyacı var.
Bütün bunlar səmərəli işləməyi, qayda
qanunu bərqərar et
məyi və hələ bir çox həll edilməmiş problemləri olan ölkədə
müasir dövlət və cəmiyyət qurmağı öyrənməyə imkan ve­
cəkdir.
İlham Əliyevin dəyərlər sistemində dövlət birinci yerdə
dir və bu, şəxsiyyət dəyərlərini istisna etmir. Bizim şəraiti
mizdə bu, götür
qoy edilmiş yoldur. Zəif cəmiyyətə malik
güclü demokratik dövlət ola bilməz. Dövlət maşınını ətalət
dən, dövlət aparatını durğunluqdan, şəxsiyyəti isə hakimiy
yətin qanunsuz hərəkətlərindən ancaq cəmiyyətin mükəm
məl həyatı qoruya bilər.
“Güclü dövlət” və “dövlətin modernləşdirilməsi” – İlham
Əliyevin dəyərlər sisteminin iki tərkib hissəsi bax, bunlardır.
Bunlara, məsələn, Prezident Heydər Əliyevin xəttinə – güclü
dövlət, sabit ictimai inkişaf və yeni təfəkkür tərzinin forma
laşdırılmasına sadiqlik kimi daha bir mühüm ideyanı da əlavə
etmək olar.
İlham Əliyevin iqtisadi baxışları belə deməyə əsas verir
ki, o, modernləşdirməni iqtisadi islahatla məhdudlaşdırılan
proses kimi başa düşmür. Onun üçün kiçik və orta biznesin
inkişafı ilə paralel gedən demokratikləşdirmə ideyası önəm­
lidir. O, iqtisadiyyat işlərində əsla təzə adam deyildir. Dövlət
Neft Şirkətinin birinci vitse
prezidenti vəzifəsində işləmək
onun üçün dövlətin iqtisadi maraqlarını öyrənməkdə və hə­
yata keçirməkdə yaxşı məktəbdir. Qərbin iqtisadi strukturları
ilə yaranmış səmimi münasibətlər, ölkədəki sabitlik Azərbay­
cana gələcəkdə də sərmayələrin fəal cəlb olunacağına ümid
etməyə imkan verir.
Den Syaopin bir vaxtlar yazırdı: “Çayı keçərkən ayaqları
nın altındakı daşları əllərinlə yoxlamalısan”. Ona görə də bi­
zim hər birimiz – istər Azərbaycanın siyasi elitası, istərsə də,
ola bilsin, “əks
elita”sı bu suala cavab verməli olacağıq: biz
hakimiyyətin Konstitusiya yolu ilə güclü siyasətçiyə verilmə­
sinin mümkünlüyünün taleyin hədiyyəsi olduğunu və de
mokratik cəmiyyət qurulması və vətəndaş konsensusu for
malaşdırılması yolu ilə gedən ölkənin xəttinin varisliyini tə
min etməyə çalışarkən, o hədiyyəni “əlimizlə yoxladığımızı”
“Azərbaycan” qəzeti, 9 yanvar 2002
10 yanvar 2002
“Həyatımın sonuna qədər xalqıma sədaqətlə
xidmət edəcək və bütün fəaliyyətimi Azərbaycan
Respublikasının gələcək inkişafına sərf edəcəyəm”.
Heydər ƏLİYEV
ƏSL VƏTƏNDAŞ, BÖYÜK ŞƏXSİYYƏT VƏ
QÜDRƏTLİ LİDER HAQQINDA
Bu günlərdə mən “Azərbaycan – İRS” jurnalının növbəti
nömrəsi ilə tanış oldum. O, bütünlüklə Azərbaycan Prezi­
denti Heydər Əliyevə həsr edilmiş xüsusi buraxılışdır. Ona
heyran qaldığımı gizlətməyəcəyəm: jurnal həqiqətən də çox
gözəl tərtib olunub, Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətinin
müxtəlif mərhələlərini əks etdirən nadir fotoşəkillər verilmiş­
dir. Buradakı məqalələr də belə yüksək səviyyədədir. Zən
gin
faktik material və gözəl ifadə tərzi bir
birini son də
ahəngdar şəkildə tamamlayır. “Həyat dərsi” məqaləsi diq
timi xüsusilə cəlb etdi. Jurnalın bu nömrəsi də elə həmin
məqalə ilə açılır. Həcmcə çox da böyük olmayan bu məqa­
lədə bütün varlığını doğma xalqına xidmətə həsr edən
müdrik siyasətçi və dövlət rəhbəri Heydər Əliyevin fəaliyyə
tinin geniş mənzərəsi dolğun və dəqiq ifadələrlə canlandı
rılır. Müəllif Mehriban Əliyeva yazır ki, onun həmyaşıdları
Heydər Əliyevin həyat dərslərinin mahiyyətini bu gün də
öyrənirlər. Onun hər bir dərsi insan ruhunun qüdrətinə, ira
dənin yenilməzliyinə, xarakterin gücünə inama parlaq nümu­
nədir, İnsanın məğlubedilməzliyinə inam dərsidir. Müəllif ya­
zır: “XX əsr Azərbaycan tarixinin önəmli, əlamətdar bir mər
hələsi var: 60
cı illərin sonundan başlanan və XXI əsrə adla
yan tarixi zaman. İlk baxışda quru statistika və faktlarla dolu,
möhtəşəm, ziddiyyətli, enişli
yoxuşlu bir dövrün mənzərəsi
yaranacaq. Lakin ikicə kəlmə söz tarix səhifələrini canlandı
rıb, uğurları, itkiləri, tərəqqi və inkişafı onlarca müfəssəl cəd­
vəldən, araşdırmalardan qat
qat tutumlu əks etdirə bilər:
Heydər Əliyev. Tarix salnaməsinin XX əsr üçün taleyüklü sə
hifələrinin iştirakçısı, yaradıcısı, aparıcısı. 30 ildən artıq Azər­
baycanın məsuliyyətini öz çiyinlərində daşıyan, onu bir döv­
lət və millət kimi tarixin sınaqlarından çıxaran Vətəndaş,
Şəxsiyyət, Lider.
Tərəqqisi üçün çalışdığı, mədəniyyəti, keçmişi ilə fəxr et­
diyi, nəsillərinin gələcəyi üçün düşündüyü Vətənin – Azər­
baycanın taleyi onun adi insan taleyi ilə əbədi olaraq bağ
landı”.
Məqalənin müəlli� ilə razılaşaq: Heydər Əliyevin Azər­
baycan üçün varlığı “talenin Tanrı payıdır”.
Franklin Ruzvelt, Uinston Çörçill, Şarl de Qoll kimi, Heydər
Əliyev də hələ sağlığında canlı əfsanəyə çevrilmişdir. Onun
adi şəxsiyyəti, siyasətçi və dövlət xadiminə xas böyük
istedadı bizim hamımıza, onun müasirlərinə və həmvətən
lərinə dərin təsir bağışlayır və siyasətçilərin, tədqiqatçıların
və jurnalistlərin diqqətini ona cəlb edir. Heydər Əliyev feno­
meninə maraq illər ötdükcə azalmır, əksinə, getdikcə daha
da artır. Ölkəmizdə və xaricdə çap edilən bir çox yazılarda,
tədqiqatçıların əsərlərində biz Heydər Əliyevin həyat və
fəaliyyətinin, siyasətinin və mahir idarəçilik bacarığının yeni
­
yeni cəhətlərini görürük. Bir çox jurnalistlər onu hakimiyyət
Ustadı adlandırmağı xoşlayır və təsdiqləyirlər ki, ondakı ha
kimiyyət duyumu digər bütün duyumlarla üzvi şəkildə çul
ğaşmışdır və onun təbiətinin ayrılmaz tərkib hissəsini təşkil
edir. Bir çox tədqiqatçıların �krincə, məhz bu hakimiyyət
magiyası ona artıq otuz ildən çoxdur ki, sadəcə, hakimiyyə
tin zirvəsində qalmağa deyil, həm də milyonlarla insanın
vimlisi, idealı kimi qalmağa imkan vermişdir.
Belə böyük tarixi simanın öyrənilməsinə müxtəlif cür –
onun şəxsiyyət kimi və dövlət xadimi kimi öyrənilməsi baxı
mından, yaxud da siyasi lider kimi formalaşdığı və təşəkkül
tapdığı mühitin son dərəcə dəqiq və hərtərə�i təhlili baxı
mından yanaşmaq olar. Onun dövlətçilik fəaliyyətinin müx­
təlif mərhələlərinin təsviri kimi çox geniş yayılmış yanaşma
da haqlı ola bilər. Bütün bu yazılarda onun gördüyü işlərin
çox böyük əhəmiyyətini hiss edirik. Bir çox müəlli�ər qeyd
edirlər ki, onun gördüyü bütün işlər və söylədiyi sözlər hey­
rət doğurur, eləcə də bu şəxsiyyəti başa düşməyə çalışan
hər bir kəs onun yaratdıqlarına ürəkdən valeh olmaq üçün
səbəb axtarıb tapır.
Deyirlər ki, ölkələr də insanlar kimidir. Tale bəzən onları
sevinc və səadətdən məhrum edir, sərt sınaqlara çəkir. Ölkə­
lər məzlum vəziyyətə düşür, xalqlar təhqir və həqarətin acı
sını dadır, məhvedici parçalanma mərhələsinə daxil olur,
hansı səmtə gedəcəyini bilmir. Bu deyilənlər sanki Azər
bay­
canın ən yeni tarixinin səhifələrindən köçürülmüşdür.
cü ilin iyununda Azərbaycan xalqı müstəqilliyə qo­
vuşmuş dövlətin idarə olunmasını Heydər Əliyevə etibar et
dikdə, bu dövlətin taleyi Tanrının ümidinə qalmışdı. Ölkədə
hakimiyyətsizlik, qarmaqarışıqlıq və hərc
mərclik baş alıb
gedirdi: manatın məzənnəsi sürətlə aşağı düşür, sənaye və
kənd təsərrüfatı istehsalının səviyyəsi günbəgün azalır, çö
rək
və digər ən zəruri ərzaq məhsulları üçün alçaldıcı növbələr
düzülür, bir sıra bölgələrdə separatçılıq əhvali
ruhiyyəsi güc­
lənir, cinayətkar ünsürlər meydan sulayır, insanlar etnik zə
mində təqiblərə məruz qalır, şəhər və rayonlarda qətl
qarətlər törədilir, ziyalılar baş götürüb ölkədən qaçır, haki
miyyət iddiasında olan qruplaşmalar arasında silahlı toq­
quşmalar baş verir, Ermənistan silahlı birləşmələri ilə bəsit
özünümüda�ə səviyyəsində müharibə aparılırdı, Xalq Cəb­
həsi hökumətinin və ayrı
ayrı şəxslərin yaratdığı silahlı dəs­
tələr arasında cəbhə xəttində adicə hərbi nizam
intizam və
tabeçilik yox idi.
Bütün bunların nəticəsi olaraq, Azərbaycanın yaşayış
məntəqələri və rayon mərkəzləri bir
birinin ardınca düşmənə
təhvil verilir, Ermənistan silahlı qüvvələri Dağlıq Qara
bağı və
ona bitişik rayonları işğal edirdilər və sair. Adama elə gə
lirdi
ki, bu ümumi fəlakətdən, hakimiyyəti zor gücünə ələ keçi­
rən, lakin bu yükün bütün ağırlığını və məsuliyyətini dərk
etməyən adamların cinayətkarcasına məsuliyyətsizliyi nə­
ticəsində ölkənin düşdüyü çox ağır vəziyyətdən çıxış yolu
yoxdur.
Heydər Əliyev heyrətamiz iradə və məqsədyönlülüklə
kəni bu şəksiz fəlakətdən xilas etməyə girişdi. O, belə bir
sadə və eyni zamanda, böyük həqiqəti rəhbər tuturdu: nə
qədər ki, insanlar özlərinin həyatı və yaşamaq hüququ uğ
runda, müstəqillik və milli dövlətçilik uğrunda mübarizə
aparmağa qadirdirlər, onlar üçün nə ictimai əmin
amanlığın
və barışığın bərqərar olunmasında, nə də yaranmış siyasi,
sosial və iqtisadi böhrandan çıxış yollarının tapılmasında
dəfedilməz maneələr yoxdur və ola da bilməz.
Azərbaycan vətəndaşları bu taleyüklü dövrdə də Heydər
Əliyevin sadiq müttə�qləri oldular, ilk növbədə, özlərinə hör­
məti bərpa etmək üçün bütün iradəsini və həyat enerjisini
səfərbər edə bildilər. Məhz Heydər Əliyevin qayıdışı sayə
sində Azərbaycan xalqında ruh yüksəkliyi yarandı, xalq sanki
ümidsiz olan bir vəziyyətdə perspektivləri gördü, onda öz
gələcəyinə inam oyandı. Ölkə dərin ictimai, siyasi və iqtisadi
böhranı aradan qaldıra bildi. Azərbaycan təcrid vəziyyətin
dən çıxdı və dünya birliyinin üzvü oldu, mötəbər beynəl
xalq
təşkilatlara qəbul edildi. Dağlıq Qarabağ üstündə Ermənistan
­
Azərbaycan qanlı münaqişəsi məhz Heydər Əliyevin döv
ründə beynəlxalq hüquq prinsipləri əsasında həlli üçün sülh
danışıqları mərhələsinə keçdi. Məhz onun dövründə ölkə
quruculuq, demokratik cəmiyyət və hüquqi dövlət yaradıl
ması yoluna qədəm qoydu.
Məhz onun dövründə Azərbaycan özünün coğra�
siyasi
vəziyyətinin nadir imkanlarından istifadə edə bildi. Bu yol nə
qədər enişli
yoxuşlu olsa da, Azərbaycan xalqı öz gələcək
inkişafının üfüqlərini məhz Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi
sistemli fundamental dəyişikliklər çərçivəsində görür.
Şübhəsiz ki, Heydər Əliyev öz xalqının psixologiyasının
xüsusiyyətlərini, mentalitetini çox gözəl bilən xarizmatik li
derdir.
Onun həyatında hadisələrin sanki öncədən müəyyənləş­
dirilmiş gedişini təkcə sözün gücü ilə dəyişdirə bildiyi hallar
çox olmuşdur. Heydər Əliyevin şəxsi nümunəsi bizim hamı
mızı, onun həmvətənlərini ruhlandırır və qurub
yaratmağa
həvəsləndirir. O, Azərbaycana otuz ildən çox rəhbərlik edə­
rək, sözü və əməli ilə yeni gerçəklik yaradır, Azərbaycan üçün
dünyaya yol açır, onu ən sivilizasiyalı və çiçəklənən ölkələr
dən birinə çevirməyə çalışır. Buna görə də xalq öz millətinə
təmənnasız xidmət etməyin misilsiz nümunəsinə heyran ol
maqla yanaşı, həm də başa düşür ki, indi Azərbaycana məhz
belə lider lazımdır.
Heydər Əliyev iki əsrin ayrıcında öz ölkəsinin dövlət adlı
gəmisini qlobal sarsıntılar dövrünün fırtınalarından sağ
salamat və uğurla keçirərək, ölkənin milli dəyərlərinin, in
sanların mənəvi sağlamlığının, özlərinə inamının qorunub
saxlanmasına müvəffəq olmuşdur. Siyasətin ön səhnəsində
olduğu otuz dörd il ərzində o, XX və XXI əsrlərin görkəmli
siyasətçilərindən biri kimi, müasir dövrün böyük siyasi lideri
kimi bütün dünyada tanınmışdır. Görkəmli siyasi xadim, ABŞ
Prezidentinin milli təhlükəsizlik üzrə sabiq köməkçisi Zbiqnev
Bjezinski dövlətimizin başçısı haqqında bu �kirdədir: “Heydər
Əliyev siyasi cəhətdən möhkəm, məntiqli, zəkalı, istədiyini
tez çatdıran şəxsiyyət – bir sözlə, şəksiz liderdir”.
Yeni minilliyin astanasında biz dönüb hadisələrlə zəngin
olan yaşadığımız əsrə nəzər salır, bu hadisələrdən bir çoxu
nun həqiqi əhəmiyyətini dərk edir və ictimai inkişafın hərə­
kətverici qüvvəsinə çevrilə bilmiş siyasi xadimlərin tarixə ver­
dikləri töhfəni sanki yenidən qiymətləndiririk. Müasir dövrün
görkəmli siyasətçilərindən biri kimi Heydər Əliyev, şübhəsiz
ki, həmin tarixi simalar sırasında xüsusilə seçilir.
Öz tənqidçilərindən və siyasi opponentlərindən fərqli
olaraq, Heydər Əliyev ölkənin bir çox problemlərinin – siya­
sətin, iqtisadiyyatın və ictimai həyatın məğzini və mahiyyə
tini müəyyənləşdirən problemlərin həllinin açarını tapmış
dır. Yalnız həmin problemlərin həllindən sonra Azərbaycan
üçün gələcək inkişafın perspektivləri açılmış və bu perspek
tivlər bizdən ötrü nikbinlik və daha yaxşı gələcək üçün ümid­
lər mənbəyi olmuşdur. Onun şəxsiyyətinin və fəaliyyətinin
mahiyyətinin dərk olunması on illərlə Azərbaycan ətrafında
cərəyan etmiş hadisələrin təbiətinə, son dərəcə mürəkkəb
ümummilli problemlərin həlli yollarına işıq salır. Dövləti
zin
tarixində o, iki dəfə siyasətdə və dövlət idarəçiliyində sə
yəsizliyə, səriştəsizliyə və bəsitliyə qətiyyətlə son qoya bil
mişdir. O, işdə sübuta yetirmişdir ki, dünyanı təkcə böyük
dövlətlər idarə etmir, kiçik xalqlar da var və onların rəyi ilə
hesablaşmaq lazımdır. O, azərbaycanlıların necə güclü ira
dəyə və ruha malik olduqlarını, onun xalqının necə böyük
enerji potensialına və intellektual potensiala sahib olduğunu
öz timsalında bütün dünyaya nümayiş etdirmişdir.
Heydər Əliyev birinci dəfə də, ikinci dəfə də eyni şə­
raitdə – ictimai münasibətlərin kəskin şəkildə gərginləşdiyi,
dövlət idarəçiliyinin fundamental əsaslarının dağıldığı, cə
miyyətin zehnində dolaşıqlıq və mənəvi dayaqlarında hərc
mərclik yarandığı dövrlərdə ölkəyə rəhbərlik etməyə başla
mışdır. 1993
cü ilin iyununda Azərbaycan dünyanın siyasi
xəritəsindən silinmək həddinə çatmışdı. Zaman və hadisə
lər,
həyatın özü tələb edirdi ki, kimsə öz xalqına inamı qoruya,
ölkəni viranedici fəlakətlərdən xilas edə bilsin. O, ölkəyə hə
qiqi milli dövlətçilik yaratmağın mümkün olması barədə yeni
inam verdi və bununla da Azərbaycan tarixində öz misilsiz
yerini bəri başdan müəyyənləşdirdi. Həmin taleyüklü gün
lərdə onun tükənməz enerjisi, nikbinliyi və milli amallara sa
diqliyi – bütün bu şəxsi key�yyətləri, əslində, milli dirçəliş
konsepsiyasının həyata keçirilməsi üçün tam səfərbər olun
Ankaradakı Bilkənd Universitetinin banisi, dünya şöhrətli
alim İhsan Doğramacı Heydər Əliyev şəxsiyyətini qiymətlən­
dirərkən demişdir: “Heydər Əliyev zəmanəmizin nadir yetiş­
dirdiyi dövlət xadimlərindəndir. Heydər Əliyev yaşadığı fırtı­
nalı həyatı boyu hər zaman xalqını, Vətənini düşünmüşdür.
Azərbaycanın müstəqilliyinin möhkəmlənməsi və öz xalqının
xoşbəxtliyi üçün çırpınmışdır. Azərbaycanın ən çətin anla
rında Vətəni xilas etmək üçün misilsiz fədakarlıqlar göstər
mişdir... O, ölkəsini bəlalardan qurtaran dövlət başçısıdır”.
Heydər Əliyevin dövründə Azərbaycanı onun hüdudla
rından çox
çox uzaqlarda tanıdılar. Mübaliğəsiz deyə bilərik
ki, o ölkəni siyasi təcriddən çıxararaq, xarici siyasətdə çox
böyük irəliləyiş yaratdı. Azərbaycanın səsi mötəbər beynəl­
xalq təşkilatların və dövlət başçıları sammitlərinin tribuna
larından getdikcə daha tez
tez və gur eşidilməyə başladı,
Azərbaycan beynəlxalq strukturlara üzv qəbul edildi.
Heydər Əliyev həmvətənlərinə sabahkı günə olan inam­
sızlığı, vahiməni və ümidsizliyə qapılmaq hissini aradan qal­
dırmağa kömək etdi. Şəkkakların əksinə olaraq, o bəyan etdi
ki, biz bu tənəzzüldən çıxacağıq, ümumi böhrana son qo
yacağıq, milli müstəqilliyi və dövlət müstəqilliyini qoruyub
saxlayacaq və möhkəmləndirəcəyik, ölkə iqtisadiyyatını qal­
dıracağıq, insanların maddi vəziyyətini yaxşılaşdıracağıq, hü­
quqi dövlət və demokratik cəmiyyət quracağıq. Azərbay­
canın sivilizasiyalı və çiçəklənən ölkə olacağına onun bəslə
diyi sarsılmaz inama indi dövlətimizin bütün layiqli vətən
daşları şərikdirlər.
Heydər Əliyev Azərbaycana elə xidmət edir ki, bizlərdən
hər biri də ölkəmizə onun kimi – öz ağıl
zəkasının tam gücü
ilə, xalqın milli tarixinə və mənəvi dəyərlərinə qayğıkeş mü
nasibətlə, Azərbaycanın milli sərvətlərini artırmaq və hər bir
vətəndaşa layiqli yaşayış təmin etmək istəyi və əzmi ilə xid
mət etməlidir. O, ümumxalq məhəbbəti və hörmətini ancaq
belə qazana bilmişdir. Onun bütün həyatı milli tari
xin salna­
məsinə düşməyə layiq olan seçmə nümunədir.
O, sözə münasibətdə çox həssasdır, sözün həm yerini,
həm də gücünü bilir, öz zəmanəsinin ən yaxşı natiqlərindən
biri kimi tanınmışdır, öz xalqının xarakterini dərindən öy
rənmişdir, bilir ki, ümummilli vəzifələrin həyata keçirilməsi
üçün onun çox böyük qüvvəsini necə səfərbərliyə almaq la
zımdır. Belə demək ədalətli olardı ki, o, bir çox həmvətənlə
rindən, eləcə də cilov bilməyən hikkələri ilə hakimiyyət id
diasında olanlardan həmişə daha bəsirətli, uzaqgörən ol
muşdur. O, Dağlıq Qarabağ üstündə gedən Ermənistan
Azərbaycan müharibəsinin Azərbaycan üçün perspektivsiz
liyini lap əvvəldən başa düşmüşdü: ölkə müharibəyə hazır
deyildi, təpədən
dırnağadək silahlanmış və əvvəlcə sovet,
sonra da Rusiya qoşunlarından kömək alan erməni birləş
mələrinin hücumlarına tab gətirə bilmirdi. O, Azərbaycana
zor gücünə qəbul etdirilmiş münaqişənin dincliklə həllinin
labüdlüyünü hamıdan əvvəl başa düşərək dərk etmişdi ki,
Cənubi Qafqaz regionunda sülhə və sabitliyə tərəfdar olan
dünyanın aparıcı ölkələri problemin hərbi yolla həllinin əley­
hinədirlər. Öz ərazi bütövlüyünün bərpası baxımından bu
müharibə Azərbaycan üçün ədalətli sayılardı, lakin hər bir
müharibə kimi, o da inkişafa doğru yolda dəfedilməz ma
neə olardı. Heydər Əliyev son dərəcə mürəkkəb və çətin bir
şəraitdə ölkəyə sosial sülh verə bildi, əvvəlki nəsillərin nail
olduqları yaxşı nə varsa, hamısını qoruyub saxlayaraq ölkəni
yeniləşdirdi.
Həyat sübut edir ki, sınaqlara tab gətirməyənlər i�asa
uğrayır, özünü dəf edə bilənlər isə xalqın rəğbətini qazanır.
Heydər Əliyev istər �ziki, istərsə də ictimai baxımdan ciddi
sınaqlardan keçmişdir. Bu sınaqlar onda cəsarət və səbirlə ya­
naşı, dəyişiklikləri həssaslıqla hiss etmək, iti tarixi duyum kimi
key�yyətlər də aşılamışdır. O, dönüş məqamının başlan
dığını
əvvəlcədən duymaq və qarşıdakı işlərin zəruriliyini buna uy­
ğun olaraq əsaslandırmaq üçün kifayət qədər uzaq
dir.
Öz liderinin dövlətçilik istedadına və müdrikliyinə güvənən
xalq həmişə bilir ki, o, sabitliyi qoruyub saxlamaq, ölkəni də­
yişmək, zamanın tələblərinə layiqli cavab vermək üçün nə kimi
tədbirlər görəcəkdir. Məhz buna görə də insanlar indiki çə
tinliklərə dözməyə hazırdır, çünki inanırlar ki, onlar dönmədən
daha gözəl həyata doğru aparan prosesin iştirakçılarıdır.
Təbiət Heydər Əliyevə nadir key�yyətlər – iş qabiliyyəti,
qətiyyət, özünün haqlı olduğuna əminlik, ətrafındakı adam­
ların məziyyətlərini və imkanlarını müəyyənləşdirmək baca
rığı kimi key�yyətlər bəxş etmişdir. Onun fenomenal yaddaşı
barədə rəvayətlər söylənir: neçə illər əvvəl olmuş və çoxları
üçün əhəmiyyətsiz görünmüş faktları və hadisələri bütün tə­
fərrüatı ilə xatırlaya bilir. Çoxdan və ötəri görüşdüyü adam
ların adları da yadındadır.
Bir şəxsiyyət kimi Heydər Əliyev nə qədər açıq olsa da,
müasirləri üçün sirr olaraq qalır. Bu gün Heydər Əliyev feno­
menindən çox yazırlar. Bu məqalə, kitabça və əsərlərin müəl­
li�əri onun – ölkəmizin tarixində bütöv bir dövrü təcəssüm
etdirən əsl Vətəndaşın, böyük Şəxsiyyətin və qüdrətli Liderin,
İnsanın müxtəlif cəhətlərini açıqlayırlar. Lakin onların hamı
sının yekdil rəyi belədir ki, Heydər Əliyev Azərbaycan xalqı
nın milli sərvəti, onun bəxtinə düşmüş Tanrı payıdır.
Bununla belə, hesab edirəm ki, bu məqalə və kitablarda
müəlli�ər Heydər Əliyevin səciyyəvi key�yyətlərini tam aç
mağa, onun istedadını və parlaq şəxsiyyətini bütünlüklə gös­
tərməyə müvəffəq olmamışlar. Ən əvvəl ona görə ki, bu, ol
duqca çətindir.
Heydər Əliyevin siyasi portretini tam dolğunluğu ilə ya
ratmaq müşkül işdir. Çünki bu, Azərbaycan tarixinin bütöv
bir dövrünü təsvir etməyə cəhd göstərmək demək olardı.
Bütöv bir dövrü təsvir etmək isə son dərəcə çətin bir vəzi
dir. Bu məqalədə biz onun çoxşaxəli fəaliyyətinin ancaq bir
cəhətindən, yəni azərbaycançılıq ideologiyasında öz təcəs
sümünü tapan milli ideyanı gerçəkləşdirməsindən danışmağa
Heydər Əliyev dövrünə müraciət edən istənilən tədqi­
qatçı belə bir suala cavab tapmalıdır ki, dövlətçiliyimizin
çox
əsrlik tarixində nə üçün məhz Azərbaycan Respub
nın Prezidenti Heydər Əliyev müstəsna yer tutur. Axı, indi
onun adı da, elə özü də bu dövlətçiliyi təcəssüm etdirir. Əl­
bəttə ki, öz əhəmiyyətinə görə Heydər Əliyevin fəaliyyətinin
Azərbaycanın hüdudlarından çox
çox uzaqlara çıxdığını de­
yən siyasətçi və politoloqlarla razılaşmaq lazımdır. Bu da
doğrudur ki, müasir dövrdə Azərbaycanda da, bütün post
sovet məkanında da, hətta deyərdik, bütün dünyada da ge­
dən prosesləri Heydər Əliyevin fəaliyyət dairəsindən kənar
da təsəvvür etmək mümkün deyildir. Lakin bu, hansısa bir
fenomenin, olsa
olsa, nəzərə çarpdırılmasıdır, bizim məq­
dimiz isə bu fenomenin mahiyyətinə varmaqdır.
Əgər Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyəti haqqında son
onilliklər ərzində yazılanların hamısını nəzərdən keçirsək,
onda ən əvvəl demək lazımdır ki, müxtəlif ölkələrdə, bir çox
dillərdə Azərbaycan Prezidentinin şəxsiyyətindən, həyat yo
lundan, siyasi baxışlarından bəhs edilən kitab və məqalələr
nəşr olunur. Bütün bu nəşrlərdə əsas diqqət Heydər Əliyevin
siyasi fəaliyyətinin konkret cəhətlərinin təhlilinə yetirilir. Bu
baxımdan qeyd etmək yerinə düşərdi ki, nadir istedada, en­
siklopedik biliyə, genişmiqyaslı dünyagörüşünə malik olan
bu tarixi şəxsiyyətin fəaliyyətini yalnız əməli fəaliyyətlə, ger­
çəkləşdirdiyi konkret layihələrlə məhdudlaşdırmaq olmaz.
Müasir Azərbaycanda dövlət quruculuğunun, iqtisadi
dirçəlişin, ictimai
siyasi və sosial həyatda tərəqqinin otuz il
dən artıq dövrünü əhatə edən bütöv bir epoxa Heydər
Əliyevin adı ilə bağlıdır. Bütün bunlar onun həm əməli fəa
liyyətində, həm də inkişafımızın paradiqmasının fəlsə� anla­
mında öz əksini tapmışdır. Onun yaratdığı fəlsə� konsepsiya
Azərbaycanın müasir dünyada özünəməxsus yerini müəy
yənləşdirmiş, milli dövlətçiliyimizin bünövrəsini təşkil etmiş
və dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi prosesinin ideya əsa­
sını yaratmışdır. Lakin çox vaxt bütün bunlar Heydər Əliyevin
konkret fəaliyyətinin kölgəsində qalır. Buna görə də, Heydər
Əliyev fenomeninin mahiyyətini başa düşmək üçün göstəri­
lən cəhdlər diqqətimizi onun dünyagörüşünün tərkib hissə­
sini təşkil edən fəlsə� cəhətlərə yönəldir.
Hamıya məlumdur ki, Heydər Əliyev son dərəcə savadlı
və yüksək erudisiyaya malik insandır. Bu savadlılıq akademik
xarakter, hansısa cərəyan və konsepsiyaların həyatdan təcrid
olunmuş halda dərk edilməsi xarakteri daşımır, onda ümum­
bəşəri dəyərlər Azərbaycan ziyalılarının bir çox nəsillərinin
yaratdıqları milli ideallar sistemi ilə ahəngdarlıq təşkil edir.
Məhz buna görə də o, dövlət quruculuğunun elə bir kon
sepsiyasını işləyib hazırlaya bilmişdir ki, burada sosiologiya
və fəlsəfənin bir çox mücərrəd problemləri ideyalar və elm
sahəsindən əməli siyasət müstəvisinə keçmişdir. Mirzə Fətəli
Axundzadədən başlayaraq Hüseyn Cavidə və Səməd Vurğu­
nadək Azərbaycan xalqının görkəmli nümayəndələrinin ya
radıcılığında ümummilli dəyərlər və ən müqəddəs cəhətlər
haqqında təsəvvürlərin mahiyyətini təşkil etmiş hər şey
Heydər Əliyevin fəlsə� görümündə dövlət quruculuğunun
konkret konsepsiyasında öz ifadəsini tapmışdır. Heydər
Əliyevin siyasi taleyinin mahiyyətini dərk etmək üçün müx­
təlif hadisələrin fəlsə� məğzini araşdırmaq və onun həyata
keçirdiyi möhtəşəm planların izahı üçün açar olan ideyaları
başa düşmək lazımdır.
Heydər Əliyev həm özünün nadir siyasi istedadı sayəsində,
həm də milli dirçəlişin mükəmməl fəlsə� konsepsiyasına
əsaslanaraq, müasir Azərbaycan adlandırdığımız bir məmlə­
kəti, onun bugünkü həqiqətini, sabahkı gününün etibarlı
bünövrəsini yarada bilmişdir. Formal səbəblərə görə deyil,
ilk növbədə, məhz buna görə Azərbaycan tarixinin 1969
ildən bəri bütün dövrü Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır.
baycan xalqı üçüncü minilliyə də məhz Heydər Əliyevin
adı ilə qədəm qoymuşdur.
Azərbaycanın gələcək taleyi baxımından bu tarixi dövrün
başlıca məzmunu isə milli dirçəliş fəlsəfəsinin gerçəkləşdiril­
məsindən ibarət olmuşdur. Onun fəlsəfəsi sırf ehkamlaşdırıl­
mış əsərlərdə təsvir edilən hər hansı təlim olmaqdan və ya
buna çevrilməkdən uzaqdır. Əslində, bu fəlsəfə bizim hamı
mızın gözləri qarşısında yaradılmışdır və onun mahiyyəti
Heydər Əliyevin əksər halda bədahətən söylədiyi bir çox nitq
və çıxışlarında son dərəcə aydın ifadə olunmuşdur. Məhz
natiqlik istedadı ona ilk baxışdan qeyri
mümkün görünən
məsələni reallaşdırmağa – öz fəlsə� və siyasi əqidəsini bö
yük auditoriyalar qarşısında şifahi çıxışlar çərçivəsində for
malaşdırmağa imkan vermişdir.
Gerçəkliyin özünün obyektiv qanunlarını əks etdirən elmi
metodologiyaya uyğun olaraq, Heydər Əliyev XX əsr Azər­
baycan tarixini özünəxas peşəkar tarixçi dəqiqliyi ilə dörd
mərhələyə bölür. Birinci mərhələ ötən əsrin əvvəlindən okt
yabr inqilabınadək olan tariximizdir. İkinci tarixi mərhələ
ci və 1920
ci illəri – Azərbaycan Xalq Cüm­
huriyyətinin mövcud olduğu və Azərbaycan Sovet Respub­
kası SSRİ
nin tərkibinə daxil olanadək dövrü əhatə edir.
Üçüncü mərhələ 1922
ci ildən Azərbaycanın öz milli müs
qilliyini bərpa etdiyi 1991
ci ilədək olan dövrdür. Dördüncü
mərhələ isə 1991
ci ildən bu günədək olan dövrü əhatə edir.
Əgər diqqət yetirsək görərik ki, son mərhələlər – üçüncü və
onun bilavasitə nəticəsi olaraq, dördüncü mərhələlər Heydər
Əliyevin adı ilə birbaşa bağlıdır.
Həqiqətən də, Azərbaycanı müstəqil dövlət qurmağa
doğru aparan yol, əslində, 1969
cu ildən – məhz onun ha
kimiyyətə gəlişindən sonra başlanır.
Heydər Əliyevin respublikanın rəhbəri vəzifəsində fəaliy­
yətinin ilk günlərindən aydın oldu ki, onun simasında Azər­
baycan xalqı əsl milli liderini tapmışdır. Bir tərəfdən, o, keç
miş SSRİ
də, sovet və partiya həyatında hakim olan bütün
normalara son dərəcə dəqiq və nəzakətlə əməl edirdi. O
dövrdəki nitqləri ilə tanış olarkən başa düşürsən ki, onun
özü də kommunizm amallarına ürəkdən inanırdı. Lakin bu
nunla yanaşı, o, sovet mədəniyyətinin ənənəvi formuluna –
formaca milli və məzmunca sosialist mədəniyyəti formuluna
tamamilə yeni bir məna verə bilmişdir. Onun gördüyü bü
tün işlər formal surətdə marksizm
leninizm ideologiyasının
tələblərinə uyğun gəlirdi. Buna baxmayaraq, o, əvvəlki, stan­
dart stereotipləri qırır, hansısa yeniliklər daxil edə bilirdi ki,
bunları da o illərdə başa düşmək və dəqiq formalaşdırmaq
çətin idi. Əslində isə, bunlar olduqca aydın nəticələrə gəti
rib çıxarırdı. O, milli ruhun dirçəldilməsinə, öz zəmanəsinin
Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafına və çiçəklənməsinə nail
olmaqla yanaşı, həm də bütün ziyalıların, bütün Azərbay
can
xalqının diqqətini tarixi və mədəni qaynaqlara yönəltmişdir.
O illərdə biz Azərbaycan dilini, Azərbaycan ədəbiyyatını,
Azərbaycan tarixini, Azərbaycan musiqisini – nadir milli mə
dəniyyətimizin bütün qatlarını özümüz üçün sanki təzədən
açır və yenidən qiymətləndirirdik.
Məhz bu baxımdan Heydər Əliyevin respublikaya rəhbər­
liyinin birinci dövrünü milli özünüdərkin oyanmasının, öz
kökümüzə qayıdışın və müraciətin yeni mərhələsinə doğru
aparan proseslərin başlanğıcı kimi qəbul etmək lazımdır.
Məsələ bundadır ki, Heydər Əliyevin bütün fəlsə� konstruk­
siyası xalqın milli dirçəlişi, milli qürur hisslərinin oyanması
ideyasına əsaslanırdı.
Qalan hər şey, o cümlədən də respublikanın iqtisadi in
kişafının sürətli strategiyasının həyata keçirilməsi milli şüurun
yüksəlməsinə təkan verməli, milli dirçəlişin təməlinə çevril
Heydər Əliyev öz fəlsə� konsepsiyasını əməli siyasət
məcrasında gerçəkləşdirmək üçün olduqca mürəkkəb me­
nizmdən istifadə etmişdir. Lakin onun atdığı ilk addımlar
son dərəcə sadə idi – o, Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyət
lərinin yubileylərini müntəzəm qeyd etmək ənənəsinin bü
növrəsini qoydu. Bu, formal bir hadisə deyildi. Bu, Azər
baycan
mədəniyyəti klassiklərinin yaradıcılığının tarixinə və mahiy
yətinə həqiqi müraciət idi, milli düşüncənin dərin qatlarını
üzə çıxarmaq idi.
İlk baxışdan adama elə gəlir ki, Cəfər Cabbarlı qədər
ikinci bir sovetpərəst dramaturq təsəvvür etmək çətindir.
Təsadü� deyil ki, o, sovet ədəbiyyatının bütün dərsliklərinə
Azərbaycan sovet dramaturgiyasının banisi kimi daxil ol
muşdur. Lakin Heydər Əliyev dövründə respublikamızda ke­
çirilmiş ilk yubileylərdən birinin necə məna kəsb etdiyini
yada salaq. Zahirən hər şey o dövrün qaydalarına uyğun idi
– 1969
cu il oktyabrın 10
da görkəmli Azərbaycan drama
turqu Cəfər Cabbarlının anadan olmasının 70 illiyinə həsr
edilmiş təntənəli yığıncaq keçirildi.
Cəmi on gün sonra isə müasir dramaturgiyamızın ba
nilərindən biri olan bu ustadın yubileyi ümumittifaq səviy
yəsində, Azərbaycan incəsənət xadimləri nümayəndələrinin
iştirakı ilə Moskvada İttifaqlar Evinin Sütunlu salonunda ke
Lakin ona diqqət yetirək ki, bir tərəfdən, Azərbaycan
vet dramaturgiyasının banisi Cəfər Cabbarlının yubileyi
ənənəvi sovet qanun
qaydalarına uyğun olaraq keçirildi, di­
gər tərəfdən isə, burada tamamilə “qeyri
ənənəvi” cəhətlər
vardı. Sovet ədəbiyyatşünaslığının adətən �kir vermədiyi
əsərlər ictimaiyyətin diqqət mərkəzinə çıxarılırdı. Yeni nəsil
özü üçün tamamilə yeni bir Cabbarlını kəşf etdi, o Cab
bar­
lını ki, rəsmi ideologiya çərçivəsində bəzən ezop dili ilə elə
məsələlərə toxunurdu ki, bu, Azərbaycanın keçdiyi tarixi yo­
lun nadirliyi barədə hamını düşünməyə vadar edirdi. Dərk
edirdik ki, biz hamımız olduqca böyük tarixi sərvətlərin, çox
yüksək tolerantlıq, dini və etnik dözümlülük şəraitini qoru
yub saxlamış və zəmanəmizə, bizə gətirib çatdırmış əcdad
larımızın yaratdıqları misilsiz mənəvi xəzinənin varisləriyik.
Bu yubiley tədbirlərinin bütün iştirakçıları �krən Azər
bay
can
tarixinin zərdüştilik və atəşpərəstlik dövrünə qayıdır, XX yüz­
illiyin başlanğıcındakı mürəkkəb sosial prosesləri gözlərinin
qarşısına gətirir, milli teatrın, dünyəvi təhsil sisteminin tə
şək­
külünün təfərrüatına vaqif olurdular.
Bakının mərkəzində Cəfər Cabbarlıya abidə ucaldılanda,
Azərbaycan kinostudiyasında onun büstü açılanda, əsərləri
yenidən səhnəyə qoyulanda aydın oldu ki, Cabbarlı drama
turgiyası və poeziyası bədii obrazlar sistemi vasitəsilə məhz
Heydər Əliyevin siyasətinin öncül qayəsi olan ümummilli
dəyərlərin bərqərar edilməsinə yönəlmişdir. Məhz bu ba­
Azərbaycan mədəniyyətinin yubileyləri təntənə ilə qeyd
edilən bir çox nümayəndələrinin xalqın taleyüklü problem
ləri, keçmişi və gələcəyi ilə bağlı olan mühüm konseptual
�kirləri bu və ya digər formada şərh edilir, araşdırılır və sis
tem halına salınır, nəticədə isə böyüməkdə olan nəslin sər
vətinə çevrilir, onların dünyagörüşünün əsasını formalaşdı
rırdı.
Daha bir misal. 1969
cu ildə bəziləri Azərbaycan tarixini
saxtalaşdıraraq, Bakı Dövlət Universitetinin yaradılmasını res­
publikamızda sovet hakimiyyətinin qurulmasının nəticəsi
kimi qələmə verməyə çalışır, müxtəlif bəhanələr gətirərək,
universitetin 50 illik yubileyini 1970
ci ildə, yəni Azər
bay­
canda sovet hakimiyyəti qurulmasının yubileyi ilə bir vaxtda
qeyd etmək istəyirdilər. Heydər Əliyev çıxışlarından birində
bu barədə deyir: “Bu, dözülməz bir hal idi. Elə həmin 1969
cu
il noyabrın 1
də biz universitetin 50 illiyini qeyd etdik. Mən
özüm bu mərasimdə çıxış etdim. Bakı Dövlət Universi
teti
nin
sonrakı yubileylərində dəfələrlə qeyd olunmuşdur ki, bu çı­
xışın universitetdə böyük əks
sədası oldu. Çünki bu çıxış
Azərbaycan dilində idi və universitetin qarşısında qoyulan
məsələlər bizim ümummilli problemlərimizlə sıx bağlı idi”.
O yubiley günlərində çoxları, ümumiyyətlə bəlkə də, ilk
dəfə düşünürdü ki, görəsən, əsrin əvvəllərində Azərbaycan
Xalq Cümhuriyyətini yaradanların məqsəd və məramları nə
idi. Axı, sovet elmində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin
həmin nümayəndələrinə ancaq rüsvayçılıq damğası vuru
lurdu, əslində isə, Bakıda universiteti məhz onlar açmışdılar
və respublikada ali təhsilin bünövrəsini də məhz bu univer
sitet qoymuşdur.
Sovet dövrünün ehkamları respublika rəhbərindən bü
tün rəsmi tədbirlərdə yalnız rus dilində danışmağı tələb
edirdi. Heydər Əliyev bu qaydanı formal olaraq pozmurdu,
həqiqətən də, bütün qurultaylarda, plenumlarda məhz rus
dilində çıxış edirdi. Lakin rəsmiyyətçilikdən kənara çıxmaq
üçün azacıq imkan düşən kimi o, Azərbaycan dilinə müraciət
edirdi. Özü də, demək olar, heç vaxt əvvəlcədən hazırlanmış
mətnlərdən istifadə etmir, sözlərini sinədən deyirdi. Bu da
heyrət qarışıq bir heyranlıq və bu üslubu təqlid etmək ar
zusu doğururdu. 1972
ci illərin ortalarında yazıçılardan biri
ona “yoldaş Əliyev, Siz azərbaycanca nə gözəl danışırsınızA”
deyəndə, Heydər Əliyev gülümsəyərək belə cavab vermişdi:
“Sən niyə mənim rusca gözəl danışmağıma deyil, azərbay
canca danışmağıma təəccüb edirsən? Bu dil mənim ana di
limdir, mən bu dili bilməliyəmA Eləcə də hamımız”.
Bunlar adi sözlər deyildi. Bu sözlərin Azərbaycan ziyalı
larının milli tərbiyəsinə təsirinin gücü ana dilinə uzun müd
dətdən bəri davam edən çox soyuq münasibətə son qoya
Heydər Əliyevin ana dilinə müraciət etməsi müəyyən
mənada sanki, gözlənilmədən, bədahətən idi. Bunun dəqiq
ifadə edilməsi sonralar olmuşdur. Artıq müstəqillik illərində
Heydər Əliyev ana dilinə özünün münasibətini, televiziya və
informasiya texnologiyaları da daxil olmaqla, həyatımızın
bütün sahələrində Azərbaycan dilinin mövqeyinin möhkəm­
ləndirilməsinə dair xüsusi fərmanlarında və tədbirlərində
son dərəcə aydın ifadə edəcək, eyni zamanda, öz çıxışların
da da bu mövzuya müraciət edəcəkdir. Onun bu mövzuda
çoxsaylı �kirlərindən birini xatırlatmaq istərdik: “Millətin mil­
liliyini saxlayan onun dilidir. Şübhəsiz ki, musiqi də, ədəbiy
yat da, ayrı
ayrı tarixi abidələr də millətin milliliyini təsdiq
edir. Amma millətin milliliyini ən birinci təsdiq edən onun
dilidir. Əgər Azərbaycan dili olmasa, Azərbaycan dilində ədə­
biyyat da olmaz. Azərbaycan dili olmasa, Azərbaycan dilində
mahnılar olmaz, musiqi olmaz. Bunların hamısı bir
bağlıdır. Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi yaşaması, möh
kəmlənməsi, inkişaf etməsi də bizim ən böyük nailiyyətləri
mizdən biridir. Bu, təkcə dil məsələsi deyil, həm də azər
baycançılıq məsələsidir”.
Elə görünür ki, öz milli müstəqilliyimizi bəyan etdikdən
sonra biz ilk növbədə gələcək inkişafımızın bəzi, heç olmasa,
əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirməli idik. Lakin 1991

illərdə Azərbaycanda keçmişə nihilist münasibət və tarixi ta­
mamilə yenidən yazmaq istəyi hökm sürürdü. Yeni dalğanın
gətirdiyi bir çox “demokrat”ların platformasını bəzi tədqi
qat­
çılar “neobolşevizm” adlandırırlar. Ölkənin o vaxtadək yara
dılmış iqtisadi potensialına həmin illərdə çox böyük ziyan
vuruldu, milli dəyərlərin hansısa bir yoxlanılmış sisteminə
əsaslanmayan ideyasız inkişaf pərəstiş obyekti səviyyəsinə
qaldırıldı. Hamıya məlumdur ki, təkcə təbiət deyil, cəmiyyə
tin inkişafı da boşluğa dözmür. Bu ideya boşluğu dərhal
mentalitetimizə yad ideologiya ilə dolduruldu və çox tez bir
Azərbaycan xalqı Heydər Əliyevin 1969
ci illərdə
Azərbaycana rəhbərliyi dövründə həyata keçirdiyi tədbirlərin
əhəmiyyətini yalnız müstəqilliyin iki ilindən sonra – səhvlərin
və yanılmaların, mən� təcrübənin acı dərslərini görəndən və
yaxınlaşan fəlakəti hiss edəndən sonra dərk etdi. Aydın oldu
ki, Heydər Əliyev, ilk növbədə, milli özünüdərki sovet ideoloji
sisteminin buxovlarından xilas edə bilmişdir. Hamı
nın və hər
şeyin elliklə inkar edildiyi hərc
mərclik dövründə Heydər
Əliyevin adını belə xalqın tarix və yaddaşından silməyə can
atanlar da qəlbinin dərinliyində gözəl başa düşürdülər ki,
onun siyasi və dövlətçilik fəaliyyəti xalqın milli dövlətçilik ba­
rədə çoxəsrlik arzu və istəklərinin həyata keçməsi üçün əlve­
rişli zəmin yaratmışdır. 1993
cü ildə ölkəyə yenidən başçılıq
edən Heydər Əliyevi, ilk növbədə, bütövlükdə respublikaya
vurulan ziyanın miqyası dəhşətə gətirdi.
Çox şeyə boş yerdən başlamaq lazım gəldi. Heydər Əliyev
ötən əsrin 70
ci illərində Azərbaycanda necə böyük qurucu­
luq işlərinin həyata keçirildiyini sonralar öz çıxışlarında də
lərlə xatırlayacaqdır. Artıq 1980
ci ilin ortalarında Azərbaycan
həm formal cəhətdən, həm də faktik olaraq keçmiş SSRİ
nin
ən dinamik inkişaf edən respublikalarından birinə çevrilmişdi.
Bu vəziyyət Heydər Əliyevin 1969
cu ildə Azərbaycana
rəhbərlik etməyə başladığı dövrdəkindən kəskin surətdə
fərqlənirdi.
nin perspektivsiz əyalətlərindən biri kimi respubli
kamız barəsində formalaşmış �krin nəticəsi idi ki, 1960
illərin sonlarına yaxın Azərbaycan sosial
iqtisadi həyatın bü­
tün sahələrində geridə qalırdı. Sovet hökumətinin rəsmi
dairələri səviyyəsində belə bir �kir vardı ki, məşhur neft ya
taqları öz keçmiş əhəmiyyətini itirmişdir və respublikanın
neftə yönəldilmiş iqtisadiyyatı elə beləcə sürünməyə məh
kumdur. Bunun, demək olar, alternativi yox idi. Vəziyyətdən
çıxmaq üçün yeni yollar axtarmaq əvəzinə, respublikada
mən� meyillərin tədricən güclənərək, daha dərin kök atması
ilə barışmışdılar, hakimiyyət uğrunda gizli mübarizə getdikcə
daha eybəcər şəkil alırdı.
Belə bir vəziyyətdə, ilk növbədə, respublika iqtisadiyyatı­
nın getdikcə güclənən tənəzzülünün qarşısını almaq, ictimai
siyasi həyatdakı mən� halları aradan qaldırmaq lazım idi.
Buna ən əvvəl respublikanın siyasi rəhbərliyindəki intriqalar,
dövlət və əmək intizamının, tələbkarlığın olmaması, haki
miyyət orqanlarındakı qohumbazlıq və rüşvətxorluq mane
olur və bütün bunlar da cəmiyyətə son dərəcə mən� təsir
göstərir, cəzasızlıq və hərki
hərkilik şəraiti yaradırdı.
Xalqın etibarından və dəstəyindən məhrum olan, habelə
başı daxili çəkişmələrə qarışan ölkə rəhbərliyi məqsədyönlü
dövlət siyasətini həyata keçirə bilmirdi. Ona görə də milli
dilin inkişafı və işlədilməsi, dövlət idarəçiliyi strukturlarının
yerli əhali sırasından olan kadrlarla möhkəmləndirilməsi sa­
həsində ciddi tədbirlər görülmürdü. Üstəlik, ölkə rəhbərliyi
saxta beynəlmiləlçilik adı altında həmin istiqamətdə bütün
mümkün təşəbbüslərin qarşısını alırdı ki, bu da, heç şübhə
siz, milli şüurlu, milli kateqoriyalarla düşünən və milli men
talitetin daşıyıcısı sayılan kadrların irəli çəkilməsinə çox ciddi
maneələr törədirdi.
İqtisadiyyatını bütövlükdə dərin və uzunsürən böhran
bürümüş respublikanı bu ağır vəziyyətdən çıxarmağın yolla­
rını axtarıb tapmaq, prinsipcə yeni konseptual səviyyədə
yanaşma əsasında ölkənin inkişaf planlarını işləyib hazırla
maq, xalq təsərrüfatında köklü struktur dəyişiklikləri apar
maq, təsərrüfatçılıqda və iqtisadi həvəsləndirmədə yeni me­
todlar tətbiq etmək lazım idi. Heydər Əliyev başa düşürdü
ki, millətin siyasi müstəqilliyinin əsasını onun iqtisadi azad
lığı şərtləndirir.
Həm iqtisadi, həm də mədəni tənəzzülə doğru aparan
mən� hallarla fəal mübarizə məhz Heydər Əliyev hakimiy
yətə gəldikdən sonra başlandı. 1969
cu il Azərbaycanın ən
yeni tarixində dönüş ili oldu. Respublikanın dinamik inkişafı­
nın təmin edilməsinə dair kompleks proqramlar işlənib ha
zırlandı. Bu yorulmaz fəaliyyət sayəsində 1970
ci illər
baş vermiş dəyişikliklərin vüsəti, ictimai və iqtisadi sahədə
aparılmış köklü islahatların xarakteri və xalqın maddi rifahı
nın key�yyətcə yeni səviyyəyə yüksəlməsi baxımından, sözün
tam mənasında, müstəqil Azərbaycanın yaranması salna
sində ən parlaq səhifələrdir. Həmin illərdə Heydər Əliyevin
təşəbbüsü ilə SSRİ hökuməti respublika iqtisadiyyatının hər­
tərə�i tərəqqisini və intensiv inkişafını nəzərdə tutan beş
susi qərar qəbul etmişdi. Sosial
iqtisadi inkişafın başlıca
istiqamətlərini müəyyən edən həmin qərarların xalqımızın
mənafeləri baxımından tarixi əhəmiyyəti vardı.
Tam inamla demək lazımdır ki, indiki mərhələdə Azər­
baycanın dövlət suverenliyi və iqtisadi müstəqilliyi, onun xa­
rici iqtisadi əlaqələrinin müntəzəm surətdə genişlənməsi və
dünya iqtisadiyyatına daha dərin inteqrasiyası prosesi hələ
ci illərdə – 1980
ci illərin əvvəllərində təməli qoyul
muş potensiala əsaslanır.
Əlbəttə, milli dirçəliş ideyalarının, azərbaycançılıq ideo
logiyasının əməli surətdə həyata keçirilməsini yalnız təsərrü­
fat və sənaye sahələrində qazanılmış uğurlar fonunda, on­
ların əsasında inkişaf etdirmək olardı. Heydər Əliyevin stra
teji proqramında diqqəti çəkən cəhət məhz odur ki, burada
mənəvi, bədii və estetik təkamül iqtisadiyyatda parlaq nai
liyyətlərlə və insanların rifahının key�yyətcə yaxşılaşması ilə
birləşərək, vahid məcrada reallaşdırılmışdır. Yeri gəlmişkən,
Heydər Əliyev müstəqillik dövründə çıxışlarından birində
“Dədə Qorqud” qazma qurğusunu nəzərdə tutaraq deyir:
“...adını da “Dədə Qorqud” qoyduq, əvvəl “Şelf
2” adlanırdı.
Amma biz ona “Dədə Qorqud” adı verdik, çünki bu, bizim
babamızdır”. Gördüyümüz kimi, Prezident Heydər Əliyev
hətta iqtisadiyyatla bağlı məsələlərdə də mənəviyyat prob
lemlərini heç vaxt diqqətdən kənarda qoymur, çünki o, öz
ölkəsinin iqtisadi inkişafını hər zaman mənəvi mədəniyyət
problemləri ilə sıx bağlılıqda, vahid axarda görür.
ci illərdən başlayaraq, Azərbaycan sürətli iqtisadi
inkişa�a və iqtisadi potensialın gücləndirilməsi ilə yanaşı,
demək olar, daxilən, tədricən öz təkamülünün növbəti mər
hələsi kimi tarixən şərtləndirilmiş suverenliyə və müstəqil
liyə hazırlaşırdı.
ci illərin axırları – 1990
cı illərin əvvəllərində ərazi
bütövlüyü uğrunda xalq hərəkatının geniş vüsət alması
Heydər Əliyevin respublikaya rəhbərliyi dövründə təmin
edilmiş iqtisadi inkişaf, milli ruhun və milli özünüdərkin dir
çəlməsi sayəsində mümkün olmuşdur. Bu, Azərbaycanda
milli özünüdərk prosesinin xüsusilə gücləndiyi həmin 70
illərdir. Bu, həmin 70
ci illərin əvvəlləri idi ki, Heydər Əliyev
Novruz bayramının keçirilməsi barədə ziyalılara cavab verə­
rək demişdir: “Mənim tapşırığımla deyil, ... qoy ürəkləri is
dikləri şəkildə keçirsinlər”. Hər bir azərbaycanlı ümummilli
dəyərlər sisteminə məhz beləcə, özünün istədiyi kimi qoşu
lurdu. Bu, həmin 70
ci illərdir ki, onda Heydər Əliyev cəmiy­
yətin həyatındakı çoxsaylı dəyişiklikləri dahi Nizaminin bu
ölməz sözlərini sitat gətirərək həyata keçirirdi: “Qoy ədalət
zəfər çalsınA”. Bu haqq
ədalətin daşıyıcısı, carçısı və bayraq
darı, ilk növbədə, onun özü – ölkədə danılmaz nüfuza malik
Totalitar sistemin elm və mədəniyyət xadimlərinə, ziyalı­
lara qarşı ağır təzyiqləri, təqib və təhdidləri Sovet İttifaqının
bir çox respublikalarında aşkar şəkildə hiss olunduğu bir
vaxtda, Heydər Əliyev Azərbaycanda yaradıcı adamlar üçün
elə bir şərait yaratmışdı ki, bu, sərbəst düşünməyə və cəmiy­
yətdə, mədəniyyətdə, ədəbiyyatda gedən prosesləri necə
başa düşdüyünü açıq ifadə etməyə, əslində isə, milli
mənəvi
idealların bərqərar edilməsinə doğru aparan yolları axtar
mağa imkan verirdi.
Məhz o illərdə respublikada şəhərsalma və şəhərlərin,
rayon mərkəzlərinin abadlaşdırılması sahəsində böyük işlər
görülürdü. Bakıda bir sıra memarlıq ansamblları, inzibati
mərkəzlər, saraylar, institutlar, nəşriyyatlar, tədris korpusları,
komplekslər tikilib istifadəyə verilmişdir ki, bunlar da müasir
Azərbaycan memarlığının əsərləri xəzinəsinə daxil olmuşdur.
Bir çox memarlıq abidələri məhz Heydər Əliyevin təşəbbüsü
sayəsində bərpa edilmişdir. Onun sayəsində Bakının ən gö­
zəl güşələrində xalqımızın milli ruhunun ifadəçiləri olan gör­
kəmli xadimlərə əzəmətli abidələr ucaldılmış, məşhur tarixi
şəxsiyyətlərin ev muzeyləri yaradılmış və bunlar mədəniy
yət mərkəzlərinə çevrilmişdir. Məhz o dövrdə Kirovabadda
şəhərin təzə yaşayış massivlərindən birinə “Yeni Gəncə” adı
verilmiş və bununla da dolayısı ilə bildirilmişdir ki, Azər­
baycanın bu qədim şəhərinin tarixi və əsl adı Gəncədir.
Heydər Əliyev Azərbaycanı dirçəltməklə və yeni Azər­
baycan yaratmaqla yanaşı, həm də onun gələcəyini düşü
nürdü. O, gənclərə çox böyük diqqət yetirirdi. Kadr korpu
sunun istedadlı gənclər hesabına təzələnməsi əvvəllər gö
rünməmiş sürətlə gedirdi. Gənclər respublikanın elmi
texniki
və mədəni potensialının yüksəldilməsindən ötrü son dərəcə
gərəkli ixtisaslara yiyələnmək üçün Sovet İttifaqının qabaq
cıl ali məktəblərinə göndərilirdi.
Azərbaycanın elmi və kadr potensialı möhkəmlənir, xal­
qımızın milli
mənəvi, əxlaqi dəyərlərinin təbliği üçün imkan­
lar genişlənirdi. Bu işlərin sırasında gənclərdə elmi dünya
görüşünü, məntiqli düşüncə qabiliyyətini artırmaq məqsədi
ilə, demək olar ki, bütün şəhərlərdə və rayon mərkəzlərində
şahmat məktəblərinin inşa olunması və fəaliyyəti mühüm iş­
lərdən biri hesab oluna bilər.
Bununla bərabər, Heydər Əliyev hesab edirdi ki, Azər­
baycanın milli ruhunun yüksəlişinə təkan verən şərtlərdən
biri ana dilində təhsil almaqdır. Bu prosesin inkişaf etdiril
məsi məqsədi ilə 1969
ci illərdə respublikanın şəhər
lərində, kənd və qəsəbələrində yüzlərlə uşaq bağçası və
məktəb tikilib istifadəyə verildi, ali məktəblərin şəbəkəsi
nişləndirildi. 1980
ci illərin əvvəllərində respublikada ali
məktəblərin sayı 12
dən 17
yə, bunlarda təhsil alan tələbə­
lərin sayı isə 70 min nəfərdən 100 min nəfərə çatmışdı.
Heydər Əliyev həmişə bu �kirdə olmuşdur ki, konkret
işlər nəzəri mülahizələrdən qat
qat vacibdir. O deyirdi ki,
müasir milli hərbçi kadrlar olmadan, sözün əsl mənasında
milli dirçəlişə ümid bəsləmək mümkün deyildir. 1969
cu ildə
rəhbərliyə gəldiyi elə ilk aylardan o, milli hərbçi kadrlar ha
zırlanması sahəsində bir sıra addımlar atdı. Heydər Əliyev
özünün yaratdığı hərbi liseyin 30 illik yubileyində iftixarla
demişdir: “Mən Cəmşid Naxçıvanski adına məktəbi yaradar­
kən həsrətində olduğum arzuma çatmışam, ona görə də
özümü çox xoşbəxt hesab edirəm”.
Heydər Əliyev ona görə xoşbəxtdir ki, onun öncədən
gördükləri həyata keçdi: Azərbaycan müstəqillik əldə etdi,
bu hərbçi kadrlar isə müstəqilliyin qorunması üçün çox gə­
rəkli oldular.
ci illərdə Bakıda ittifaq və beynəlxalq əhəmiy
yətli tədbirlər keçirilməsi ənənəyə çevrilmişdi. Bununla bə
rabər, SSRİ respublikalarında da, sosializm düşərgəsi ölkə
rində, habelə bir sıra başqa xarici dövlətlərdə də Azər
bay
can
mədəniyyəti və incəsənəti günləri keçirilirdi. Bunlar Azər­
bay
canın xarici ölkələrlə əlaqələr qurmasına imkan yaradır,
özünəməxsus tariximizin, milli mədəniyyətimizin nailiyyətlə­
rinin tanıdılmasını təmin edirdi. Paytaxtımız Bakı şəhəri isə
sürətlə dünya şöhrətli elm və mədəniyyət mərkəzinə çev­
rilirdi.
Bu, elə bir vaxt idi ki, fəal vətəndaşlıq nümunəsi sayılan
və hətta Moskva və Leninqrad jurnallarında çap etdirmək
mümkün olmayan “dissident” materialları Bakı mətbuatında
işıq üzü görürdü.
Heydər Əliyev bu yazıların müəlli�ərini hər cür hücum
lardan və qəsdlərdən qoruyurdu. Təsadü� deyil ki, Azər­
bay
canda həmin dövrdə “sandıqda yatıb qalmış dissident
ədəbiyyatı” yoxdur. Ədiblərin heç bir qadağa olmadan istər
tarixi keçmişimizə, istərsə də bu günümüzə həsr etdikləri
milli ruhlu əsərlər yarada bilməsi üçün əlverişli şəraitin tə
min edilməsi heç də asan iş deyildi. Bunu həm gənc şair və
yazıçılara xüsusi qayğı və diqqətin təzahürü kimi, həm də,
ilk növbədə, Heydər Əliyevin fəlsə� və siyasi amalının kon­
kret işlərdə öz əksini tapması kimi qiymətləndirmək olar. Eyni
sözləri mədəniyyət və incəsənətin digər sahələrində – kino,
rəssamlıq, musiqi sahəsindəki milli ruhlu əsərlər barəsində
də demək olar. Bu baxımdan kino sənətinin “İstintaq”, “Bir
cənub şəhərində”, “Ulduzlar sönmür” kimi nümunələri səciy­
yəvidir.
Görkəmli siyasi xadim Nəriman Nərimanovun bütün əzə­
məti ilə Azərbaycan xalqına və mədəniyyətinə qaytarılma
sında Heydər Əliyevin müstəsna xidmətləri var. Nərimanov
ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti dev
rildikdən sonra son dərəcə mürəkkəb bir dövrdə Azər
bay
can
dövlətçiliyini qoruyub saxlayan qeyri
adi siyasi şəxsiyyət kimi
Heydər Əliyevi cəlb etmişdi. Əlamətdar haldır ki, taleyin
hökmü ilə Heydər Əliyev də 1993
cü ildə dağılıb parçalan
maq təhlükəsi qarşısında qalmış Azərbaycanı xilas etmək
missiyasını öz üzərinə götürməli olacaqdı.
Xalqımızın böyük oğlu Nəriman Nərimanovun şanlı adını
bərpa etmək üçün Heydər Əliyevin atdığı cəsarətli addım,
həqiqətən, Azərbaycan dövlətinin mənafeləri naminə qaza
nılmış mühüm qələbə idi. Bu addımı atmaq heç də asan iş
deyildi, belə ki, buna görə Heydər Əliyev öz siyasi karye­
rasını itirə bilərdi. Azərbaycanın düşmənlərinin iradəsi ilə
Nəriman Nərimanov siyasi unutqanlığa məruz qalmışdı, da­
vakar millətçi kimi qələmə verilirdi.
ci ilin yazında Nərimanovun 100 illik yubileyi keçi­
rildi, Bakıda isə ona əzəmətli abidə ucaldıldı. Heydər Əliyev
abidənin təntənəli açılış mərasimində çıxış edərək demişdi:
“Nəriman Nərimanov... öz zəkası və iradəsi ilə xalqına xid
mət edirdi... Nəriman Nərimanov bu gün də bizimlədir. Bu
gün o, özünün nəhəng qaməti ilə burada – qocaman Xə
rin dalğaları üzərində ucalmaqdadır”. Bir müddət sonra
“Pravda” qəzetində Heydər Əliyevin N.Nərimanovun həyat
və fəaliyyəti haqqında məqaləsi dərc edildi.
O, bununla kifayətlənməyərək, Nərimanov haqqında çə­
kilən �lmin ekranlara çıxarılmasına da nail olur. Az sonra,
ci ildə məhz onun səyləri ilə Ulyanovsk şəhərində
Nərimanova abidə ucaldıldı, 1982
ci ildə isə Moskvada xa
Sovet rəhbərliyinin bəzi dairələrində Azərbaycanın SSRİ
nin
geridə qalmış ucqar əyaləti olması barədə yaranmış təsəv
vürü Heydər Əliyev özünün yorulmaz təşkilatçılıq və siyasi
fəaliyyəti ilə qısa müddətdə aradan qaldıra bildi. O, hətta
Sovet Azərbaycanının 50 illik yubileyinə həsr edilmiş tədbir­
ləri də elə səviyyədə keçirdi ki, onlar milli mədəniyyətimizin
və tariximizin parlaq bayramına çevrildi. Azərbay
canın bir
çox yazıçılarına, mədəniyyət və incəsənət xadimlərinə Döv­
lət mükafatları verildi. Həmin il keçirilmiş böyük rəssamlıq
sərgisi isə mədəniyyətimizin nailiyyətlərinin görünməmiş
Heydər Əliyevi narahat edən bir məsələ də bütün sənaye
potensialının, elm və mədəniyyət müəssisələrinin, təhsil ocaq­
larının Bakıda cəmlənməsi, rayonların isə inkişaf prosesin
dən bir növ kənarda qalması idi. Bu mən� meyilləri aradan
qaldırmaq lazım idi, bununla bağlı problemlər Gəncədə,
Naxçıvanda, digər şəhər və rayonlarda ictimaiyyətlə görüş
lərdə müzakirə olunurdu.
Xatırladaq ki, bu sahədə vəziyyət tezliklə kökündən də
Azərbaycanın inkişafı yolunda Heydər Əliyevi xüsusi qay­
ğılandıran digər məsələ milli ədəbiyyatın, dramaturgiyanın
və incəsənətin dünyada tanıdılması idi. Bu məqsədlə 1972
ci
ildə 50 illiyi təntənə ilə qeyd olunmuş S.Vurğun adına Rus
Dram Teatrından səmərəli şəkildə istifadə edilirdi.
Əgər �krən o illərə qayıtmağa çalışsaq, əhəmiyyəti və
mənası bütün dolğunluğu ilə yalnız indi dərk edilən nailiy
yətlərin heyrətamiz mənzərəsi gözlərimiz qarşısında canla
nar. Bu salnamənin yalnız bəzi hadisələrini yada salaq. 1972
ci
ilin aprelində Heydər Əliyev görkəmli humanist şair İma
din Nəsiminin anadan olmasının 600 illiyinə hazırlıqla bağlı
qərar qəbul edilməsinə nail olur, bir il sonra isə müttə�q
respublikaların çoxsaylı nümayəndələrinin iştirakı ilə klassi
kimizin şanlı yubileyi Bakıda və Moskvada qeyd edilir.
ci ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının ya
rıməsrlik yubileyi keçirilir. Həm dahi Üzeyir bəyin adını daşı­
yan Konservatoriya, həm də professor və müəllimlər təltif
olunurlar.
Bir sözlə, yubiley bütün mədəniyyətimizin bayramına
çevrilir.
Üç il sonra Üzeyir Hacıbəylinin 90 illik yubileyi Bakıda
və Moskvada böyük təntənə ilə qeyd olunur. Elə həmin il
“Koroğlu” operası yeni quruluşda tamaşaya qoyulur. İcti
yətin diqqəti Üzeyir bəyin irsinə, bəstəkarın bənzərsiz mu
siqi yaradıcılığına, ədəbi fəaliyyətinə bir daha cəlb edilir.
Hacıbəylinin publisistikası araşdırılarkən, XX əsrin əvvəllə
rində onu düşündürən milli oyanış problemləri – Heydər
Əliyevin fəlsə� konsepsiyasının həyata keçirilməsinə bu və ya
digər formada təkan verən problemlər xüsusilə vurğulanırdı.
Milli özgünlüyün atributu olan xalçaçılıq tarixən mədə
niyyətimizdə son dərəcə mühüm yer tutmuşdur. Lakin o
dövrdə xalq sənətinin bu növünə ögey münasibət bəslənil
diyindən, Azərbaycanda bir dənə də xalça muzeyi yox idi.
Bu iş Heydər Əliyevin vəzifə səlahiyyətləri çərçivəsindən kə
narda olsa da, onu çox narahat edirdi. Bu narahatlığa tezliklə
son qoyuldu, 1972
ci il aprelin 25
də Bakıda təntənəli şəra
itdə Azərbaycan Xalçası və Xalq Tətbiqi Sənəti Muzeyi açıldı.
Bundan bir ay sonra Moskvada, İttifaqlar Evinin Sütunlu
salonunda Aşıq Ələsgərin anadan olmasının 150 illiyi mü
nasibətilə təntənəli yığıncaq keçirildi. Bu, həmin dövrdə gö­
rünməmiş bir hadisə idi. Vətəni Göyçə mahalı sovet dövründə
Ermənistan SSR
in tərkibinə daxil edilən Aşıq Ələsgərin belə
bir yubileyinin keçirilməsindən məqsəd böyük el sənətkarını
Azərbaycan xalqına qaytarmaqla yanaşı, həm də tarixən
Azərbaycan torpaqlarının real sərhədlərinin necə olduğu,
ulu ata
babalarımızın bu yerlərdə əzəldən yaşadıqları �krini
yeni nəslə çatdırmaq idi. 1974
cü il. Azərbaycan teatrının
100 illik yubileyi qeyd edilir. Heydər Əliyev yubiley mərasi
mində çıxış edərək, Şərqdə ilk professional teatrın inkişaf
yollarından, ictimai �krin formalaşmasına onun göstərdiyi
təsirdən danışır. Azərbaycan teatrının görkəmli nümayəndə­
lərinə yüksək dövlət mükafatları verilir. Tanınmış səhnə usta­
ları Mehdi Məmmədov, İsmayıl Dağıstanlı və İsmayıl Os
manlı
SSRİ Xalq artisti fəxri adına layiq görülürlər. Mos
kvada Azər­
baycan Akademik Dövlət Dram Teatrının yubiley qastrolları
böyük uğurla keçir. Azərbaycan dilinin tədqiqi sahəsində
araşdırmalara görə həmin il respublikanın bir qrup dilçi alimi
də Dövlət mükafatına layiq görülür. Həmin dövrdə respubli­
kamızda ilk dəfə olaraq müstəqil Dilçilik İnstitutu yaradılır
ki, bu da ana dilinin ictimai siyasi nüfuzunun möhkəmlən
məsinə kömək edir və dilin tarixinə, dialektologiyaya və bir
çox digər problemlərə dair fundamental tədqiqatlar aparıl
masına imkan verir. Millətlərarası ünsiyyət vasitəsi kimi rus
dilinin fəal təbliğ olunduğu o illərdə Heydər Əliyev respubli­
kada tam qoşadillilik mühitinin bərqərar edilməsinə çalışırdı.
Sonrakı illərdə – 1980
cı illərdə respublikanın rəhbərinin
istər rəsmi, istərsə də qeyri
rəsmi tədbirlərdə Azərbaycan
dilində danışmaqdan çəkinməməsi, əslində, ana dilimizin nü­
fuzunu təsdiqləyirdi.
ci il. Bakıda xalqımızın görkəmli şairi Səməd Vur­
ğunun ev muzeyi açılır. Dekabrda isə Səməd Vurğunun ana­
dan olmasının 70 illiyi münasibətilə yaradılmış Ümumittifaq
yubiley komissiyasının Moskvada birinci iclası keçirilir. 1976

ildə Moskvanın Böyük Teatrında Səməd Vurğunun yubileyi
qeyd edilir. Elə həmin il İttifaqlar Evinin Sütunlu salonunda
Müslüm Maqomayevin 90 illik yubileyi keçirilir. Dekabrın
də isə Azərbaycan memarı Əcəmi Naxçıvaninin anadan
olmasının 850 illiyi münasibətilə, onun yaratdığı Mömünə
xatın türbəsinin qarşısında bu dahi sənətkarın abidəsinin
təməli qoyulur.
ci il iyunun 20
də Azərbaycanda görkəmli opera
müğənnisi Şövkət Məmmədovanın 80 illik yubileyi qeyd
edilir.
Həmin ilin oktyabrında Yaponiyada Azərbaycanın tarixi,
elmi, milli
mədəni ənənələrinə həsr olunmuş sərgi açılır, İta­
liyanın Neapol şəhərində isə Azərbaycan mədəniyyəti gün
ləri keçirilir.
ci il fevralın 3
də Qara Qarayevin anadan olması
nın 60 illiyi münasibətilə təntənəli yığıncaq keçirilir. Elə hə
min gün böyük bəstəkara Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı
verilir. Fevralın 15
də isə Moskva Konservatoriyasının Böyük
salonunda ustadın yubileyi qeyd olunur.
Həmin ilin ən böyük hadisəsi isə, çoxlarının müqavimə
tinə baxmayaraq, Azərbaycan dilinə dövlət dili statusu ve
Heydər Əliyevin respublikaya rəhbərliyi dövründəki fəa­
liyyətinin nəticəsi olaraq, respublikanın 1978
ci il Konsti
yasında Azərbaycan dilinin dövlət dili statusu təsbit edildi.
Dövr baxımından, sözün əsl mənasında, qəhrəmanlığa bə
rabər olan bu addım gələcəyin müstəqil, yeni Azərbaycanı
ci ilin sentyabr və oktyabr aylarında Ukraynada və
Böyük Britaniyada respublikamızın mədəniyyət və incə
nət xadimlərinin böyük bir qrupunun iştirakı ilə Azərbaycan
mədəniyyəti günləri keçirilir.
cu ilin yanvarında dahi Azərbaycan şairi və mü
fəkkiri Nizami Gəncəvinin ədəbi irsinin öyrənilməsi, nəşri və
təbliği ilə bağlı xüsusi qərar qəbul edilir və geniş tədbirlər
planı təsdiq olunur. Rəşid Behbudov başda olmaqla Azər
bay­
can incəsənət ustalarının İsveçdə konsertləri böyük uğur
keçir.
ci ilin fevralında isə böyük Azərbaycan şairi Nəsi­
minin abidəsinin təntənəli açılışı olur. İndi Nəsimini nəinki
təkcə Azərbaycanda tanıyırlar, artıq o, bütün dünyaya tanı
dılır və o, məşhurlaşdıqca, bütün planetdə yaşayan insanlar
Azərbaycanı da tanıyacaqlar.
ci ilin noyabrında bir qrup Azərbaycan alimi və
mədəniyyət xadimi SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülür.
Dekabrın sonlarında Azərbaycanın xalq artisti Qurban Piri­
movun anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə təntənəli
yığıncaq keçirilir. Bir neçə ay sonra – 1981
ci ilin martında
görkəmli aktyor və rejissor Hüseynqulu Sarabskinin anadan
olmasının 100 illiyi qeyd olunur.
Həmin il iyunun 11
də Mirzə Şə� Vazehin yaradıcılıq ir
sinin öyrənilməsi, iyulun 21
də isə Hüseyn Cavidin 100 illi
yinin keçirilməsi barədə qərarlar qəbul edilir. Avqustda isə
Bakının mərkəzindəki ən gözəl binalardan biri milli mənəvi
sərvətlərimizin qorunub saxlandığı Respublika Əlyazmalar
Fonduna verilir.
Elə həmin ilin avqustunda dahi Nizami Gəncəvinin 840
illik yubileyinin, görkəmli astronom və �losof Nəsirəddin
Tusinin anadan olmasının 780 illiyinin və Aşıq Alının 180 illi­
yinin bayram edilməsi haqqında qərarlar imzalanır.
Bir neçə ay sonra tanınmış yazıçı Mirzə İbrahimovun 70
illiyi münasibətilə təntənəli yığıncaq olur. Moskvada, İtti
lar Evinin Sütunlu salonunda Nizami Gəncəvinin yubiley ge­
cəsi keçirilir.
Noyabrda N.Tusinin 780 illiyinin, dekabrda isə görkəmli
maarifçi və ədib Abdulla Şaiqin 100 illiyinin qeyd edilməsi
respublikanın o vaxtkı mədəni həyatında yaddaqalan hadi­
sələr olur.
Həmin dövrdə Heydər Əliyevin Azərbaycan mədəniyyəti
qarşısında ən misilsiz xidmətlərindən biri Sibir düşərgələrində
həlak olan �losof şair Hüseyn Cavidin cənazəsinin qalıqları
nın 1982
ci ildə Bakıya gətirilməsi və Naxçıvanda doğma
torpağa tapşırılması olmuşdur. Sonralar onun məzarı üzərində
məqbərə ucaldılmışdır. Bu addım təkcə xalqımızın mə
niyyət salnaməsinə düşmüş bir hadisə deyil, həm də sovet
gerçəkliyində görünməmiş və mümkün ola bilməyən ha
disələrdəndir. Təsadü� deyil ki, xarici müəlli�ərin bir çoxu
nun geniş mənbələrə əsaslanan kitablarında bu fakt son
dərəcə müfəssəl şərh olunur, o cümlədən Azərbaycanın
müstəqilliyə can atmasının məhz başlanğıcı kimi vurğulanır.
Görülən bütün bu işlər Azərbaycan xalqına öz ədəbiy
yatı və mədəniyyətinin klassiklərini, böyük tarixi şəxsiyyətlə­
rini daha yaxşı tanımağa, mədəni sərvətlərini və dəyərlərini
qoruyub saxlamağa imkan vermişdir. XX yüzilliyin 1969
ci
illərində Azərbaycan müəyyən mənada milli hisslərin əsl in
tibah dövrünü yaşamışdır. Azərbaycan dilinin Konstitu
yada
dövlət dili kimi təsbit edilməsi və idarəçilikdə geniş işlədil
məsi, demək olar, bütün böyük klassiklərin yubileylərinin
ümumittifaq miqyasında keçirilməsi, Nəsimiyə, Cabbarlıya,
Nərimanova abidələr ucaldılması, Azərbaycan mədəniyyəti
nin Sovet İttifaqında ön mövqelərə çıxması, elmi, ədəbi, mə­
dəni abidələrin planlı şəkildə tədqiqi və nəşri və sair – bütün
bunlar Heydər Əliyevin siyasətinin əməli nəticələridir. Böyük
Vətəndaş bu fəaliyyəti son dərəcə yüksək siyasi məharət və
peşəkarlıq səviyyəsində həyata keçirirdi.
ci ilin dekabrı. Mübaliğəsiz demək olar ki, bütün
xalq öz şanlı oğlunu SSRİ paytaxtına iftixar və qürur hissi ilə
yola salırdı. Beş il ərzində o, Azərbaycanda gedən ictimai
siyasi və mədəni prosesləri uzaq Moskvadan müşahidə et
məli olacaqdır.
Buna baxmayaraq, heç olmasa, ildə bir dəfə Vətənə gə­
lərək, insanlarla görüşəcək, respublika haqqında daha səhih
məlumat almağa çalışacaqdır. 1982
ci ildən etibarən o, dün­
yanın ən nəhəng dövlətinin aparıcı rəhbərlərindən biri olur.
SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini kimi onun rəh
bərlik etdiyi sahələr son dərəcə genişmiqyaslı və çoxşaxəli
idi – elm, təhsil, mədəniyyətdən tutmuş nəqliyyata, hətta o
dövrün ən iri layihələrindən biri hesab olunan BAM
ın tikin­
tisinə qədər. Heydər Əliyevin qarşısında öz geniş erudisiya
sını, böyük idarəçilik və təşkilatçılıq qabiliyyətini tətbiq et
mək üçün hədsiz imkanlar açılır. Yüksək tələbkarlığı, tükən
məz enerjisi ilə fərqlənən Heydər Əliyev bu imkanlardan
mahir rəhbər kimi istifadə edərək, nə kimi potensiala malik
olduğunu qısa müddətdə əyani şəkildə nümayiş etdirdi.
O, yeni tipli siyasi lider kimi təkcə ittifaq miqyasında
deyil, həm də dünya miqyasında tanındı. Moskvada Heydər
Əliyevin rəhbərliyi altında çalışmış idarə, təşkilat və müəssi­
sələrin rəhbərlərinin və sadə işçilərinin onun şəxsiyyəti, iş
üslubu, rəhbər key�yyətləri barədə bu günədək söylədikləri
yüksək rəy və �kirlər buna əyani sübutdur.
Heydər Əliyevə xas olan istedadlı rəhbər, görkəmli dövlət
xadimi və mahir diplomat key�yyətləri Moskvada işlədiyi
müddətdə tezliklə ona çox böyük nüfuz və şöhrət qazandırdı.
Onun iş üslubunun bir çox xüsusiyyətləri Kremldəkilərə
adi görünürdü. O, Kremlin ciddi riayət etdiyi qaydalar
çərçivəsindən kənara çıxmadan öz xəttini yürüdür, çəkinmə­
dən sözünü deyir, �kirlərini sərbəst açıqlayırdı. Onun fəaliy
yətini Azərbaycanda hamı böyük diqqətlə və iftixar hissi ilə
izləyirdi.
Bu da tamamilə təbii idi. Axı, o vaxta qədər heç bir azər­
baycanlı SSRİ
də belə yüksək vəzifə tuta bilməmişdi. Onun
Kremldə atdığı elə ilk addımlar təkcə Kremlətrafı mühitdə
deyil, hətta uzaq xaricdə geniş əks
səda doğururdu. Qərb
mətbuatı bütün sovet stereotiplərini alt
üst edən, Siyasi Bü­
ronun heç bir üzvünə bənzəməyən, gülərüz, cavan və hətta
incə zövqlə geyinən yeni tipli bir siyasi xadimdən yazırdı.
Ərəb ölkələrinin qəzetlərində o, “sovetlərin dəmir xarakterli
müsəlman rəhbəri” kimi, türk mətbuatında isə “Kremldəki
türk” kimi səciyyələndirilirdi. İndi, keçmiş Sovet İttifaqının
bir çox rəhbərlərinin xatirələri və memuarlarının çap edildiyi
bir vaxtda, onunla birlikdə işləmiş insanların rəyi ilə tanış
olmaq mümkündür. Onun xarakterinin və iş üslubunun bir
çox qeyri
adi xüsusiyyətləri həmin kitabların səhifələrində
də öz əksini tapmışdır.
Heydər Əliyev Moskvada son dərəcə gərgin iş rejiminə
baxmayaraq, Azərbaycan haqqında məlumatlarla daim ma
raqlanırdı. O, imkan taparaq, Moskvada yaşayıb
işləyən azər­
baycanlılarla, o cümlədən vaxtilə şəxsən özünün buraya ali
məktəblərdə təhsil almağa göndərdiyi azərbaycanlı gənclərlə
görüşür, onların həyatı ilə maraqlanır, üzləşdikləri problem
lərin həllinə kömək edirdi. Heydər Əliyevin Moskvada yaşa
yan azərbaycanlılara diqqət və qayğısı, mənəvi dayaq olması
orada Azərbaycan diasporunun formalaşmasına və fəaliyyə­
tinə güclü təsir göstərirdi.
Keçmiş sovet rəhbərliyinin Heydər Əliyevi “səhhətinə
görə” istefaya göndərmək qərarı Mərkəzin Azərbaycana qarşı
yönəldilmiş riyakar siyasətinin həyata keçirilməsi yolunda ilk
addım oldu. Heydər Əliyev kimi dövlət xadiminin SSRİ rəh
bərliyinin yüksək dairələrindən çıxarılması erməni millətçi­
lərinin və onların Kremldəki havadarlarının əl
qolunu açdı.
Azərbaycanın o vaxtkı rəhbərliyinin Mərkəzə yarınmaq üçün
yeritdiyi xalqa zidd siyasəti respublikada ictimai
yəti son dərəcə kəskinləşdirdi.
ci ilin Qanlı Yanvar hadisələri bütün dünyaya nü
mayiş etdirdi ki, sovet rəhbərliyi və onun yerlərdəki əlaltıları
Azərbaycan xalqına qarşı ən ağır cinayətlər törətməkdən çə­
kinmirlər.
Pensiyaya göndərilən, “ev dustağı” şəraitində yaşamağa
məcbur edilən Heydər Əliyev Azərbaycan xalqına qarşı tö
dilmiş qanlı faciə ilə əlaqədar yaranmış vəziyyətdə daha susa
O, faciənin səhərisi günü Azərbaycanın Moskvadakı daimi
nümayəndəliyinə gələrək bəyanatla çıxış etdi: “Buraya ən
əvvəl ona görə gəlmişəm ki, Azərbaycanın Moskvada kiçik
parçası olan daimi nümayəndəliyində, böyük itkilərə səbəb
olmuş faciə ilə bağlı bütün Azərbaycan xalqına başsağlığı
verim. İkinci tərəfdən, bu məsələyə öz münasibətimi bildir
mək istəyirəm. Azərbaycanın Moskvadakı nümayəndəsindən
xahiş edirəm ki, mənim sözlərimi, kədərimi, başsağlığımı
Azərbaycan xalqına çatdırsın.
Hazırda başqa imkanım olmadığı üçün təəssüf hissi ke
çirirəm”. Heydər Əliyevin həmin bəyanatda səslənən “qırğın
törədənlərin hamısı layiqincə cəzalandırılmalıdır” tələbi onun
bu məsələ ilə əlaqədar sonralar etdiyi bütün çıxışlarının, bə­
yanatlarının, imzaladığı sənədlərin əsas leytmotivi olmuşdur.
Azərbaycan xalqına qarşı cinayət törətmiş şəxslərin ciddi
kildə cəzalandırılması məsələsi onun fəaliyyətinin bütün
sonrakı mərhələlərində də öz aktuallığını saxlamışdır. O, hə­
mişə belə bir mövqedən çıxış etmişdir ki, “xalqa qarşı cina­
yət cəzasız qalmamalıdır”. Çünki xalq onun üçün həmişə –
onda da, sonralar da ən ülvi dəyər olmuşdur.
cı ilin Qanlı 20 Yanvar hadisələri Heydər Əliyevi si­
yasi fəaliyyətə qaytardı. Lakin artıq bu fəaliyyət sovet siste
minin məcrasından kənara çıxırdı. Siyasi vəzifəsi olmayan
insan keçmiş SSRİ
də siyasi fəaliyyətlə məşğul ola bilməzdi.
Buna, sadəcə olaraq, yol verilmirdi, əzəldən sərt qadağa qo­
20 Yanvar faciəsi ilə əlaqədar onun siyasi bəyanatı təkcə
Azərbaycanda deyil, həm də bütün keçmiş SSRİ
də yeni si
yasi eranın başlanğıcı oldu.
Heydər Əliyev bu siyasi eraya sıravi vətəndaş kimi qə
dəm qoydu. Onun rəsmi statusu ittifaq əhəmiyyətli fərdi
pensiyaçı idi. Buna baxmayaraq, Heydər Əliyevin adı sovet
rəhbərliyində elə bir xof, vahimə yaratmışdı ki, onu siyasi
fəaliyyətdən təcrid etmək, susdurmaq üçün hər cür vasitə­
lərə, o cümlədən ən çirkin üsullara əl atılırdı. Heydər Əliyevin
əleyhinə ittifaq və respublika mətbuatında genişmiqyaslı
kampaniya başlandı. Onunla bağlı olan bütün hadisələr sax­
talaşdırılır, yalan və böhtanlar yayılırdı. Onu Kunayevin və
Rəşidovun vəziyyətinə salmaq üçün ən iyrənc vasitələrə əl
atılırdı. SSRİ
nin o vaxtkı rəhbərlərinin sonralar etdikləri eti
ra�ara görə, “onun ayağının altını möhkəm qazırdılar”. Lakin
onlar öz məqsədlərinə çatmaq üçün lazımi faktları yalnız bir
səbəbə görə əldə edə bilmədilər – belə faktlar, sadəcə ola
raq, yox idi. Əliyev əleyhinə kampaniyanın şişirdilməsi çər
çivəsində SSRİ Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsindən tutmuş
SSRİ Prokurorluğunun xüsusi qruplarına qədər saysız
hesabsız strukturlar səfərbər olunmuşdu. Sonrakı hadisələr
göstərdi ki, Heydər Əliyevin hücumlar üçün hədəf kimi seçil­
məsindən məqsəd nəticə etibarilə bütün Azərbaycana zərbə
endirmək idi. Heydər Əliyevi cismani divan tutmaqla hədə­
ləyərək, onu Vətənə qayıtmağa qoymur, ona hansısa şəkil
də həyanlıq göstərənlərin hamısını təcrid edirdilər. Heydər
Əliyevə qarşı təqibləri dövlət terroru siyasəti səviyyəsinə
qaldırmışdılar.
Əjdər Xanbabayev kimi gözəl bir insanın qətlə yetiril
məsi, əslində, Heydər Əliyevə qarşı yönəldilmiş aksiyaların
gücünə əyani sübutdur. Lakin onu heç nə qorxutmadı və o,
bütün maneələri dəf edərək, Vətənə dönməyə imkan tapdı.
cı ildə Azərbaycan Ali Sovetinə seçkilər zamanı
Heydər Əliyev deputat seçildi. 1991
ci il ərzində onun Ali
Sovetin sessiyalarında etdiyi çıxışlarda istər SSRİ
də, istərsə
də respublikada yaranmış böhranlı vəziyyətin dəqiq təhlili
verilirdi. Gələcək inkişaf baxımından kommunist sisteminə
məhz Heydər Əliyev qətiyyətlə “yox” dedi.
Əslində, bu çıxışlar yeni siyasi gerçəkliklərin, yeni siyasi
ideologiyanın inikası idi. Heydər Əliyevin 1991
ci il fevralın
də parlamentin sessiyasındakı çıxışından bəzi xarakterik
“Sovet İttifaqında və Azərbaycanda mövcud olan vəziy
yət haqqında bəzi �kirlərimi və təkli�ərimi Ali Məclisə çat
dırmaq istəyirəm.
Birinci: ölkə, sovet cəmiyyəti, dövlət üsul
idarəsi artıq bir
neçə ildir ki, siyasi və iqtisadi böhran içindədir. Millətlər
arası
münasibətlər gərginləşib. Sovet İttifaqı dağılmaqdadır.
Bunların səbəbləri: şübhəsiz ki, əmələ gəlmiş vəziyyətə
keçmişin ayrı
ayrı mərhələlərində buraxılmış səhvlərin təsi
rini inkar etmək olmaz. Fəqət, əsas səbəblər “perestroyka”
adlandırdığımız dövrdə həyatımızın bütün sahələrində bu
raxılmış ciddi, kobud və bağışlanmaz səhvlərdir.
Təəssüf ki, bunların üstü örtülüb basdırılır, rəsmi dairə­
lər və kütləvi informasiya orqanları ancaq keçmişi atəşə tu
turlar.
Tam qətiyyətlə demək olar ki, 1985
ci ildə ölkəmizdə
başlanmış dəyişikliklərin elmi, siyasi və iqtisadi əsaslarla iş
lənib hazırlanmış uzunmüddətli strategiyası olmamış və
tələsik şəkildə həyata keçirilmiş, bəzən bir
birinə zidd
olan tədbirlər, təbiidir ki, müsbət nəticələr verməmişdir.
Milli siyasət sahəsində buraxılmış böyük səhvlər ölkənin
bir çox respublikalarında faciəli vəziyyət yaratmışdır. Alma
Atada, Tbilisidə, Fərqanədə, Bakıda, Novı Uzendə, Oşda, Bal­
tikyanı respublikalarda baş vermiş hadisələr müttə�q res
publikaların hüquqlarının tapdalanmasının, Mərkəzin impe
riya siyasətinin nəticəsidir.
Əvvəlki illərdə özünə müəyyən qədər yol açmış demokra­
tiya, aşkarlıq, siyasi plüralizm artıq məhdudlaşdırılır, ölkədə
diktatura üsul
idarəsi tətbiq olunur.
Bunların hamısı cəmiyyəti fəlakət həddinə gətirib çıxar
mışdır.
Sovet dövlətinin xarici siyasəti də çox qüsurludur.
Yaranmış vəziyyətin günahkarı hakimiyyətdə olan Kom­
munist Partiyasının Mərkəzi Komitəsi, partiya və dövlət ha
kimiyyətini ələ keçirmiş Qorbaçovdur. Son beş ildə Qorbaçov
xalqa çox vədlər verib. Lakin onların heç birini həyata keçirə
bilməyib. Söz ilə əməl arasında boşluq, siyasi rəhbərlik ilə
xalq arasında uçurum yaranıb. Xalqın rəhbərliyə inamsızlığı
və gələcəyə ümidsizliyi artıb, Kommunist Partiyası nüfuzdan
İkinci: ölkədə yaranmış vəziyyət eyni ilə Azərbaycanda
da hökm sürür. Respublikanın rəhbərliyi həmişə olduğu kimi,
Mərkəzin xəttini Azərbaycanda kor
koranə tətbiq edir və
bütün göstərişlərini həyata keçirməyə cəhd göstərir. Nəti
lər göz qabağındadır. Azərbaycanda vəziyyət daha da ağır
və dözülməzdir. Bu isə erməni millətçiləri tərə�ndən ortaya
atılmış Dağlıq Qarabağ məsələsi ilə əlaqədardır. Üç ildən
tıqdır ki, respublikamız, Azərbaycan xalqı Ermənistan tə
�ndən ardı
arası kəsilməyən təcavüzlərə məruz qalır. Nəti­
cədə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü pozulub...
Əziz deputatlar, bilirsiniz ki, Azərbaycan xalqı 1920
ildən indiyədək bu cür ağır, çətin və çıxılmaz vəziyyətdə ol
Düzdür, Azərbaycan torpaqlarının bir hissəsi 20
ci ildən
bəri vaxtaşırı əldən gedib. Mən bu barədə, mümkün olsa,
öz sözlərimi deyərəm. Biz 1922
ci ildən SSRİ
nin tərkibin
dəyik.
SSRİ tərkibində olan heç bir müttə�q respublikanın ba
şına belə bəla gəlməyib. Heç bir müttə�q respublika başqa
müttə�q respublikanın təcavüzünə məruz qalmayıb. Bu,
xırda məsələ deyil. Bunu geniş müzakirə etmək lazımdır,
danışmaq lazımdır, məsləhətləşmək lazımdır, dil tapmaq la
zımdır, yol tapmaq lazımdır. Bu məsələyə tələm
tələsik bax
maq olmaz. Mən sizi həmin məsələyə bu cür mövqedən
yanaşmağa dəvət edirəm. Buna görə də hesab edirəm ki,
Dağlıq Qarabağda vəziyyətin normallaşdırılması məsələnin
dar çərçivədə qoyulması deməkdir.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması – mə­
sələ belə qoyulmalıdır və biz bunun üçün çarə, çıxış yolu
tapmalıyıq... Üçüncü: Azərbaycan Sovet Respublikasının möv­
cud olduğu 70 ildə Ermənistan Mərkəzin havadarlığına söy­
kənərək, respublikamıza qarşı torpaq iddiaları edib, təxribat
əməliyyatları aparıb, nəticədə xeyli torpaqlarımız zəbt olu
nub. Bir həqiqəti də qeyd etmək lazımdır ki, Ermənistan hə­
mişə qəsbkarlıq fəaliyyəti göstərib, biz isə müda�ə olunmaq,
bəzən isə təslim olmaq mövqeyində durmuşuq. İndi də belə
mövqedəyik.
Biz bu məsələni Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali
Məclisində müzakirə etdik. Məlum oldu ki, təkcə 1929
dən sonra Naxçıvan Respublikasının ərazisindən 625 kvad
ratkilometr torpaq sahəsi, yəni 9 kənd Ermənistana verilib.
Bu isə 62 min hektar kənd təsərrüfatına yararlı torpaq de­
məkdir.
Burada Zəngilan rayonundan, gərək ki, deputat Bədəlova
çıxış elədi və Nüvədi kəndi haqqında danışdı. Sonra depu
tatlardan biri Zəngəzur, Göyçə mahalı haqqında danışdı.
İndi qəti rəqəm demək istəmirəm. Ancaq mütəxəssislərdən
bir neçəsi mənə dedi ki, 1918
ci ildə Azərbaycan Respub
kasının ərazisi 114 min kvadratkilometr olub. İndi isə 86 min
kvadratkilometrdir. Gör əlimizdən nə qədər torpaqlar gedib.
Əsrlər boyu Vətən, torpaq anlayışı xalqımızın ləyaqətini,
mənliyini, şərə�ni əks etdirib. Xalq öz torpağının müqəddəs­
liyini qorumaq üçün onun uğrunda ölüm
dirim mübarizəsi
aparıb. Ulu babalarımız Vətən torpağının hər bir qarışını na­
mus simvolu kimi qoruyub, onun yolunda canlarını və öv
ladlarını qurban verməkdən belə çəkinməyiblər.
Təəssüf ki, biz bu ənənələri unuduruq. Buna artıq döz
mək olmaz. Ona görə də təklif edirəm ki, bir Dağlıq Qara
bağ
məsələsini yox, bütün 1920
ci ildən indiyədək Azərbaycan
ərazisindən Ermənistana verilmiş torpaqların hamısının haqq
­
hesabı aparılsın. Hansı dövrdə, hansı sərhəd sahəsində, hansı
torpaq sahələri verilib? Bu torpaqların hansı qərarlarla, kim
tərə�ndən verilməsi müəyyən olunsun. Biz Ermənistana qarşı
artıq müda�ə mövqeyində yox, hücum mövqeyində duraq
və burada deputatların dediyi kimi, o torpaqların geri qay
tarılması üçün mübarizə aparaq.
İndi biz mübarizəyə keçməliyik və mən də bu mübari
zəyə
hazıram. Əgər deputatlar razı olarsa, bizim sessiyamız Er
nistanı təcavüzkar dövlət adlandırmalıdır. Biz bu barədə xü
susi qərar çıxarmalı və onu bütün dünyaya bəyan etməliyik.
Burada soruşdular ki, o torpaqları kim verib? Mən təklif
edirəm ki, aydınlaşdırılsın. Eyni zamanda, arayış verə bilərəm
ki, 1969
cu il 14 iyuldan (mən başa düşdüm o sualı mənə
niyə verdilər), Azərbaycana rəhbərlik etdiyim dövrdən 1982
ci
ilin dekabrına qədər Azərbaycan ərazisindən bir qarış da olsa
Ermənistana torpaq verilməyib. Mən buna cavab verirəm və
özümü çox xoşbəxt hesab edirəm ki, o dövrdə ermənilərin
torpaq iddialarının qarşısını ala bildik. V.Polyaniçko dedi ki,
ci ildə də Dağlıq Qarabağ məsələsi qalxmışdı. Bəli,
qalxmışdı. Lakin biz o hərəkətlərin qarşısını dərhal aldıq”.
də gedən dağıdıcı proseslər gündən
günə güclə
nirdi. Siyasi, iqtisadi və sosial böhran son həddə çatmışdı.
Belə bir şəraitdə üzdəniraq yenidənqurma ideoloqları yeni
prinsiplər əsasında ittifaq müqaviləsi bağlanmasının zəruri
liyindən danışaraq, SSRİ
nın qalıb
qalmaması məsələsini
ümumxalq səsverməsinə çıxardılar. Bununla yanaşı, sovet təb­
liğat maşını hər bir insanı inandırmağa çalışırdı ki, heç bir
müttə�q respublika İttifaqsız yaşaya bilməz.
O dövrdə Naxçıvan Muxtar Respublikası İttifaqın qalıb
qalmaması barədə səsvermədə iştirakdan imtina etmiş ye
ganə bir diyar oldu. Muxtar respublikanın sakinləri öz Ali
Məclisinin sədri Heydər Əliyevin bu prinsipial məsələ ilə əla­
qədar mövqeyini tam dəstəkləyərək, İttifaqa “yox” dedilər.
Lakin Bakıda Mütəllibov hökuməti öz fəaliyyətini Moskva
nın
diktəsi ilə quraraq, sübut etməyə çalışırdı ki, Azərbaycan İtti­
faqdan çıxsa, məhv olar. Ali Sovetin sessiyasında məhz belə
�kirlərin səslənməsi üçün hər cür şərait yaradılmışdı və çox­
ları İttifaqı saxlamağın zəruriliyindən danışırdı. Heydər Əliyev
həmin sessiyada öz qəti, sarsılmaz mövqeyini bildirərək, əs­
lində, Azərbaycanın tam müstəqilliyinə nail olmağın zəruri
liyini bəyan etdi. 1991
ci il martın 7
də Azərbaycan Ali So­
vetinin sessiyasında Heydər Əliyevin çıxışının bəzi məqam
larına müraciət edək:
“1922
ci ildən Azərbaycan Sovet İttifaqının tərkibində
dir. Bu müddət ərzində xalqımız tarixi yol keçib, nailiyyətlər
əldə edib. Eyni zamanda, çox itkilərə, çətinliklərə də məruz
Biz hamımız bu İttifaqın mövcud olduğu dövrdə dünyaya
gəlmişik, təhsil
tərbiyə almışıq, formalaşmışıq. Biz hamımız,
hər halda, tam əksəriyyətimiz bu İttifaqa həddindən artıq
inanmışıq, sədaqətlə xidmət etmişik, xalqımızın səadətini,
xoşbəxt gələcəyini İttifaq daxilində görmüşük. Mən və mə
nimlə birlikdə xeyli müddət respublikaya rəhbərlik edən
həmkarlarım İttifaqın möhkəmlənməsi üçün daim çalışmış,
Azərbaycan xalqında da bu İttifaqa sadiqlik və məhəbbət
hissiyyatları yaratmağa cəhd etmişik...
Ölkənin rəhbərliyi 70 il mövcud olan İttifaqın yararsız ol­
duğunu bəyan edərək, respublikaları yeni İttifaq yaratmağa
dəvət edir. Qorbaçov bir neçə çıxışında hətta belə demişdir
ki, guya ölkədə indiyə qədər həqiqi İttifaq olmayıb, respub
likalar heç də İttifaqda yaşamayıb, əsl İttifaq bundan sonra
yaranacaqdır. Həqiqəti isə desək, yeni İttifaq müqaviləsinin
layihəsi əvvəlkindən də yararsızdır... 70 il respublikamız so
vet sosialist məzmununu daşıyıb. İndi biz respublikamızın
adını bu sözlərdən azad etdik. Bəs indi biz hansı yeni siyasi
Yetmiş il bizim respublikamız Oktyabr inqilabı bayrağı
Biz o bayraqdan imtina etdik. Yeni bayraq qəbul etdik.
Fəqət, bu, heç də yeni bayraq deyil. O, 1918
ci ildə yaranmış
ilk Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin milli dövlət bayrağıdır.
Bu mühüm siyasi əhəmiyyət kəsb edən fakt nə üçün qeyd
28 May Azərbaycan dövlət quruluşunun dirçəliş günü
kimi istirahət günü elan edilib. Məlumdur ki, 28 May 1918
ci
ildə ilk Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaranmışdır. Belə olan
halda, bu hadisəyə və 28 aprel 1920
ci il hadisəsinə siyasi
qiymət vermək lazımdır. Bu məsələlər gərək Ali Sovetin sessi­
İkitərə�i, daha açıq desək, ikiüzlü, qorbaçovsayağı siya
sət
xalqda inam doğura bilməz. Bu günlərdə Minsk şəhərində
çıxış edərkən Qorbaçov kommunist olduğunu, Kom

Partiyasına axıra qədər sadiq qalacağını təkidlə sübut etməyə
çalışırdı. Fəqət, öz andını Kommunist Partiyasına, Leninə,
Oktyabr inqilabı ideyalarına tam zidd mövqe tutan Solje
nit­
sının sözləri ilə əsaslandırırdı. Sual olunur: biz hansı məzhəbə
Bəziləri respublikamızın müstəqil, İttifaqdan ayrı yaşa
mağa imkanı olmadığını sübut etməyə çalışır. İttifaqda olan
respublikalar bir
biri ilə sıx iqtisadi, texniki əlaqələrlə bağlı
olduğuna görə, onların İttifaqdan ayrı yaşamasının müm
kün olmadığı �kri də ölkədə geniş yayılmışdır...
Bu təbliğat əsassızdır. Əvvəla, Azərbaycan tam müstəqil
dövlət kimi fəaliyyət göstərmək üçün bütün imkanlara ma
likdir. Bu barədə deputat Səmədzadənin çıxışındakı bir çox
müddəalarla mən razı deyiləm. Əgər reqlamentdən əlavə
vaxt verilsə, onların əsassız olduğunu sübut edərəm... Fik
mizcə, əgər Azərbaycan tam müstəqil dövlət olarsa (o, indi
İttifaqda olan respublikaların hər biri ilə, hətta İttifaq qalarsa,
onunla da qarşılıqlı, bərabərhüquqlu, iki tərəfə də faydalı iq­
tisadi əlaqələr yarada bilər), bu, müstəqil Azərbaycanın gə­
ləcək inkişafı üçün daha səmərəli olar. Azərbaycan xalqının
başqa xalqlarla dostluq əlaqələri müstəqil xarakter daşıyar,
daha səmimi, daha möhkəm olar.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan xalqının
başqa xalqlara nisbətən yeni İttifaq müqaviləsindən imtina
etməsinə daha çox əsası var. Üç ildir ki, Azərbaycanın ərazi
bütövlüyü, suverenliyi pozulub. Lakin İttifaq dövləti bu vəziy­
yətin aradan qaldırılması üçün səmərəli tədbirlər görməyib.
cı il yanvarın 20
də İttifaq dövləti tərə�ndən Azər­
baycan xalqına qarşı hərbi təcavüz edilmişdir. Heç bir əsas
olmadan, xəbər vermədən, dövlət qanunlarını kobudcasına
pozaraq, Bakı şəhərinə sovet ordusunun müasir silahlı qoşun
hissələri yeridilmiş, onlar vəhşilik, qəddarlıq etmiş, nəticədə
nahaq qan tökülmüş, yüzlərlə adam həlak olmuş, xəsarət al­
mış, itkin düşmüşdür.
Təəssüf ki, bu təcavüz indiyə qədər davam edir. Bir ildən
artıqdır ki, Azərbaycanın paytaxtı fövqəladə vəziyyət şəraitin­
də yaşayır. Bizim sessiyamız da bu şəraitdə keçirilir. Bir ildən
artıqdır ki, Azərbaycan xalqı şəhidlərə matəm saxlayır. Res­
publikanın şəhərlərində, qəsəbələrində, kəndlərində şəhid
lərin xatirəsinə abidələr ucaldılır. Fəqət, qatillər indiyə qədər
aşkar olunmayıb. Buna heç vəchlə bəraət qazandırmaq olmaz...
Məlumdur ki, Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının bir
hissəsi olan Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Ko
təsinin platforması xalqı birləşdirə bilməz. O, xalq arasında
nüfuzdan düşüb, bütün xalqın iradəsini təmsil etmir. Kom­
munist Partiyası hakimiyyətdən tamamilə imtina etməlidir.
Eyni zamanda, yuxarıdan aşağıya qədər partiya komitələrinin
katibləri sovet orqanlarında rəhbər vəzifə tutmamalıdırlar.
Demokratiyanın, siyasi plüralizmin, aşkarlığın inkişafı üçün
şərait yaradılmalıdır. Bütün siyasi qüvvələr eyni hüquqda
fəaliyyət göstərməlidir. Xalqa hər şey düzgün çatdırılmalıdır.
Sosial ədalət bərqərar olmalıdır.
Azərbaycan xalqının birliyi yeni, heç kəsdən asılı olmayan
dövlət qurulması yolu ilə təmin edilə bilər. Doğrudur, bu
yolda çətinliklər də az olmayacaqdır. Fəqət, nəyin bahasına
olursa
olsun, biz buna nail olmalıyıq. Biz bu yola düşmə
sək,
bunu gələcək nəsillər edəcək və onlar, tarix bizi bağışlama
yacaqdır.
İndi hər bir namuslu, qeyrətli azərbaycanlı gərək öz şəxsi
mənafelərini, imtiyazlarını unutsun, xalqın aqibəti, bu günü
və azad gələcəyi haqqında düşünsün. Xalqın müqəddəratı
hər şeydən üstün olmalıdır.
Azərbaycan xalqı birləşməli, öz müqəddəs, doğma torpa­
ğını göz bəbəyi kimi qorumalıdır. Azərbaycan Respublikası
iqtisadi və siyasi müstəqillik yolu ilə getməli, tam istiqlaliyyət
uğrunda mübarizə aparmalıdır.
Xalq deputatlarını, bütün Azərbaycan xalqını bu yola
dəvət edirəm və əmin edirəm ki, mən bu yoldan dönməyə
cəyəm”.
Bu, Heydər Əliyevin yeni mərhələdə siyasi platformasının,
gələcək fəaliyyət proqramının əsas prinsiplərini özündə
aydın əks etdirən bəyanat idi. Həmin sessiyada bütün Azər­
bay
can rəhbərliyi ayağa qalxaraq, onu susdurmağa cəhd
göstərdi. Bu cəhd baş tutmadı. Heydər Əliyev öz siyasi plat­
formasının müddəalarını xalqa çatdırmağa, böhrandan çıxış
yolları barədə �kirlərini ifadə etməyə müvəffəq oldu.
Artıq seçim edilmişdi, geriyə yol yox idi. Beləliklə, Döv
lət
Təhlükəsizliyi Komitəsinin sabiq sədri, general
mayor, iyirmi
yaşından Kommunist Partiyasına sədaqətlə xidmət etmiş,
onun ali rəhbərliyində çalışmış olan Heydər Əliyev kommu
nist seçimindən şüurlu surətdə imtina etmişdi. Bu, uzun sü­
rən gərgin düşüncələrin, axtarışların məntiqi nəticəsi idi.
Azərbaycanın bir nömrəli kommunisti nəinki partiya sırala
rını tərk etdi, həm də bu yolun yanlış olduğunu bütün xalqa
bəyan etmək üçün özündə qüvvə tapdı. Burada 1990
cı ilin
Qanlı Yanvar faciəsi günlərində partiya biletlərini atan, sonra
isə yenidən onun sıralarına qayıtdığını bildirən bəzi üzdəni
raq “əqidə sahibləri”ni yada salmaq yerinə düşər. Heydər
Əliyevin 1991
ci il iyulun 19
da SSRİ Nazirlər Sovetinin par
tiya təşkilatına ünvanladığı ərizəsinin mətnini olduğu kimi
oxucuların diqqətinə çatdırmaq da yerinə düşərdi:
“Məni bu addımı atmağa məcbur edən başlıca səbəblər
aşağıdakılardır:
Birincisi, hələ 1990
cı ilin yanvarında, Mərkəzin və Azər­
baycan KP
nin siyasi rəhbərliyi ilə Azərbaycan xalqına qarşı
edilmiş hərbi təcavüzdən sonra məndə Sov.İKP sıralarından
çıxmaq �kri yarandı. Yanvar hadisələrində yüzlərlə adam öl
dürüldü və şikəst edildi. Bu antihumanist, Konstitusiyaya və
hüquqa zidd hərəkəti ittiham edərkən Sov.İKP və Azər
bay
can
KP MK
nın bu cinayətin üstünü açacağına və günahkar
üzə çıxaracağına ümid bağlayırdım.
Özümü ələ alıb səbirlə gözlədim. Bir müddət sonra mə
nim çıxışlarıma cavab əvəzinə, “Pravda”da və partiyanın di
gər mətbu orqanlarında mənə qarşı hücumlar təşkil edildi.
Mənə qarşı yönəldilmiş uydurma faktları əsaslandırılmış şə
kildə həmin kütləvi informasiya vasitələrinin özündəcə təkzib
etmək cəhdlərim boşa çıxdı. Yenidənqurmanın əsas nailiyyəti
olan aşkarlıq özünü birtərə�i göstərdi.
Yanvar faciəsinin günahkarlarını üzə çıxarmaq və cəza
landırmaq haqqında Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məc­
lisinin, ayrı
ayrı vətəndaşların, görkəmli ziyalılarınmüraciət
lərini Azərbaycanın kommunist rəhbərliyi qətiyyətlə rədd
edirdi.
Artıq ilyarım keçib. Bu dəhşətli cinayətlərin hamıya çox
dan məlum olan günahkarları nəinki üzə çıxarılmayıb, ək
sinə, bunları ört
basdır etmək üçün əllərindən gələn hər
şeyi edirlər.
Ümid edirlər ki, zaman keçdikcə bu faciə unudulacaqdır.
Ancaq tarix dəfələrlə sübut etmişdir ki, doğma xalqa qarşı
yönəldilmiş qanlı cinayətləri on illər keçsə də, unutmaq və
bağışlamaq mümkün deyildir.
İkincisi, üç ildən artıqdır ki, Sov.İKP
nin havadarlıq etdiyi
erməni millətçilərinin səyləri ilə DQMV
də yaranmış kəskin
münaqişəli vəziyyət Mərkəzin ikiüzlü siyasəti nəticəsində
qalmaqdadır. Vilayət Azərbaycan dövlətinin idarəçiliyindən,
əslində, tamamilə çıxmışdır.
Azərbaycanın dövlət suverenliyi, ərazi bütövlüyü Kon
tusiyaya zidd olaraq kobud şəkildə pozulmuşdur. Ermənis­
tanla Azərbaycan arasında elan edilməmiş müharibə gedir.
Hər gün iki tərəfdən adamlar həlak olur. Bütün bunlar “hu
manist ideologiyalı” sovet dövləti üçün adi faktdır.
Əminəm ki, partiya rəhbərliyi istəsəydi, üzdəniraq Qara­
bağ problemi ətrafında milli münaqişənin qarşısını hələ
ci ildə, təzəcə başladığı vaxtda ala bilərdi, istər Azər­
baycan xalqı üçün, istərsə də erməni xalqı üçün dəhşətli fə
lakət və müsibətlər gətirmiş bu faciəyə imkan verməzdi. De­
məli, bu münaqişə siyasi Mərkəzə lazımdır.
Üçüncüsü, bütün cəmiyyətin demokratikləşməsinin, si
yasi azadlıqların və plüralizmin bəyan edildiyi bir dövrdə
ərazi bütövlüyünün müda�əsi və cəmiyyətin demokratikləş­
məsi üçün Azərbaycanda başlanmış geniş demokratik hə
kat Sov. İKP
nin rəhbərliyi altında Azərbaycan KP MK
nın səy­
ləri ilə yatırılmışdır. Bu illərdə bir çox insanlar siyasi fəaliyyə­
tinə görə repressiyalara məruz qalmışdır.
Artıq ilyarımdır ki, Azərbaycanın 2 milyonluq paytaxtı
heç bir əsas olmadan fövqəladə vəziyyət rejimində yaşayır.
Belə bir şəraitdə respublika Ali Sovetinə üzdəniraq demok
ratik seçkilər və nəticələri İttifaqın xeyrinə irəlicədən saxta
laşdırılmış referendum keçirilmişdir. Fövqəladə vəziyyət şə
raitində hər hansı demokratikləşməyə və xalqın öz iradəsini
sərbəst ifadə etməsinə ümid bəsləmək sadəlövhlük olardı.
Demokratik təşkilatlar dəfələrlə məsələ qaldırmışdılar ki, se­
çicilərin əksəriyyəti referendumda iştirak etməmiş, referen
dumun nəticələri isə saxtalaşdırılmışdır. Lakin Azərbaycanın
kommunist rəhbərliyi bu müraciətlərə hətta baxmağı belə
lüzum bilməmişdir. Mən Mərkəz tərə�ndən zorla qəbul et
dirilən yeni İttifaq müqaviləsinin əleyhinə çıxmışam və çıxı
ram. Hər hansı bir suveren dövlətin tərkibində bir neçə suve­
ren dövlət, habelə bundan irəli gələn azadlıqlar, səlahiyyətlər
və funksiyalar ola bilməz. Əsl siyasi, iqtisadi azadlıqlar üçün,
milli dövlətin dirçəldilməsi məqsədi ilə müstəqillik üçün bü­
tün müttə�q respublikalara imkan vermək lazımdır. Bu, res
publikaların iqtisadi birliyinə və ənənəvi mədəni əla
rinə
əsla mane olmaz, əksinə, onların təkmilləşməsinə, ikitərə�i
və çoxtərə�i istiqamətlərdə inkişaf etməsinə təsir göstərər.
Naxçıvan Muxtar Respublikasının və Azərbaycanın xalq
deputatı kimi mən öz çıxışlarımda bu məsələləri dəfələrlə
qaldırmışam. Təklif edirdim ki, xalq arasında nüfuzunu ta
mamilə itirən Azərbaycan KP təkhakimiyyətlikdən imtina et
sin, bütün siyasi qüvvələrin azad və bərabərhüquqlu fəaliy
yətini təmin etsin, demokratik cəmiyyətin yaranması üçün
Lakin Azərbaycanın kommunist rəhbərliyi nəinki mənim
çıxışlarıma və təkli�ərimə baxmır, əksinə, onlara mənə qarşı
mütəşəkkil və hazırlanmış hücumlarla cavab verir. Azərbay­
canda mənim çıxışlarımı dərc edən qəzet redaktorları, jur
nalistlər işdən çıxarılır, təqiblərə məruz qalırlar.
Bütün yuxarıda ifadə etdiklərim məni bu axırıncı addımı
atmağa və Sov.İKP sıralarından çıxdığımı bildirməyə məcbur
etmişdir, hərçənd ki, bu qərara gəlmək mənim üçün son də­
rəcə çətin olmuşdur.
Mən kommunist ailəsində böyümüşəm və bütün şüurlu
həyatım Kommunist partiyası ilə bağlı olmuşdur. 1943
ildə, 20 yaşında ikən öz taleyimi bolşeviklər partiyası ilə
bağlamışam. Kommunist partiyasının ideallarına bütün varlı­
ğımla inanmışam və onun planlarının həyata keçirilməsində
fəal iştirak etmişəm. İndi inamım məni tərk etmişdir. Yeni
şən partiya və respublikaların yeniləşən İttifaqı haqqında
hesabsız bəyanatlar xalqı yenə də aldatmaqdır.
Xalqa açıq və düzünü demək lazımdır ki, ölkəmizdə
kommunist eksperimenti, sosializm yolu özünü doğrult
madı,
zorakılıqla yaradılmış və saxlanılan respublikalar İttifaqı da
ğılmaqdadır. Bu bəyanatdan sonra qarşıma çıxa biləcək çə
tinlikləri təsəvvür edirəm, hər cür hücumları və mənəvi zər
bələri qabaqcadan görürəm.
Partiyanın keçdiyi yolun açıq təhlili məni yuxarıda bə
yan etdiyim mövqeyə gətirib çıxardı”.
cı ilin yanvarından başlayaraq, Bakı və bütün Azər­
baycan son dərəcə gərgin bir vəziyyətdə yaşayırdı. Fövqə­
ladə vəziyyət şəraitində parlament və prezident seçkiləri ke­
Sovet ordusunun tankları və əsgərləri Bakının küçələrində,
strateji nöqtələrdə yerləşdirilmişdi. Bakının, bütün Azərbay­
canın taleyini Moskva emissarları və hərbi bölmələr müəy
yən edirdi.
Dağlıq Qarabağda vəziyyət günbəgün gərginləşirdi.
ci il avqustun 29
da biz deputat Heydər Əliyevi Ali
vetin tribunasında yenidən gördük. Onun çıxışında acı
həqiqətlə yanaşı, sərt prinsipial tələblər də səslənirdi. Bu tə
ləblərin ən başlıcası 20 Yanvar hadisələrinə qiymət verilməsi
barədə idi. Heydər Əliyevin 1991
ci il avqustun 29
da Ali
Sovetin sessiyasındakı çıxışından:
“Hörmətli millət vəkilləriA Ölkədə, cəmiyyətdə siyasi və
iqtisadi böhran, dövlət hakimiyyəti böhranı son dərəcə şid
dətlənmişdir. Mürtəce qüvvələrin demokratiya əleyhinə hü
cumu, cinayətkar qrupların həyata keçirdikləri dövlət çevrilişi
boşa çıxıb. Biz artıq Sovet imperiyasının, Kommunist parti
yasının dağılmasının şahidiyik. Bu dövrdə bizim respublika
mızın, Azərbaycan xalqının vəziyyəti daha çətin, daha ağırdır.
Bunun əsas səbəbi respublikada hökm sürən Azər
bay
can
Kommunist Partiyasının diktatura rejiminin mürtəce siyasəti,
buraxdığı kobud və bağışlanılmaz səhvlərdir (zaldan etiraz
səsləri). Mən xahiş edirəm ki, sessiyada heç bir deputatı öz
sözünü deməkdən məhrum etməyəsiniz. Belə siyasətin nə
ticəsində respublikanın kommunist rəhbərliyi ölkədə olmuş
22 avqust dövlət çevrilişini, Dövlət Fövqəladə Vəziyyət
Komitəsinin fəaliyyətini faktiki olaraq bəyənmiş, beləliklə də,
Azərbaycan xalqını çox pis vəziyyətdə qoymuşdur. Erməni
millətçiləri bu haldan dərhal çevikcəsinə istifadə etmiş, res
publikamıza qarşı hərbi əməliyyatı, siyasi təbliğatı güclən
dirmişlər.
İndi biz respublikanın həyatında ən çətin dövrdə çıxış
yolu tapmalıyıq. Çıxış yolunun tapılmasına hamımız səy gös­
tərməliyik. Ancaq biz aydın etməliyik: bu çıxış yolunu biz
necə tapa bilərik? Son günlərdə, o cümlədən bu gün bu tri
bunadan xalqı birliyə, milli həmrəyliyə dəvət edən çağırışlar
eşidilir. Təəssüf ki, bu çağırışlar artıq gecikib. Ancaq biz bu
günlərdə nəyin bahasına olursa
olsun, milli birlik yaratmağa
Bunun üçün isə tam aydın olmalıdır: biz bu milli birliyə
hansı platforma əsasında nail ola bilərik? Bu birliyi təmin et­
mək üçün bir neçə şərt təcili olaraq yerinə yetirilməlidir. Bu
təkli�əri mən seçkiqabağı çıxışlarımda, Azərbaycan Respub­
likası Ali Sovetinin fevral və mart aylarında keçirilən sessiya­
larında, bu il iyul ayının 19
da Kommunist partiyasından çı­
xarkən verdiyim bəyanatda və nəhayət, bu il avqust ayının
də Azərbaycan Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinə göndərdi­
yim məktubda göstərmişəm. Təkrar etmək istəmirəm. An
caq
bu təkli�ər haqqında bir neçə əlavə �krimi bildirmək istəyirəm.
Birinci: ilyarımdır ki, Bakıda fövqəladə vəziyyət hökm sü­
rür. Bu gün Ayaz Mütəllibov dedi ki, fövqəladə vəziyyət nəyə
lazımdır? O, götürülməlidir. Çox yaxşı, ancaq bəs bunu ilya
rım Bakıda saxlayan kimdir? Kimin qərarı ilə Azərbaycan
Respublikası Ali Sovetinin 1990
cı il yanvarın 22
də qəbul
olunmuş qərarı ləğv olunub və indiyə qədər həyata keçiril
Aydınlaşdırmaq lazımdır ki, bu ilyarımda fövqəladə və
ziyyəti Bakıda saxlamaq üçün respublika nə qədər vəsait
xərcləyib və respublikaya nə qədər zərər dəyib.
İkinci: Azərbaycan Respublikası rəhbərliyinin dövlət çev­
rilişi haqqında mövqeyinə dair cürbəcür söhbətlər gəzir. Xa­
rici və İttifaq informasiya orqanları bu barədə xəbərlər yayır­
lar və bu məsələ aydınlaşdırılmalıdır. Kim xaricdə nə deyib,
o, bizə məlum deyil, ancaq məlumdur ki, avqust ayının 21

Azərbaycan televiziyası ilə Ayaz Mütəllibovun xalqa müra
ciəti rus və Azərbaycan dillərində oxunub və bu müraciətdə
fövqəladə vəziyyət komitəsinin fəaliyyəti bəyənilib və Döv­
lət Fövqəladə Vəziyyət Komitəsinin köməyi ilə Azərbaycan
Respublikasının bir neçə məsələsinin həll olunmasına ümid
bəslənib. O cümlədən Dağlıq Qarabağ məsələsinin və silahlı
erməni quldur qruplarının tərksilah olunması məsələsinin
həlli fövqəladə vəziyyət komitəsinin fəaliyyəti ilə bağlanıbdır.
Bunu aydın demək lazımdır. Əgər belə bir səhv buraxılıbsa,
bunu açıq etiraf etmək lazımdır, xalq həqiqəti bilməlidir. Bu
gün belə, sabah isə başqa cür demək olmaz, bu, heç bir
Üçüncü: xalqda birlik yaratmaq üçün Azərbaycan Kom­
munist Partiyası dərhal hakimiyyətdən getməlidir. O, Sovet
İttifaqı Kommunist Partiyasının tərkib hissəsidir. Sovet İtti
faqı
Kommunist Partiyası dağılmışdır. Azərbaycan Kommunist
Partiyasını saxlamaq, bunu qurultayda həll etmək �kri mə­
sələni uzatmaq, kommunist partiyasının imkanlarından yenə
istifadə etmək meylini göstərir. Bununla heç cür razılaşmaq
olmaz. Azərbaycan Kommunist Partiyasının bütün mətbuat
orqanlarının fəaliyyəti dayandırılmalıdır və Azərbaycan Kom­
munist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin hərbi xunta ilə əmək
daşlıq edib
etməməsi məsələsi aydınlaşdırılmalıdır. Parla­
ment bunun üçün komissiya yaratmalıdır.
Məlumdur ki, Fövqəladə Vəziyyət Komitəsinin hökm sür­
düyü dövrdə Azərbaycan Respublikasının mətbuat orqanları,
partiyanın mətbuat orqanları bu komitənin sənədlərini 3 gün
ərzində rus və Azərbaycan dillərində dərc eləyib. Elə bunun
özü əməkdaşlığın olmasını göstərir. Kommunist partiyası
nın mövqeyindən fəaliyyət göstərən vəzifəli şəxslər öz və
zifələrindən imtina etməlidir.
Dördüncü: 20 Yanvar faciəsindən ilyarımdan çox vaxt
keçir.
Bu gün burada, bu salonda da cürbəcür söhbətlər gedir.
Bir qrup bir �kirdədir, məndən qabaq çıxış edən Rəhimov
başqa �kirdədir.
Mən Ali Sovetin sədri Elmira Qafarovaya, Azərbaycan pre­
zidenti Ayaz Mütəllibova sual verirəm: bu məsələyə indiyə
qədər nə üçün siyasi qiymət verilməyib? Mən Tamerlan Qara­
yevin verdiyi arayışla razı ola bilmərəm. Çünki bu məsələ
nin həm siyasi, həm də hüquqi tərə� var. Bu məsələyə dər
hal siyasi qiymət vermək olardı. O ki qaldı məsələnin hü­
quqi cəhətinə, ayrı
ayrı adamların məsuliyyətə cəlb olunma­
sına, onu, şübhəsiz ki, istintaq yolu ilə aydınlaşdırmaq lazım­
dır. Məsələyə siyasi qiymət verilmədiyinə görə, başqa təd
birləri də həyata keçirmək olmur.
Bu hərbi təcavüzün günahkarı kimdir? Bu gün deyirlər ki,
Yazov, Kryuçkov, Bakatin, Girenko, Qorbaçov. Bu, doğrudur.
Bəs, Azərbaycan rəhbərliyindən kimdir günahkar? Bəli,
bu şəxslər də məlumdur. Vəzirov, Qafarova, Mütəllibov və
Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin başqa
üzvləri. Bəli, əgər başqa adamlar da günahkardırsa, aydın
laşdırmaq lazımdır.
Başqa qüvvələr də günahkardırsa, demokratik qüvvələr,
Xalq Cəbhəsi də günahkardırsa, onlara da siyasi qiymət ver­
mək lazımdır. Bunları aydınlaşdırmayana qədər Azərbay
da siyasi sabitlik əldə etmək olmaz. Əgər bu məsələyə siyasi
qiymət verilibsə, Ayaz Mütəllibovdan xahiş edirəm desin,
Qorbaçov 3 nazirin təyin olunması barədə 9 respublikanın
rəhbərlərinin razılığını alarkən, Ayaz Mütəllibov Bakatinin
Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsinə sədr təyin olunmasına nə
üçün etiraz etməmişdir? Əgər edibsə, bəs niyə çıxışında de­
mədi? Nə üçün 20 Yanvar faciəsinin günahkarlarından biri
olan Vəzirov Azərbaycan Respublikasından xalq deputatları
qurultayına Hazırlıq komissiyasına üzv seçilibdir. Onu ora
kim təqdim edib? Əgər bunu Azərbaycan Respublikasının
rəhbərləri ediblərsə, onlar Azərbaycan xalqının qarşısında
günahkardırlar, mən bunu tam açıqlığı ilə demək istəyirəm.
Bütün bu məsələləri aydınlaşdırmadan, – şübhəsiz ki,
mən də çıxış edən deputatların təkli�əri ilə razıyam, – Azər­
baycanda prezident seçkiləri keçirmək olmaz. Sonra, Azər­
baycan Respublikası Ali Soveti deputatlarının əksəriyyəti,
tam əksəriyyəti kommunist olduqlarına görə, Kommunist
Partiyasının rəhbər orqanlarında fəaliyyət göstərən adamlar
parlamentə deputat seçildiklərinə görə və Azərbaycan Kom­
munist Partiyası çox şeylərdə günahkar olduğuna görə, mən
hesab edirəm ki, Azərbaycan Respublikasının parlamenti
buraxılmalıdır və yenidən seçkilər keçirilməlidir.
Mən belə kəskin çıxış edərkən düşünürəm ki, indi mənim
çıxışımdan sonra, xüsusi hazırlanmış adamlar çıxıb mənim
əleyhimə sözlər deyəcəklər. Mən bu sözlərə öyrənmişəm.
Ona görə də heç narahat olmayın. Mən bu gün öz vicdanım
qarşısında cavabdeh olaraq bu çıxışı edirəm”.
Beləliklə, bütün bu çıxışlardan göründüyü kimi, 1987
ci illərdə Heydər Əliyevi məhz milli dövlətçiliyimizin
taleyi narahat edirdi. O, artıq öz siyasi seçimini etmiş və
Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda gərgin siyasi mübari
zəyə
başlamışdı. Onun Naxçıvanda həyata keçirdiyi siyasət sayə
sində Azərbaycanın bu qədim diyarında Azərbaycan Xalq
Cümhuriyyətinin dövlət atributları bərpa edilmiş, “sovet so
sialist” sözləri muxtar respublikanın adından çıxarılmış, 20
Yanvar hadisələrinə siyasi qiymət verilmişdi. Heydər Əliyev
Azərbaycanda milli dövlətçiliyin təşəkkülünün əsas ideyaları
və yolları haqqında ən başlıca taleyüklü �kirlərini 1992
ildə yaratdığı Yeni Azərbaycan Partiyasının siyasi platforma
sında əks etdirdi. Heydər Əliyev Azərbaycan Respublika
nın
Ali Sovetindəki çıxışları ilə həmvətənlərini yaranmış vəziyyəti
təhlil etməyə və Azərbaycanın yeni inkişaf yolu barədə öz
seçimlərini etməyə çağırdı. Onun şəxsi siyasi kredosu müs­
təqil milli dövlət quruculuğu konsepsiyasında əksini tapdı.
O, hələ 1990
cı ilin baharında deyirdi: “İstəyirəm xalqı
mızda birlik olsun, milli qürur hissi daha güclü olsun, tarixi
mizi sevək, el üçün yanmış şəxsiyyətlərimizin qədrini bilək...”.
Bu zaman onun ən dəruni arzusu və ümidi də məhz xalqın
birliyinə, bütün azərbaycanlıların həmrəyliyinə əsaslanan
milli dövlət qurmaqla bağlı idi. Ancaq o, hətta Naxçıvanda
da şəxsən özünə qarşı yönəldilmiş bir çox hücumlara və tə­
qiblərə məruz qalırdı.
Heydər Əliyev “el üçün yanmış şəxsiyyətlərin qədrini bil­
məkdən” danışdığı bir vaxtda, Bakıda əyləşən bəzi na
həyatlarının başlıca məqsədini Heydər Əliyevi cismən məhv
etməkdə görürdülər.
Tarixin hökmü ilə baş verən hadisələr isə sanki Heydər
Əliyevin 1991
ci il ərzindəki çıxışlarında göstərdiyi ssenari
üzrə cərəyan edirdi. 1991
ci il sentyabrın 14
də Azərbaycan
Kommunist Partiyasının XXXIII fövqəladə qurultayı çağırıldı.
Azərbaycan Kommunist Partiyası məhz bu qurultayda
ləğv olundu. Nəhayət, kommunizmə rəsmi səviyyədə də
“yox” deyildi. 1991
ci il dekabrın 8
də SSRİ adlı nəhəng bir
dövlət dünyanın siyasi xəritəsindən silindi. “Azərbaycanın
dövlət müstəqilliyi haqqında” 1991
ci il oktyabrın 18
də qə­
bul olunmuş Konstitusiya aktı, nəhayət ki, dekabrın 29
ümumxalq referendumuna çıxarıldı. Bu Konstitusiya aktı qüv­
vəyə minərək, Azərbaycanın müstəqillik, suverenlik yolunu
seçməsi haqqında qəti qərarını hüquqi cəhətdən təsdiq etdi.
Azərbaycanın müstəqilliyi qısa bir zamanda Birləşmiş Mil­
lər Təşkilatı tərə�ndən və beynəlxalq hüquq normalarına
uyğun olaraq, dünyanın bütün ölkələri tərə�ndən tanındı.
Lakin Azərbaycanda müstəqil milli dövlət quruculuğu pro
sesi bir çox ciddi əngəllərlə üzləşirdi. 1990
ci illərdə
Dağlıq Qarabağda hadisələr gündən
günə gərginləşirdi.
Respublikada baş alıb gedən siyasi hərc
mərclik, hakimiy
yət uğrunda çəkişmələr dövlətçiliyə ağır zərbələr vururdu.
ci ilin may
iyun aylarında Xalq Cəbhəsi
Müsavat cüt
lüyü hakimiyyətə gəldi. Həmin günlərdə nəinki dövlət quru­
culuğu prosesi ilə bağlı məsələlər ön plana çəkilmirdi, hətta
hər bir azərbaycanlının ləyaqətinə və qüruruna toxunan ağ
la­
sığmaz qərarlar qəbul edilirdi. Bu baxımdan Azərbaycan dili­
nin adının dəyişdirilməsi haqqında qərarı milli özünüdərk və
milli dövlətçilik ideyasının dirçəldilməsinə vurulan ən ağır
zərbələrdən biri hesab etmək olar.
Çox qısa bir müddətdə respublikada yaranan ictimai
siyasi hərc
mərclik dövlətçilik böhranına və Azərbaycanın
məhv olması təhlükəsinə gətirib çıxardı. 1993
cü ilin iyu
nunda baş verən Gəncə qiyamı Xalq Cəbhəsinin daxilində
gedən qarşıdurmanı siyasi, hərbi və ictimai böhran müstə
visinə keçirdi. “Olum, ya ölüm” dilemması qarşısında qalan
Azərbaycan dövlətçiliyi və xalqı yeganə ümidini Heydər
Əliyevin hakimiyyətə dəvət olunmasında gördü.
cü ilin iyun ayında deputat Heydər Əliyev Azər­
baycan parlamentinin başçısı seçildi. Onun ilk üç ay ərzindəki
gərgin fəaliyyəti hər hansı bir nəzəriyyədən və ideyalardan
tamamilə uzaq idi. Milli Məclisin televiziya ilə birbaşa yayım­
lanan iclasları zamanı aparılan kəskin siyasi diskussiyalar,
ayrı siyasi və ictimai xadimlərlə görüşlər, qəti qərarlar
və konstruktiv təkli�ər Heydər Əliyevə bu üç ay ərzində də
rin siyasi və ictimai böhran prosesini dayandırmağa imkan
verdi. Bu, möcüzəyə bənzər bir hadisə idi. Əslində, tabeli
yində heç bir qurum olmayan, yalnız öz sözünə və zəkasına
arxalanan siyasi xadim məhz öz zəngin rəhbərlik təcrübə
sinə əsaslanaraq, dövlətin dağılmasının qarşısını ala bildi.
“Fəaliyyətini donduran” dövlət məmurlarının sabotajı, ancaq
öz bölgə komandirlərinə tabe olan silahlı qurumlar, iqtisa
diyyatı i�ic vəziyyətinə düşmüş bir məmləkət – bunların ha­
mısı acı gerçəklik idi. Lakin o da gerçəklik idi ki, 1993
oktyabrında Azərbaycan xalqı Heydər Əliyevi öz Prezidenti
seçdi. Artıq sonrakı aylarda Azərbaycanda dövlət var idi,
dövlət qurumları fəaliyyət göstərirdi. Respublikada həyat təd­
ricən normal məcrasına qayıdırdı.
cü ilin 10 oktyabr günü. Zəngin siyasi və dövlətçi
lik təcrübəsi sayəsində Azərbaycanı parçalanmaq və məhv
olmaq təhlükəsindən xilas etmiş Heydər Əliyev əlini Konsti­
tusiyaya və Qurana basaraq, Azərbaycan xalqına sədaqətlə
xidmət edəcəyinə, müstəqil dövlətimizin dünya birliyində
layiqli yer tutmasına çalışacağına, Azərbaycan xalqının milli
və mənəvi ənənələrinə daim sadiq olacağına və bu ənənə
rin müstəqil dövlətimizdə bərqərar olmasını, yaşamasını və
Ölkə müharibənin od
alovu içərisində idi. Buna baxma
yaraq, Prezident andiçmə mərasimindən cəmi 20 gün sonra
xalq şairi Məmməd Arazın yubiley gecəsində iştirak etdi.
O,
bunu onunla izah etdi ki, Məmməd Araz Azərbaycan xal­
qının milli özünüdərkinin təşəkkülündə müstəsna xidməti
olan qələm sahiblərindən biridir.
Heydər Əliyev mədəniyyət və ədəbiyyat xadimlərimizin
arasında üç söz ustasının – Bəxtiyar Vahabzadənin, Məmməd
Arazın və mərhum Xəlil Rzanın adlarını çəkərək deyir: “Döv­
lətimiz müstəqil dövlətdir, formalaşır, onun özünün yüksək
mükafatları var. Ən yüksək mükafat – “İstiqlal” ordeni – təsis
olunub. Bu orden birinci kimə çatmalıdır? Mən bir neçə ay
dır bu haqda düşünürəm. Çox götür
qoy etmişəm və xeyli
müddət bundan qabaq belə qərara gəlmişəm ki, bu orden
bizim görkəmli şəxsiyyətlərimizə çatmalıdır.
Bu şərəfə, ilk növbədə görkəmli şəxsiyyətlərimiz layiq
görülməlidirlər. Buna görə də mən dünən Fərman verdim və
hörmətli şairlərimiz Bəxtiyar Vahabzadə, Məmməd Araz və
mərhum Xəlil Rza Azərbaycan xalqının milli azadlığı uğrunda
mübarizəsində xüsusi xidmətlərinə görə bu ordenlə təltif
olundular.
Hesab edirəm ki, düzgün addım atmışam. Düşünürəm
ki, xalqımız, ictimaiyyətimiz bunu bəyənəcəkdir”. Heydər
Əliyevin ideyalarının bayraqdarları siyasətçilər yox, şairlər ol­
muşdur. Bunu yadda saxlayaq. Bu, ədəbiyyatın dərsinin və­
təndaşlıq dərsinə çevrildiyi haldır. Yanvar hadisələrinin dör
düncü ildönümü yaxınlaşırdı. Heydər Əliyev Fərman imza
layır və burada sovet qoşunlarının 1990
cı ilin yanvarında
Azərbaycana təcavüzünə ilk dəfə hüquqi və ictimai
siyasi qiy­
mət verilir. İfadələr son dərəcə dəqiqdir: totalitarizmin in
sanlığa və humanizmə qarşı tarixdə görünməmiş cinayəti.
20 Yanvar faciəsinə onun verdiyi siyasi qiymət məhz belədir.
Bir qədər əvvəl – 1993
cü il sentyabrın 21
də, Azər
bay
can
üçün hələ olduqca çətin və həyəcanlı günlərdə, Ermənis
nın işğalının öz miqyasına və xarakterinə görə görünməmiş
bir şəkil aldığı dövrdə prezident səlahiyyətlərini icra edən
Ali Sovetin sədri Heydər Əliyev Azərbaycan Elmlər Akade­
yasında ziyalılarla görüşündə müharibədən və iqtisadi çə­
tinliklərdən daha çox mədəniyyətə qayğıdan danışır və mü­
təfəkkir şair Məhəmməd Füzulinin qarşıdan gələn yubileyi
nin yüksək səviyyədə keçirilməsinin zəruriliyini vurğulayırdı:
“Bizim mədəniyyətimiz, elmimiz çox zəngindir. Biz Niza
dən, Füzulidən danışarkən onları təkcə şair kimi deyil, həm
də bəşəriyyət qarşısında böyük xidmətləri olan, dünya mə
dəniyyətinə qiymətli töhfələr vermiş böyük �losof və mü
fəkkirlər kimi tanıtmalıyıq. Gələn il Füzulinin 500 illiyi tamam
olacaq. Biz bu yubileyə yaxşı hazırlaşmalıyıq. Biz Füzulini
dünya miqyaslı �losof kimi, böyük alim kimi dünyaya tanıt
malıyıq”.
Bu sözlər hərbi sahədəki uğursuzluqlarla və torpaqları
mızın bir hissəsinin işğalı ilə yanaşı, Azərbaycanda terror və
sui
qəsd cəhdlərinin davam etdiyi, anarxiya meyillərinin güclü
olduğu, ölkənin ziddiyyətlər məngənəsində boğulduğu bir
zamanda deyilmişdi. Bunun səbəbi çox sadədir və Heydər
Əliyevin siyasi mövqeyi ilə bilavasitə bağlıdır. O, öz ölkəsinin
xilasını yalnız silahda, hərbi gücdə deyil, həm də bu torpaqda
yaradılmış qədim və bənzərsiz mədəniyyəti xalqa qaytar
maqla onun milli ruhunun dirçəldilməsində görürdü. Heydər
Əliyev, eyni zamanda, bu milli
mənəvi dəyərlərin bütün dün­
yada tanıdılmasına da böyük əhəmiyyət verirdi. Füzulinin
500 illik yubileyi ilə əlaqədar yaradılmış Dövlət Komissiya
nın iclasında Prezidentin dediyi aşağıdakı sözlər bu baxım
dan olduqca səciyyəvidir: “Respublikamızın bu ağır dövründə
böyük yubileylər keçirilməsi, şübhəsiz ki, müəyyən çətinliklərlə
üzləşəcək. Ancaq bunlara baxmayaraq, həyatımızın mə
nəvi,
mədəni sahəsi heç vaxt unudulmamalıdır. Çətinliklər nə qədər
çox olsa da mədəniyyətə, mənəviyyata daim xüsusi diqqət
yetirməli və bu sahələrin geri qalmasına yol vermə
məliyik”.
Prezident 1994
cü il martın 16
da Məhəmməd Füzu
nin
anadan olmasının 500 illiyi haqqında Fərman imzalayır. Azər­
baycan dövlətçiliyi və azərbaycançılıq baxımından Heydər
Əliyevin Füzulinin yubileyi ilə bağlı �kir və tövsiyələri müs­
təqil Azərbaycanda öz aktuallığını həmişə saxlayacaqdır:
“...bu yubileyi keçirməklə biz xalqımızın özünü daha yaxın
dan tanıması üçün hər şey edəcəyik və etməliyik. Xalq gə
rək
öz kökünü daim xatırlasın, tarixini öyrənsin, öz milli mədə
niyyətindən, elmindən heç vaxt ayrılmasın. Bu yubileyin ke
çirilməsi, şübhəsiz, indiki nəslin, xüsusən gənclərin tariximi
zin nə qədər zəngin olduğunu və Azərbaycan xalqının dünya
mədəniyyətinə nə qədər böyük töhfələr verdiyini bir daha
dərk etməsinə imkan verəcək və hər bir azərbaycanlıda, ilk
növbədə, gənc nəsildə milli iftixar hissini daha da yüksəldə­
cəkdir. Elə bunun özü müstəqil Azərbaycanda bizim üçün
zəruri amildir”.
Heydər Əliyev bu yubileyin Azərbaycan gəncliyi üçün
əhəmiyyətini vurğulayır. Gənclik azərbaycançılıq ideologiya­
sından yaxşı baş çıxarmalı, Azərbaycan xalqının mədəniyyə
tini, incəsənətini, elmini bilməlidir. Bu, son dərəcə mühüm
məsələdir.
Azərbaycanın müstəqilliyinin başlıca mənbəyi və bu müs­
təqilliyin dönməzliyi və əbədiliyinin təminatçısı məhz Azər­
baycan gəncliyidir.
Müstəqil Azərbaycanın keçirdiyi bu mədəniyyət və incə­
sənət bayramı beynəlxalq miqyas aldı və Parisdə – UNESCO
­
nun iqamətgahında, İraqda, Mərkəzi Asiya respublikalarında,
qonşu İranda, Türkiyədə və Rusiyada da qeyd olundu. So­
nuncu iki ölkədəki yubiley təntənələrində Azərbaycan Pre­
denti şəxsən iştirak etdi. Heydər Əliyev dahi Azərbaycan
şairi və mütəfəkkiri Füzulinin yubileyinin bayram olunması
nın başlıca mənasını mədəni irsimizi, tariximizi, milli incə
nətimizi bir daha, – bu dəfə artıq milli müstəqillik dövründə,
– təhlil süzgəcindən keçirməkdə və bunları ideoloji buxov
lardan və qadağalardan xilas etməkdə görürdü. Buna görə
də Heydər Əliyev deyirdi: “Biz Füzulinin 500 illiyini məhz
müstəqillik dövründə keçirdik. Digər tərəfdən, əsl poeziya
bayramına, milli mədəniyyət bayramına çevrilən bu təntə
lər Azərbaycan dövlətçiliyinin, Azərbaycanın müstəqilliyinin
bayramı oldu”. Təbiidir ki, tariximizin sovet dövründə Füzuli
yaradıcılığının mahiyyətini bütün genişliyi ilə açmaq müm
kün deyildi. Sadəcə olaraq, bu, sovet ideologiyasının hakim
lik ruhuna sığışmırdı. Dahi sənətkarın əsərlərinin xeyli his­
səsi geniş oxucu kütləsinin diqqətindən kənarda qalmışdı.
Onun yalnız bu və ya digər dərəcədə marksist
leninçi yozu
muna uyğun gələn fəlsə� əsərləri təbliğ olunurdu. Heydər
Əliyevin xidməti bundadır ki, onun sayəsində böyük şair
Azərbaycan xalqı qarşısında ilk dəfə bütün əzəməti ilə, ideo­
loji qəliblərdən azad olunmuş şəkildə dayandı.
Heydər Əliyev dövrlər arasında bolşevizm tərə�ndən qı­
rılmış müqəddəs əlaqəni özünün bütün siyasəti ilə bərpa etdi.
O, bu çox çətin məsələnin bir hissəsini hələ 1969
ci il­
lərdə həll etmişdi. Lakin onun Azərbaycan xalqının milli dir
çəlişinə dair fəlsə� konsepsiyası, əlbəttə ki, tam şəkildə yal
nız müstəqil Azərbaycanda həyata keçirilə bilərdi. Burada
onun fəlsə� dünya görüşünün əsasını ümumbəşəri idealların
və milli dəyərlərin ahəngdar vəhdəti təşkil etdi. O, bütün ta
riximizi əsl böyük humanizm məktəbi, yüksək tolerantlıq,
mədəniyyətlərin və sivilizasiyaların ibrətamiz dialoqu kimi
gördü. Heydər Əliyev tərə�ndən Azərbaycanın nadir coğra�
­
siyasi mövqeyi həm Böyük İpək yolunun dirçəldilməsi kimi
genişmiqyaslı iqtisadi layihələrin reallaşdırılması üçün isti
fadə edildi, həm də o, Azərbaycan mədəniyyətinin əsl əhə
miyyətini bütün genişliyi və müxtəli�iyi ilə fəlsə� baxımdan
Azərbaycan Respublikasının təqvimində faşizm üzərində
Qələbə gününün bərpası kimi sadə addımlardan başlayaraq
elm, mədəniyyət və təhsil sahəsində dəyişikliklərə qədər
Heydər Əliyevin son 10 ildə gördüyü bütün işlər onun milli
dirçəliş fəlsəfəsinin gerçəkləşdirilməsinə, azərbaycançılıq
ideologiyasının formalaşmasına xidmət etmişdir.
Dahi Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Füzulinin 500 illiyi­
nin keçirilməsi haqqında Fərman imzalanandan düz bir il
sonra Azərbaycanın başının üstünü yenidən təhlükə aldı.
Lakin Azərbaycan xalqı milli müstəqillik kimi müqəddəs sər­
vətini qoruyub saxlamaq üçün özündə güc tapdı. Bu təhlü­
kəni aradan qaldıran xalq öz əziz bayramına qovuşdu. Nə­
cı ilin yazında Bakıda keçirilən yubiley şənlikləri
məhz Prezident Heydər Əliyevin istədiyi kimi, müstəqil döv­
lətimizin böyük ədəbiyyat və mədəniyyət bayramı oldu. Dahi
Füzulinin şərə�nə keçirilən bu bayram, həqiqətən, Azər
bay­
can dövlətçiliyinin təntənəsinə çevrildi. Hələ bir neçə il əvvəl
böhran, hərc
mərclik, anarxiya və vətəndaş müharibəsi təh­
lükəsi içərisində olan ölkə öz böyük mədəniyyətinin böyük
bayramını misilsiz ruh yüksəkliyi ilə qeyd etdi.
cü il oktyabrın 28
də Heydər Əliyev Rusiyada ya
şayan azərbaycanlıların nümayəndələrindən biri, məşhur
neftçi Fərman Salmanovla görüşdü. Bu görüşü 2001
ci il no­
yabr ayının 9
da keçirilən Dünya azərbaycanlılarının birinci
qurultayından təxminən səkkiz illik bir vaxt ayırır. Məhz bu
qurultayda Heydər Əliyev milli dövlətçiliyimizin ideya təməli
barəsində danışarkən ona çox dəqiq və aforizmə bənzər bir
tərif verdi: “Müstəqil Azərbaycan dövlətinin əsas ideyası
azərbaycançılıqdır”. Bu səkkiz ildə Azərbaycanın siyasi, icti
mai və mədəni həyatında baş verən bir çox hadisələr, əslin
də, milli dövlətçiliyimizin prinsiplərinin ideya baxımından
formalaşmasına xidmət etmişdir. Bu prosesləri diqqətlə izlə­
yən, çox vaxt onların təşəbbüskarı və iştirakçısı olan Heydər
Əliyev belə bir �kri vurğulayır ki, “Azərbaycan xalqının milli
sərvəti və intellektual mülkiyyəti, eyni zamanda, Azərbay
nın ədəbiyyatıdır, mədəniyyətidir. Ona görə də biz müstəqil
dövlətimizi boş yerdə qurmağa başlamamışdıq. Bizim iqti
sadi potensialımız olduğu kimi, bir potensialımız da – intel
lektual potensialımız da vardır. Bizim mənəvi potensialımız
– ədəbiyyatımız, mədəniyyətimiz intellektual potensialımızın
əsasını təşkil edir. Bunu yaradanlar var. Bunu yaradanlar bizim
dahi insanlardır. Onlar bəşər mədəniyyətini əsrlərdən
əsrlərə
zənginləşdirən əsərləri ilə Azərbaycanın böyük intellektual
potensialını, mülkiyyətini yaradıblar”.
Azərbaycançılıq ideologiyasının formalaşdırılması sahə
sində atılan ən böyük addımlardan biri misilsiz milli
mənəvi
sərvətimiz olan “Kitabi
Dədə Qorqud” eposunun xalqımıza
qaytarılması oldu. “Dədə Qorqud” eposu 1930
cu illərdən bəri
qadağan olunmuş, ona pantürkizm damğası vurulmuşdu.
Müstəqil Azərbaycan dövləti eposa öz rəsmi münasibətini
bildirdi və bu, Prezident Heydər Əliyevin “Kitabi
Dədə Qor­
qud” dastanının 1300 illiyi haqqında 1997
ci il 20 aprel ta
rixli Fərmanında öz əksini tapdı.
Azərbaycan Prezidenti 1999
cu il fevralın 21
də “Kitabi
Dədə Qorqud” dastanının 1300 illik yubileyi üzrə Dövlət
Ko
missiyasının tədbirlər planı haqqında Sərəncam imzaladı.
Yubiley təntənələrindəki çıxışlarında o, türk xalqlarının ümumi
tarixi köklərinin “Dədə Qorqud”la bağlı olduğunu bildi
rək,
eposun bütün türk xalqlarına, lakin ilk növbədə, Azər
bay
can
xalqına mənsub olduğunu vurğuladı və bu qəhrəmanlıq epo­
sunu milli sərvətimizin ən əzəmətli və parlaq abidəsi kimi
səciyyələndirdi.
Dədə Qorqud xalq birliyi, dövlətçilik düşüncəsinin daşı
yıcısıdır. Heydər Əliyev başlıca ideyası vətənpərvərlik olan
Dədə Qorqud” haqqında danışarkən demişdir: “Əsr­
lərin və minilliklərin qovuşduğu 2000
ci ildə Azərbaycan
Respublikası türkdilli dövlət başçılarının, dünya qorqudşü
naslarının iştirakı ilə möhtəşəm “Kitabi
Dədə Qorqud” epo
sunun 1300 illiyini qeyd etdi. Təqiblərə məruz qalmış bu
epos, nəhayət, müstəqil Azərbaycan Respublikasında öz la
Dədə Qorqud” qəhrəmanlıq eposudur, özü də
təkcə bir cəngavər, bir igid haqqında deyil, bütöv bir xalqın
qəhrəmanlığı haqqında eposdur... Eposun əsas mahiyyətini
qəhrəmanlıq ideyası təşkil edir. Xalqımızın həyatının bugünkü
mərhələsində, o cümlədən respublikanın suverenliyinin və
müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi, onun ərazi bütövlüyü
nün qorunması baxımından müasir Azərbaycan Respub
kası
vətəndaşlarının bu qəhrəmanlıq ideologiyasından faydalan­
masının nə qədər vacib olduğu gün kimi aydındır”.
Hər bir xalqın, dövlətin milli ideallar sistemi var. Bu mə
nada epos azərbaycançılıq ideologiyasında mühüm yer tu
tur. “Bizim üçün bir tarixi amil, azərbaycançılıq var”, – söylə­
yən Heydər Əliyevin �krincə, bu baxımdan milli dövlətçiliyi
mizin ideya təməlində “Kitabi
Dədə Qorqud”un yeri tama
milə aydın görünür. Buna görə də Azərbaycan Prezidenti if
tixar hissi ilə bildirir ki, “Kitabi
Dədə Qorqud” bizim ana ki
tabımızdır. Dədə Qorqud bizim qədim əcdadımızdır. Biz fəxr
edirik ki, “Kitabi
Dədə Qorqud” kimi tarixi abidəmiz var, fəxr
edirik ki, Dədə Qorqud kimi əcdadımız var... Bir sözlə, “Kitabi
­
Dədə Qorqud” bu gün bizə çox gərəkdir”.
Hamımızın ümumi ruhunun ifadəçisi olan “Dədə Qorqud”
dastanının 1300 illik yubileyinin təntənə ilə keçirilməsi, hə­
qiqətən, onu birdəfəlik Azərbaycan xalqının mənəvi sərvə
tinə çevirdi, gənclərimizin mənəvi dəyərlər sisteminə daxil
etdi.
Dədə Qorqud”un yubileyi sayəsində xalqın diq­
qəti bir daha milli ənənələrə, özünün zəngin milli
xəzinəsi olan mədəniyyətinə yönəldi. “Kitabi
Dədə Qorqud
Ensiklopediyası” yaradıldı və bu eposun nə qədər zəngin sər­
Heydər Əliyevin “Biz yeni əsrə, yeni minilliyə Qorqud ir
sinin bayrağı altında, Qorqudun övladları, Qorqud mənəviy­
yatını yaşadan insanlar kimi qədəm qoyuruq” sözləri bu ba­
xımdan son dərəcə mənalıdır.
Heydər Əliyev dünya azərbaycanlılarının qurultayındakı
dolğun nitqini bitirərkən demişdir: “Qoy, çaylarımız quru
Qoy, ağaclarımız kəsilməsinA Qoy, çırağımız sönməsinA”.
Heydər Əliyevin bu sözlərini mahiyyətcə canlı orqanizmi
xatırladan, milli dövlətçiliyimizi formalaşdıran və inkişaf et
dirən azərbaycançılıq ideologiyasına da şamil etmək olar.
Qoy, bu azərbaycançılıq ideologiyasını daim qidalandı
ran tükənməz çaylar heç vaxt qurumasınA Qoy, bu azərbay
cançılıq ideologiyasını göylərə qaldıran Azərbaycan incə
nətinin zirvələrini heç vaxt qara buludlar almasınA Qoy, Azər­
baycanın bu həmişəyaşıl mənəvi sərvətlər ormanlığından
bir ağac belə kəsilməsinA Qoy, Azərbaycanın və onun döv
lətçiliyinin başı üzərində daim günəş nur saçsınA
Azərbaycan xalqı yaşadıqca, Azərbaycan mədəniyyəti
çəkləndikcə, azərbaycançılıq ideologiyası inkişaf etdikcə
Azərbaycan milli dövlətçiliyi də əbədi var olacaqdır. Lakin
unutmamalıyıq ki, bu gün Azərbaycanda xarici qüvvələrin
dəstəklədiyi, vətəndaş qarşıdurması qızışdırmaq istəyən
məsuliyyətsiz adamlar vardır. Heydər Əliyev gözəl başa düş­
düyü və qiymətləndirdiyi belə mürəkkəb vəziyyəti yalnız öz
zəkasının gücü ilə idarə edir.
Azərbaycanın böyük dövlətlərin arasında məngənəyə
alındığı ağır bir vaxtda Heydər Əliyev öz xalqının xilaskarı
O, tədricən, qətiyyətlə, amma təzyiqsiz məcbur edə bildi
ki, onun özünə və respublikaya hörmət etsinlər. Bunu yaxın
və uzaq dövlətlər ilə münasibətlərdə etmək o qədər də çə
tin deyildi, çünki bu ölkələrin rəhbərləri başa düşürdülər ki,
Heydər Əliyevi asılı vəziyyətə salmaq mümkün deyil və o,
Azərbaycanın müstəqilliyindən və milli özgünlüyündən heç
vaxt imtina etməyəcəkdir.
Heydər Əliyev bizim müasirimizdir. Elə bircə bu faktın
özü hər bir azərbaycanlı üçün qürur və iftixar mənbəyidir.
Heydər Əliyev, eyni zamanda, taleyin xalqımıza bəxş etdiyi
dahi tarixi şəxsiyyətdir.
Heydər Əliyev bütün varlığı ilə Azərbaycanın, onun bu
gününün və gözəl gələcəyinin təcəssümüdür. Hətta 2003

il aprelin 21
də Respublika sarayında baş vermiş hadisə də
xalqının dahi oğlu kimi onun nüfuzuna xələl gətirməmişdir.
O, yıxıldıqdan sonra iki dəfə tribunaya qayıtmaqla dövlətçi
lik iradəsi və məsuliyyəti nümayiş etdirərək, sanki ölkənin
bütün vətəndaşlarına bir daha bildirdi: “Narahat olmayın,
mən sizinləyəm və biz birlikdə Azərbaycan dövlətini bütün
çətinliklərdən keçirərək, sivilizasiyalı inkişaf yoluna çıxara
cağıq”.
Fransanın “Kuryer İnternasional” jurnalının 2003
cü ilin
may nömrəsində nəşrin baş redaktoru Aleksandr Adler döv­
lətimizin başçısı Heydər Əliyevə həsr etdiyi məqaləsində y
zır: “Nə sülh, nə də �ravanlıq gətirən tufanların tüğyan etdiyi
müasir dünyada Heydər Əliyev kimi dövlət xadimləri həmi­
şəkindən daha çox gərəkdir. Tanrı bu şəxsiyyəti təkcə öz xal­
qına deyil, həm də başqa xalqlara son dərəcə mürəkkəb ta
rixi bir məqamda göndərmişdir. O, bir sıra ciddi böhranlar
keçirmiş və onları dəf etmişdir. O, bunların hamısına mə
tanətlə sinə gərmiş və onu mənən və cismən məhv etmək
üçün göstərilmiş bütün cəhdlərə baxmayaraq, daha yük
səklərə qalxmışdır”.
Yaşadığımız dövr tarixə Heydər Əliyev epoxası kimi da
xil
olacaqdır. Gələcək nəsillər taleyin bizə bəxş etdiyi bu tarixi
dövrü böyük qibtə hissi ilə xatırlayacaq, öyrənəcək, təhlil
edəcəkdir. Bizim hər birimiz isə bir vətəndaş kimi taleyin bizə
bəxş etdiyi bu nadir imkandan ölkənin tərəqqisi naminə is
Heydər Əliyevin Azərbaycan tarixinə təsiri çox böyükdür.
O, müstəqil Azərbaycan dövlətinin arxitekturasını yaratmış,
milli dövlətçiliyimizin ideya təməlini qoymuşdur. İllər keçə
cək və çiçəklənən Azərbaycanın vətəndaşları bir gün deyə
cəklər: “Heydər Əliyev ölkəni idarə edir, onun ideyaları za
manın sınağından çıxmışdır və bu gün də insanların şüurunda
və qəlbində yaşayır. Ölkədə fəaliyyət göstərən siyasi və iqti­
sadi sistem əsl Vətəndaşın, böyük Şəxsiyyətin, qüdrətli Lide
rin
əməyinin bəhrəsidir”.
“Azərbaycan” qəzeti, 7 iyun 2003
Рамиз Мехтиев
руководитель Администрации Президента Азербайджана,
Действительный член Национальной Академии Наук
НОВЫЙ МИРОПОРЯДОК И
НАЦИОНАЛЬНАЯ ИДЕЯ
В книге, в которую вошли размышления о проводимой в Азер
байджане в различные годы политике, феномене Гейдара Алиева в
контексте данной политики, повествуется о философии общественной
и государственной жизни, роли личности в истории, события анализи
руются на фоне конкретного времени и исторических условий. В ней
рассматриваются общественно-политические, экономические про
цессы, происходившие в Азербайджане и вокруг него с 70-х годов про
шлого века по настоящее время, ведется поиск ответа на вопросы о
том, как возникла и сформировалась в новом миропорядке нацио
нальная идея, как она получила путевку в жизнь. Касаясь таких веду
щих тенденций в мировой политике, как либерализм и неоконсерва
тизм, автор обосновывает с теоретической и практической точки зре
ния
то, что их синтез стал успешной идеологической конструкцией для
Азербайджана.
В книге в контексте глобализации рассматриваются соотношение
неоконсерватизма и азербайджанства, национальная идеология, поли
тическая и экономическая стратегия независимого Азербайджана,
широкое место отводится связанным с этим философским мыслям.
Характеризуя Президента Ильхама Алиева как политика нового вре
мени, академик Рамиз Мехтиев представляет читателю его взгляды,
связанные с государством и его развитием, делится интересными мыс
лями об азербайджанском образце преемственности власти.
В издании также говорится о характерных для личности Гейдара
Алиева лидерстве, харизматичности, мудрости и других редких каче
ствах, его спасительной миссии, роли в формировании национальной
идеи и идеологии, строительстве национального государства и других
неоценимых заслугах. Автор дополняет политический портрет вели
кого лидера Гейдара Алиева философскими штрихами.
НОВЫЙ МИРОПОРЯДОК И
НАЦИОНАЛЬНАЯ ИДЕЯ
В каждый конкретный исторический период обще
ственные и политические процессы
разворачиваются
и реализуются в рамках особых мировоззренческих па
радигм, придающих этим процессам особую направ
ленность и конфигурацию. В отличие от природного
процесса, в котором прошлое преодолевается и уми­
рает, в историческом процессе те или иные аспекты
прошлого продолжают жить в настоящем. Можно ска­
зать, что общественно
торический процесс имеет
двойственную природу. Это, с одной стороны, эволю
ция, развитие и отрицание старого, разрыв с прош­
лым и творение нового, а с другой –
он сохраняет и пе
реносит из прошлого в настоящее и будущее все жиз
неспособное, будь то позитивное или отрицательное.
В этом вся философия жизни общества и государ
ства. Не существует идеальной общественно
исто
рической системы. Любая из них содержит в себе со­
политические, экономические, духовно
ственные, идеологические течения и на
правления из
других, порой противоположных сис
тем, в то же время
сохраняя преемственность в тех аспектах, которые
отличают одно этнополи
тическое образование, его
образ жизни от других и которые передаются из поко
ления в поколение.
Лишь при наличии взаимодействия и тесного пе
реплетения двух начал: развития и творения нового, с
одной стороны, и сохранения преемст
ности с про
шлым –
с другой, можно говорить об истории и обще
историческом процессе.
Поэтому любая социально
философская, идейно
политическая или государственная конструкция, пре
тендующая на объективное отражение существую
щих общественно
политических реалий, должна учи
тывать оба этих начала. В противном случае она либо
нежизнеспособна, либо попытки ее реализации чреваты
непредсказуемыми последствиями, представляющими
угрозу самим основополагающим моральным, этиче
ским, нормативным и иным принципам и ценностям.
Иначе говоря, трансформация общества, смена приори­
тетов политического управления связаны с ницшеан
ской формулой
«переоценка всех ценностей». В ре
зультате реализации данной формулы на протяжении
всей истории человечества происходили смены фор
маций: из античности в средневековье, из средневеко
вья в мир рационалистической цивилизации или же ка
питалистическое общество. Каждая трансформация
обусловлена новой идеей и новой идеологией, которая
становится сущностью нового перехода.
В процессе нового перехода Азербайджан обрел уни
кальную возможность сосредоточить силы на разви
тии внутреннего потенциала азербайджанского на­
рода. Пытаясь вырваться из пут прошлого, мы начали
строить иное будущее. Хотя приходится с сожалением
констатировать, что не все политические лидеры и
группы четко осознали и поняли суть нашего недавнего
прошлого и настоящего. Дело тут не только в индиви­
дуальных качествах национальных политиков, но и в
условиях, в которых они формировались. Ситуация, в
которой оказался Азербайджан, во многим сродни той
ситуации, которую во второй половине XIX века пере
жили многие страны Запада и начала переживать
послереформенная Россия. Французский социолог Эмиль
Дюркгейм описал ее как «схему механической солидар
ности, характеризовавшей общества сегментного
типа, где индивид поглощен группой, часть
органической солидарностью обществ, основанных на
разделении труда, где индивиды самостоятельны и
группируются в соответствии со спецификой своей
В современном Азербайджане общественный пере
ворот, в ходе которого утвердилось новое положение
гражданина, то есть субъекта политического процесса
по отношению к государству и другим институтам,
совершился очень быстро. Поэтому у различных функ
ций государства и общества, разъединившихся в ре
зультате этого переворота, не было достаточного
времени для адаптации к новой ситуации и реалиям.
РАСПАД СССР: НОВЫЕ ВОЗМОЖНОСТИ
Исследуя современное состояние политического
спектра независимого Азербайджана с соответствующей
идеологической структурой, мы обращаемся к событиям
второй половины 1980
х – 1990
х годов. Обо
кризиса экономики, общественного и государственного
устройства, общественно
политических и националь
ных отношений, попытки насильственного подавления
национальных движений в СССР, распад Советского
Союза, установление нового глобального международ
ного порядка, очередной передел сфер влияния между
основными доминантами мировой политики, превра
щение биполярного мира в однополюсный вектор до
минирования политики одной супердержавы и усиле
ние левоцентристских сил на панъевропейском поли
тическом пространстве – все это и многое другое стали
факторами, предопределившими реальное положение
также современного политического пространства Азер­
Когда вспоминаешь политические процессы и со
бытия начала 90
х годов, стремительно вклинившиеся в
жизнь азербайджанского общества, то становится оче
видным, что они носили ситуативный, преимуществен
но неопределенный характер. Главное их содержание
заключалось в отрицании «исторической легитимности
реального социализма», доказательстве античелове­
ческой сущности этой общественно
политической и эко­
номической системы, в переосмыслении 70
летней ис­
тории советской власти как эпохи провала, неудавшего
ся социального эксперимента, жертвой которого пали
несколько поколений. Если даже в основе обществен
ных протестов начала 90
х годов и лежали какие
то кон­
кретные воззрения, то прежде всего антикоммунисти
ческие. В тот период многие трактовали не только офи
циальную идеологию КПСС и ее теоретические истоки,
но и вообще левые, антикапиталистические идеи в то
нальности, похожей на ту, в какой советская пропаганда
прежде разоблачала «реакционную идеологию капита
Режим А.
Везирова и последовавшая за ним смена
власти привели к обвалу старого социального порядка
и «легитимировавших» его представлений. Поэтому об
щество испытывало все более острую потребность в
альтернативной системе знаний, которая позволила бы
осмыслить пути дальнейшего развития, выработать но
вые ориентиры и «правила» политической, экономичес­
кой и общественной жизни Азербайджана. Антикомму­
тические настроения, сформировавшиеся у населе
ния в результате несправедливой, антиазербайджанской
политики руководства ЦК КПСС, воплощением которой
стали кровавые события в Баку в январе 1990 года, по
буждали его голосовать на выборах за тех, кто высту
пал против власти коммунистической номенклатуры.
Однако этот антикоммунизм не содержал рационально
­
функциональных моделей сознания и поведения, при
годных для организации повседневной политической,
экономической и социальной жизни.
Следует иметь в виду, что общенародный протест,
вызванный нагорно
карабахской проблемой, а после
событий в январе 1990 года в Баку переросший в анти
коммунистические выступления, подпитываемые на­
демократической идеологией и практикой, идео­
логический разрыв с советским режимом не оказали
конструктивного влияния на массовую психологию и
социальное самоощущение людей. Напротив, это влия
ние гораздо больше охватывало сферу эмоционально
воспринимаемых ценностей, чем практические знания
о новой общественно
политической и экономической
системе и оптимальных способах поведения в новых
ус
ловиях. Главным психологическим изменением было
крепнувшее в обществе чувство свободы и потребности
в национальной и государственной независимости. По
контрасту с тоталитарным прошлым оно быстро превра­
тилось для людей в основополагающий ориентир.
Так, в политическом дискурсе начала 90
х годов ры
нок и демократия оставались скорее ценностными,
идеологическими абстракциями. Какие пути и перспек
тивы развития предлагалось избрать стране и какие
проблемы ее ожидали впереди – эти важные вопросы
власть и поддерживающая ее «демократическая элита»
не осознавали, и фактически проблемы формирования
новой общественно
политической системы в стране
решались на основе политических амбиций различных
внутривластных групп. Реформы изображались и, к со
жалению, сегодня изображаются оппозиционными по
литическими силами неким магическим средством, по
зволяющим одним махом перенестись в общество
«всеобщего благосостояния» и социальной гармонии.
Есть все основания утверждать, что Азербайджан в
начале 90
х годов относился к типу государств, которые,
получив суверенитет, не смогли использовать его в
пользу собственного народа, найти себе поддержку и
союзников в мировом сообществе. Такие государства,
как правило, превращаются потенциально в предмет
большой геополитической игры. Что и произошло с
Таким образом, хаотичность в политике властей, на
чиная с 1988 года вплоть до середины 1993 года, увле
чение решениями сиюминутных задач в ущерб реализа­
ции взвешенного политического курса привели страну
к тяжелым социально
политическим потрясениям. Кри­
зис охватил все основные сферы жизни азербайджан
ского общества:
– политическую, где произошла потеря управляе
мости на всех уровнях и во всех звеньях функциониро
вания государства. Острые политические конфликты и
вооруженные столкновения, основанные на корпора
тивных интересах, стали повседневным элементом жиз
– экономическую – суть его состояла в комплексном
финансовом и структурном кризисе, разрыве традицион­
ных кооперативных связей, массовой безра
це и, как
следствие всего этого, резком падении уровня жизни
– социальную, в результате которого произошли стре­
мительная дезинтеграция социальных групп и институ
тов, утрата идентификации личности с прежними струк­
турами и нормами жизни, образовался моральный и
идеологический вакуум, произошло отдаление личнос
ти
от ценностных установок.
В итоге два кризиса – социально
экономический и
духовно
нравственный, культурный – наложились друг
на друга в одном обществе и взаимодействовали спец
ифически, усложняя ситуацию, придавая ей необрати
мый характер. Тотальный кризис, в свою очередь, пре
пятствовал формированию реальной национальной
политики и модернизации общества и государства.
Необходимо было осознать, что замена старых пред­
ставлений на новые зависит, очевидно, не только от со
ответствия новых знаний изменившейся действитель
ности, но и от свойств старых представлений – их це
лостности, изменчивости и от того, насколько они под
даются модификации. Это как бы побуждало видеть в
культурных и социальных архетипах национального
менталитета один из важнейших факторов социальных
познавательных процессов в посттоталитарном обще
стве. В целом эти архетипы были менее благоприятны
для восприятия либеральных идей, чем в ряде транзи
тарных, переходных обществ Центральной и Восточ
ной
Европы, что имеет под собой объективную историчес­
политическую базу.
Поэтому одной из сложнейших проблем, с которы
ми Азербайджан столкнулся на пути демократической
трансформации, стали неадекватность политики режи
мов А.
Везирова и А.
Муталибова требованиям обста
новки в стране и противоречивая реакция общества на
происходящие перемены. На мой взгляд, именно по
добная реакция национального менталитета оказалась
ключевым фактором, во многом осложняющим посту
пательное осуществление демократических преобразо
ваний. В итоге модернизация общества, реализуемая с
х годов XX столетия, была не только грубо пресече
на в конце 80
х и начале 90
х годов, но и сама возмож
ность нового витка перехода к новой модели поведе
ния, к модернизированному обществу, где действуют
механизмы социального регулирования, основанные
на индивидуальном выборе и индивидуальной ответ
ственности, ценностях личности и предпочтениях, была
поставлена под вопрос.
МОДЕРНИЗАЦИЯ АЗЕРБАЙДЖАНА:
НОВАЯ ИДЕОЛОГИЯ РАЗВИТИЯ
Характеризуя модернизацию традиционного обще
ства, произошедшую в Азербайджане за последние 30
лет XX века, можно выделить четыре аспекта. Это, во
первых, поэтапное латентное (скрытое) разрушение тра­
диционного общества, когда постепенно происходил
критический анализ его основных идеологем и тради
ционных норм; во
вторых, разрушение традиционно
коммунистических идеологических устоев и формиро
вание новой модели поведения, соответствующей прин­
ципиально иным общественным нормам; в
третьих, кри­
зис прежних моделей жизнедеятельности; и, наконец,
четвертых, процесс становления новых обществен
ных моделей жизнедеятельности, постепенное вовлече­
ние в этот процесс все более широких слоев населения
и формирование новой социальной структуры общества.
Первый этап, охватывавший 70
е – начало 80
х годов
XX века, был связан с возрождением национальных цен­
ностей, ростом благосостояния населения и повышени
ем уровня образования. В совокупности все эти обстоя
тельства повлияли на перемены в моделях поведения
людей. Однако изменения распространялись неравно
мерно, модернизация шла «послойно»: латентное раз
рушение традиционного общества затрагивало прежде
всего жителей промышленных центров страны, а затем,
видоизменяясь, распространялось от центра к пери­
Второй этап трансформации относится ко второй
половине 80
х годов, когда – в «эпоху перестройки и
гласности» – были расформированы и подвергались
резкой критике идеологические устои советского об
щества, постепенно стало разрушаться «все, что не за
прещено». Принятие законов о кооперации и малом
предпринимательстве положило начало формирова
нию новых моделей экономического поведения, кото
рые в Азербайджане не получили, однако, массового
распространения.
Третий этап трансформации был связан с обретением
независимости в 1991 г., с «проектом» развития азер
байджанского общества, которому не дано было осу
ществиться. Началу перемен сопутствовала уверенность
в том, что рынок явится универсальным механизмом,
обеспечивающим эффективность экономики и, как след­
ствие, рост благосостояния населения. На этом этапе
трансформации практически не осознавалось, что пози­
тивные изменения в сфере политики и экономики тес
нейшим образом связаны с изменениями в способах
политического и социально
экономического поведения
людей. Государство, а не личность, не ее индивидуаль
ные усилия по
прежнему рассматривались как главный
фактор жизни общества. К тому же некомпетентность
«власть предержащих» вкупе с усилением тенденций к
анархии в стране и активизацией сепаратистского дви
жения в ряде регионов, война, навязанная Арменией, и
оккупация Нагорного Карабаха настолько обострили
ситуацию, что практически полностью исключили воз
можность эффективного развития государственности и
модернизации общества в 1992–1993 гг.
С середины 1993 года, после возвращения к руко
водству страной Гейдара Алиева, начался четвертый
этап трансформации: переход Азербайджана к регули
руемой рыночной экономике и подлинные демократи
ческие преобразования, повлекшие за собой междуна
родное признание страны как субъекта мировой поли
тики. Несмотря на то, что становление основных прин
ципов нового демократического государства, элементов
гражданского общества, приоритетов светского, право
вого государства, ориентированного на новую экономи
ческую систему, сбалансированную внешнюю политику,
построение новых демократических институтов, обра
зование новых политических объединений, развитие
политического плюрализма и постепенное формирова
ние основных элементов национальной идеологии про­
исходило в неимоверно сложной обстановке, именно в
этот период осуществлялось формирование основных
догматов национальной идентификации азербайджан
ской государственности.
Политические детерминанты оказывали существен
ное влияние на индивидуальное и общественное созна­
ние, на мотивы поведения людей, их поступки, что, в
свою очередь, стимулировало совершенствование мо
дели развития государства. В итоге в Азербайджане на
чала формироваться идеология развития – синтетичес­
кая, открытая новациям, выполняющая конструктивную
роль. Если анализировать ее с точки зрения идеологи
ческой конструкции, то, на мой взгляд, эту идеологию
можно отнести к неоконсерватизму. Как современное
идеологическое течение, он предложил обществу ду
ховные приоритеты семьи и религии, социальной ста
бильности, базирующейся на моральной взаимоответ
ственности гражданина и государства и их взаимопо
мощи, на уважении права, крепком государственном
порядке. В соответствии с этой доктриной государство
должно стремиться к сохранению целостности общества,
к обеспечению необходимых индивиду жизненных ус
ловий на основе законности и правопорядка, предо
ставляя гражданам возможность образовывать полити
ческие ассоциации, к развитию институтов гражданского
Неоконсерватизм отнюдь не означает, что отверга
ются такие понятия, как личные свободы, права чело
века, либеральная экономика и политическая демокра
тия, право народов на сохранение своей культуры и со
циальные права нетрудоспособных членов общества.
Известно, что неоконсерватизм признал универсальность
этих понятий, и в этом отношении он сомкнулся с либе
рализмом и социализмом. Хотя отличие неоконсерва
тора от либерала состоит в том, что первый признает
значение традиционных ценностей для общественного
развития, тогда как второй их игнорирует или, в лучшем
случае, придает им второстепенное значение. Выс
тупая
за реформы, если они назрели и могут способствовать
укреплению общественных устоев, неоконсерватизм,
полностью отвергая ностальгию по прошлому, тем не
менее, становится идеологией радикальных реформ с
опорой на лучшие традиции прошлого, которая со
хран­
яет преемственность общественного развития.
Как более приемлемая идеологическая конструкция,
для Азербайджана стал удачный синтез либерализма и
неоконсерватизма, дополняемый реальными социалис­
тическими и демократическими элементами в качестве
подпитывающих идеологий.
В Азербайджане консервативно
либеральная система
оказалась вполне сбалансирована, поддерживая, с од
ной стороны, сильную государственную власть и пра
вопорядок, а с другой – свободу в экономической дея
тельности. В ней был достигнут симбиоз прогосударст­
венных и государственных начал, националистических
и универсалистских элементов.
Либерализм внес некий динамичный дух, консерва
тизм удержал этот дух от радикальных поползновений.
А социал
демократизм позаботился о том, чтобы не
произошло забвения эгалитарных принципов, то есть
принципов равноправия. Уникальная способность госу
дарственного управления Гейдара Алиева заключается
в том, что он виртуозно использовал этот идеологичес­
кий симбиоз (сочетание и отчасти взаимное погашение)
в деле построения независимого, демократического
Характерно, что современная консервативная и ли
беральная идеологии во многом попросту слились, по
родив изрядную путаницу в дефинициях, наименова
ниях. Не случайно в ряде стран Запада, как и в Азер­
байджане, консерваторы стали называться либералами,
либералы – консерваторами, создав сложности в пони
мании того, кто есть кто.
Конвергенция либерализма с неоконсерватизмом
привела к установлению во многих европейских странах
«коалиционной структуры» вместо прежней «левоцен
тристской». Центральная идея неоконсервативной эко
номической модели – это неэффективность социалисти­
ческих и кейнсианских методов государственного регу
лирования. Согласно этой модели, увеличение доли го
сударственных расходов на 5% в общем объеме распре­
деления национального дохода уменьшает темпы роста
ВНП на 1% и соответственно приводит к снижению об
щего уровня общественного благосостояния.
Благодаря именно неоконсервативной экономичес­
кой модели западный мир взял курс на структурную
рестройку в соответствии с новейшими достижениями
НТР, используя те средства и приемы, которые резко
расходились с программными установками левых.
Для многих понятие «консерватизм» вызывает боязнь
и страх, так как ассоциируется с прошлым. Хотя, как из
вестно, консерватизм нацелен на удержание и воспро
изведение традиции, а не на коренную ломку существу­
ющих отношений. Возможно, это связано с тем, что не
все четко представляют суть понятия «традиции» – как
неотъемлемой части идеологии развития. В своем вы
ступлении на II съезде партии «Ени Азербайджан»
21 ноября 2001 года Президент Азербайджана, предсе
датель партии Гейдар Алиев четко охарактеризовал
форму и содержание идеологии развития страны в XXI
веке: «...мы должны воспитать такое поколение, чтобы
они не только при нас, но и после нас не позволили
подвергнуть Азербайджан бедам. Они должны идти по
правильному пути, верному пути, по пути национальных
Именно национальные чувства, глубокая привер
женность к национальным традициям – стремление к
воссозданию и сохранению национальной идентичности,
самобытности, модернизация общества на основе обо
гащения историческими достижениями Запада и Вос­
тока, формирования национального большинства, спо
собного построить сильный и независимый Азербайд­
жан – являются залогом прочного и успешного государ­
ственного строительства, реализуемого на протяжении
последних восьми лет. Все это и есть неоконсерватизм.
Независимо от того, признаемся мы в этом или нет,
в Азербайджане идея неоконсерватизма, пронизываю
щая как политику, так и экономику, стала системой ус­
тройства, где место гражданина или группы лиц опреде­
лено их принадлежностью к конкретной корпорации,
то есть к замкнутой организации иерархического типа,
будь то современная производственно
коммерческая
организация или политическая партия. А наивысшей,
можно сказать, даже «священной» силой, объединяю
щей все корпорации, является государство. Консерва­
тизм стремится не к равенству, а к единству общества, в
котором каждая личность оказывается сопричастной
коему высшему порядку. Личность здесь не автономна
и в определенном смысле относительно «не свободна»,
ибо ее свобода сопряжена с налагаемой на нее ответ
ственностью перед государством. И эта идеология как
нельзя лучше соответствует обществам, переживающим
трансформационный период, ибо без сильного государ­
ства общество может оказаться во власти анархии. Ис­
торический пример недалеких 1988–1993 гг. – тому яв
ное свидетельство.
Наряду с этим известно, что мировой порядок и по
требности общества сегодня приоритетным образом
базируются на основах либерализма. Поэтому многие
могут посчитать неоконсервативную идеологию инстру­
ментом подавления индивидуальной свободы или же
воспринять ее как некое фромовское «бегство от сво
боды». Подобная форма мышления является результа
том упрощенного подхода к проблеме. На практике, в
жизни все гораздо сложнее.
Либерализм отстаивает критическое отношение к
государству, принципы высокой политической ответст­
венности граждан, религиозную веротерпимость, плю
рализм, идею конституционализма. Усиление государ
ственного управления экономикой и возрастание роли
социальных целей породили и другую историческую
форму – неолиберализм, адаптировавший традицион
ные ценности либерализма к экономическим и полити
ческим реалиям современности. Важнейшим достоин
ством политической системы в нем провозглашается
справедливость, а правительства – ориентация на мо
ральные принципы и ценности.
Неолиберализм отдает предпочтение плюралисти
ческим формам организации и осуществления государ
ственной власти. Известный теоретик Дж.
Роулс в книге
«Теория справедливости» поставил в центр либераль
ной доктрины проблему равенства, причем не столько
политического, сколько социального, что сблизило эту
идеологию с базовыми философскими установками
демократии.
Как нет «чистого» либерализма, так и не существует
«чистого» консерватизма. Все зависит от перевеса со
ставляющих их элементов. Поэтому совсем не случайно
другой приоритетной составляющей политики Прези­
дента Гейдара Алиева за время его государственного
равления стала
либеральная идеология. Она стала не
просто утверждением абстрактной свободы, но и внесла
ряд неких особых условий – свободы гражданина как
результата принадлежащих ему «естественных» полити­
ческих и собственнических прав, ибо либерализм исхо
дит из существования независимого гражданина, пре
следующего свои рационально понятые эгоистические
интересы, ограничиваемые лишь такими же аналогич
ными интересами других индивидов. Иначе говоря, вы
ражаясь словами французского политолога Рутье, «ли
беральное государство – это то, где автомобилисты сво
бодны ехать, куда им заблагорассудится, но уважая при
этом правила дорожного движения».
В нашем понимании либерализм, так же как и кон
серватизм, является идеологией и философией вестер
низации, где политика превращается в составную часть
общественной жизни. В истории политической филосо
фии они неразрывно связаны между собой.
Конечно же, определение сущности идеологической
конструкции современного Азербайджана – проблема
весьма актуальная. Но не менее, а, может, более важен
другой ее аспект, а именно, – каковы взаимосвязываю
щие и взаимодополняющие элементы консерватизма и
либерализма, демократизма и социализма в националь­
ной жизни. Очевидным, не требующим особых доказа
тельств, является то, что все эти четыре идеологических
течения практически в равной степени играют важную
роль в становлении независимого Азербайджана. Если
попытаться максимально коротко зафиксировать прио
ритеты всех четырех идеологий, то окажется, что либе
рализм делает акцент на права собственности, социа
лизм – на распределении результатов производства, де­
мократизм – на самоуправлении, консерватизм – на нор­
мативном порядке.
Либерализм и социализм проявляют себя, в первую
очередь, в сфере экономики. Демократизм апеллирует
более к политике и праву, консерватизм – скорее к мо
рали и праву. При этом лозунгом вышеизложенных иде­
ологических течений для общества в целом и индиви
дов в частности выступают: социализм – Всеобщее ра
венство, демократизм – Полноправное членство, либе
рализм – Индивидуальная свобода, консерватизм – Тра­
диционное единство. Правда, эти лозунги значительно
упрощают всеобщую картину, поэтому пользоваться ими
следует весьма осторожно.
Нам представляется, что национальную политиче
скую философию развития государственности в новом
тысячелетии необходимо рассматривать в русле трех
терминантов, основных составляющих создания силь­
ного, правового и демократического государства – на
циональной идеи, личности и целеустремленности на
ции. Именно данные аспекты предопределяют фактор
того, каким будет Азербайджан в XXI веке.
Вооружившись столь краткой аннотацией идеологи­
ческой структуры азербайджанского общества, воссоз
данного на протяжении нескольких последних лет бла
годаря политике Гейдара Алиева, вернемся к националь­
ным политическим реалиям и попытаемся реконстру­
ировать национальную политическую сцену. Дело в
том, что наше время предстало как время вопросов, от
веты на которые по большей части даст новое поколе
ние
политиков, поколение политиков
модернистов, спо
ных продолжить политический курс и либерализацию
экономики, сохранить преемственность традициям и
устоям, свести до приемлемого уровня вестернизацию
Немецкий социолог Макс Вебер, размышляя о поли­
тиках и политике как призвании, считал «решающим
психологическим качеством политика» не только волю,
ум, страсть, чувство долга, характер, но и не что иное, как
«глазомер», «способность с внутренней собранностью и
спокойствием отдаться воздействию реальностей». Ведь
именно способность с особым чувством проникаться
реальным положением вещей помогает выработке стра­
тегии государственного управления и принятию правиль­
ного решения в необходимый момент. Подобные поли
тики всегда акцентируют свое внимание на обществе –
основном и реальном соратнике политика, вовлекая его
в новое политическое пространство и оказывая пози
тивное влияние на преемственность сформировавше
гося политического курса. В результате может сложиться
новая политическая парадигма (новое политическое
пространство, новое политическое мышление, новая
политическая культура), основой которой, вероятнее
всего, станут предстоящие президентские выборы.
Есть основания полагать, что выборы 2003 года рас
ширят пространство национальной политики. Воз
можно,
от прежних выборов предстоящие будут отличаться не
только политической ситуацией, но и фазой политичес­
кого развития страны. Иными словами, президентские
выборы станут очередным экзаменом на зрелость для
молодой азербайджанской демократии и определят, ка­
ким Азербайджан будет в новом тысячелетии.
Начинается новая эпоха, но какая? Ответит на этот
вопрос политическая и экономическая ситуация в стране,
воссозданная на протяжении последних лет Президен­
том Гейдаром Алиевым, которая отсечет парадигмы, не
соответствующие интересам и требованиям общества и
национального политического пространства. Нынешняя
фаза политического развития страны показывает, что
борьба за место в политической пространстве будет бо­
лее острая, чем когда
либо прежде. Для многих в среде
оппозиции участие в предвыборной гонке будет целью
не сохранить или улучшить свои позиции в обществе, а
выжить в жестокой борьбе за полноту власти в партии
и за собственное политическое будущее.
Период пробы сил завершен, речь идет о процессе
совершенствования политического устройства страны,
формировании национальной идеологии в новых усло
виях, поиске эффективных путей модернизации эконо
мики, а также разработке и претворении в жизнь поли
тики, отвечающей интересам личности и государства.
СООТНОШЕНИЕ НЕОКОНСЕРВАТИЗМА И
АЗЕРБАЙДЖАНСТВА
Термин «азербайджанство» в политической жизни
страны используется недавно. С самого начала он был
выдвинут как идея реального объединения всех прожи­
вающих в стране этнических групп и национальностей
на базе общегосударственных интересов, а также как
идея, направленная на борьбу с шовинистическо
оналистическими и сепаратистскими настроениями, ко
торые особенно стали процветать в 1992–1993 годах.
Впоследствии эта идея получила широкую поддержку в
стране, наполняясь новыми элементами и структурами,
обретая черты идеологии.
(Проблема «азербайджанство»
вкупе с «национальной идеей» нами была рассмотрена
в статье, опубликованной в сентябре
октябре 1993
года в нескольких номерах газет «Халг газети» и «Ба­
В энциклопедических словарях идеология определ­
яется как система взглядов и идей, в которых осознаются
и оцениваются отношения людей к действительности и
друг к другу, социальные проблемы и конфликты, а также
содержатся цели или программы социальной действи
тельности, направленной на закрепление или измене
ние (развитие) данных общественных отношений.
В современной социологии идеология: 1. Система
идей, лежащих в основе и наполняющих социальную и
политическую деятельность. 2. В более узком значении
система идей, оправдывающая или узаконивающая под­
чинение одной группы другой. 3. Всеобъемлющее энцик­
лопедическое знание, способное к разрушению пре
рассудков и к применению в социальной реформе.
Идеология выполняет определенные социальные
функции, вырабатывая соответствующие интересам со
циальных групп и общественно
политических течений
типы мышления и поведения или даже программы со
циального действия.
Если исходить из вышеприведенных определений
понятия «идеология», то мы увидим, что термин «азер
байджанство» со всеми его составляющими вполне
можно рассматривать как конкретную, специфическую
Идея «азербайджанства» имеет несколько относи
тельно самостоятельных аспектов рассмотрения: этно
культурный, исследуемый преимущественно в рамках
антропологии (этнологии), этнографии, социальной пси­
хологии, лингвистики; социально
политический, раскры­
ваемый с помощью социологии, политологии, других
наук о социальном устройстве общества; геополитичес­
кий, разрабатываемый комплексом научных дисциплин
в области международного права, и т.д. Главное, нельзя
замыкаться в рамках только одного аспекта рассматри
ваемой проблемы, поскольку мы просто не сможем ох
ватить идеи «азербайджанства», солидарности всех про­
живающих в стране групп населения, их взаимодействия
как исторически устойчивого и специфического явления.
«Азербайджанство», как национально
государствен­
ная идеология, несмотря на все испытания, выпавшие на
ее долю, сегодня предстает перед нами в четко выра
женной формуле, имеющей свой расклад, обусловлен
ной историей и совместным проживанием издавна на
одной территории десятка национальностей, их общей
психологией, опирающейся на общий менталитет и
структуру потребностей. Интересы развития страны, об­
политического прогресса требуют беречь и
приумножать это бесценное достояние.
Идеология «азербайджанства» наполнена важными
функциональными элементами. Суть их – в защите стра­
ны от попыток ослабить ее духовно и физически. Она
нацелена на укрепление и развитие Азербайджана как
унитарного, правового и демократического государства.
«Азербайджанство» – это тот путь, который выведет не
зависимый и самобытный Азербайджан в ряды цивили­
зованных государств.
«Азербайджанство» – это выстраданная нашим на
родом историческая ценность. Это – ключ для достиже
ния реальной независимости, сохранения и укрепления
единого, неделимого Азербайджана. Сегодня «азербайд­
жанство» – это многовековая традиция гармонии наци
ональной жизни, конфессий, история братства, взаимо
действия и взаимовлияния всех проживающих в стране
наций и этнических групп, общая судьба и исторический
опыт их совместной борьбы за целостность независи
мого Азербайджана.
Это – общность государственно созидающих интере­
сов народа Азербайджана и цели его борьбы за разви
тие демократии, либеральной экономики, социальных
условий жизни. «Азербайджанство», как идеология, во
брало в себя социокультурные и этногеополитические
аспекты философско
социологической доктрины незави­
симого Азербайджана. Оно является принципом взаим­
ной поддержки, сотрудничества и равноправия.
В идейно
теоретическом и политическом отношени
ях
«азербайджанство» и неоконсерватизм взаимосвязаны.
С пространственно
географической точки зрения эта
идеология выступает как бы частью неоконсерватизма,
дополнением этой идеологии в условиях Азер
жана.
Ибо, взяв за основу анализ составляющих их главных,
существенных принципов и элементов, мы убеждаемся,
что внутренне они едины.
С точки зрения методологии – это соотношение об
щего и особенного. Они не противоречат друг другу.
Напротив, обогащая друг друга, они выступают как одно
целое. Поэтому синтез двух этих идеологий создает проч­
ную основу для вывода Азербайджана в число цивили
зованных государств.
Неоконсерватизм и «азербайджанство» опираются
на здравый смысл народа, не утратившего собственного
достоинства. В этом контексте патриотизм есть единство
любви и потому не имеет ничего общего с шовинизмом,
с идеологией национальной исключительности. Извест­
но, что неоконсерваторы являются государственниками,
а потому стремление «азербайджанства» к доминирова­
нию собственных национальных идей является основой
неоконсервативного восприятия окружающей действи
тельности. Так как принадлежность к традиции, идущей
из истоков древней культуры и истории, составляет ос
нову существования государства во благо всех соотечест­
венников, то это государство является не механической
суммой интересов, а воплощением общих интересов,
ради которых гражданин должен уметь жертвовать не
только собственностью, но и своей жизнью. Индивид,
осознавший, что «без отечества с его историей, языком
и обычаями я был бы никем», становится гражданином,
так как понимает, что «угроза отечеству является и уг­
розой моей личности, всему моему существованию».
Гражданин становится основополагающим фактором в
стремлении государства обеспечить свое процветание,
безопасность, территориальную целостность и преем
ственность национального духа. В таком смысле пред
ставляется и «азербайджанство», которое, вобрав в себя
исторический потенциал, интеллектуальный феномен и
культурное наследие народа Азербайджана, переносит
их в будущее, ратуя при этом за единство нации, вели
чие духа и целеустремленность действий социума.
На съезде азербайджанцев мира 9 ноября 2001
года Президент Гейдар Алиев, характеризуя государ
ственную политику, выделил ее приоритетную часть:
«Основной идеей независимого Азербайджана являет
ся азербайджанство. Каждый азербайджанец должен
гордиться своей национальной принадлежностью, мы
должны развивать азербайджанство – язык, культуру,
духовные ценности, обычаи и традиции
Азербайджана». В данном ас
те, будучи стратегией
государственной политики, «азербайджанство» тесно
переплетается с современным
идеологическим вос
приятием настоящего и будущего азербайджанского
Надо отметить, что неоконсерваторы стоят за невме­
шательство государства в личную жизнь, но они признают
и то, что частное не существует без общего. Высшей
формой жизни народа, его формирования является го
сударство. Именно поэтому лишенные государствен­
ти народы чаще всего либо исчезали со сцены ми
ровой истории, либо же вели скитальческую жизнь.
Азербайджан сегодня – унитарное, демократическое и
правовое государство, способное обеспечить безопас
ность своих граждан и гарантировать им социальное
Кроме того, человеку в своем видении мира необхо­
димо осознать, что важна принадлежность не только
национальной традиции, но и к цивилизации. Семья, род,
деревня, этнос и языковое сообщество – это общности,
привнесенные непосредственно. Некоторые же другие
общности возвышаются над нацией, больше напоминая
абстракцию, формируя ее мировоззренческий облик.
Это национальная идея, национальная идеология, под
воздействием которой нации и государства рождаются,
формируются и живут на мировой авансцене. Циви
зационный же фон формирует сущность нации и госу
дарства в свете других им подобных наций и государств.
Азербайджан – страна, которая находится на пере
сечении Европы и Азии, а значит, цивилизационный об­
лик нации формируется под воздействием двух состав­
ляющих компонентов: восточного начала и западного
влияния. Поэтому закон «географического детерми­
низма», обусловленный границами, географическим по­
ложением, населением и т.д., формирует мышление и
образ поведения нации и государства на мировой арене.
Все это в целом создает единый облик нации – именно
то социокультурное пространство и политическое ус­
ство, которое обеспечивает выживаемость и ста
бильное будущее нации и государства.
Поэтому, если проанализировать сущность «азер
байджанства» как основу национальной идеологии раз­
вития, то она представляется в этом смысле наиболее
подходящей для Азербайджана как страны с транзитар
ным обществом, переходной экономической системой,
формирующимся гражданским обществом и находя
щейся в состоянии войны с Арменией. «Азербайд
ство» в такой ситуации представляется как основопола
гающая форма «национальной идеи», которую необхо
димо рассматривать как интегративную, в основе кото
рой лежит представление об Азербайджане – части ци
вилизационного евразийского сообщества, с присущей ей
национальной самобытностью, традицией, националь
Интегрируясь и трансформируясь с течением вре
мени, «национальная идея» всегда играла важную, со
зидательную роль в процессе государственного строи
тельства. У римлян она была выработана в процессе
становления державного Рима: «Пусть другие делают
мягким металл и живым мрамор, и дышащими под их
творческим резцом возникают статуи: они делают это
лучше тебя, о римлянинA Ты же памятуй одно: править
державно народами, щадить и низлагать надменных». В
каждый определенный исторический момент «нацио
нальная идея» превращалась в основной контур, опре
деляющий направление развития нации и государства.
Поэтому сущностное содержание «азербайджанства»
– органическое единение различных народов, культур,
традиций, конфессий. Оно интегрирует в себя традицион­
ные мифы и символы, но использует их для защиты и
обоснования новых феноменов в лице национального
государства. Сила «азербайджанства» в том, что оно спо­
собно органически соединять индивидуальные социо
культурные приверженности людей с государством, ко
торое способно действовать, в том числе и в плане за
щиты и гарантии сохранения национально
культурной
идентичности народа. Естественно, чувство принадлеж
ности к собственному сообществу придает смысл и зна­
чимость самой жизни, укрепляет чувство взаимной от
ветственности и сопричастности, уменьшая тем самым
чувство одиночества и отчуждения. Эта идеология фор­
мирует в Азербайджане единое сообщество, единый со­
циум. Видимо, в данном аспекте не лишены оснований
доводы ряда западных исследователей, которые считают,
что человек может «чувствовать себя защищенным в
мире исторических традиций, создававших ощущение
укорененности и почти племенной принадлежности»
(Mosse G. Masses and Man. Nationalist and Fascist Per
cep­
tions. N.Y. 1980).
К тому же с усложнением, модерниза
цией, космополитизацией, обезличиванием общества и
соответственно потерей корней эта потребность не
только не уменьшается, а при определенных условиях
многократно усиливается. В такой ситуации именно го
сударство, будучи формой самоорганизации человечес­
кого сообщества, само, в свою очередь, становится фак­
тором формирования и институционализации многих,
Как отражение «Я
цивилизации», «азербайджанство»
выступает как этнополитическое видение национальной
сущности, стратегии развития, формы политического и
государственного устройства, где обеспечены права и
свободы каждого. «Азербайджанство» ориентируется на
нормативное единство общества – воспита
ние государственного правосознания, трудовой и дело
вой этики, приобщение к ценностям духовной жизни, в
чем соприкасается с консерватизмом. Оно апеллирует
к наличию сильной государственной власти и высокой
национальной дисциплине, выражающих национальные
интересы, формирующемуся национальному самосозна­
нию, ищет согласия в самых разных социальных слоях,
проповедует постоянный, но умеренный реформизм,
исходящий из собственного потенциала нации и госу
В понимании идеи «азербайджанства» заложена
идея единства на основе исторических, морально
нравствен
ных, культурных составляющих азербайджан
ской нации не только в настоящем, но и в далеком бу
дущем, для слу
жения не только одному поколению
азербайджанцев, а многим поколениям, для которых
независимость и национальная идентичность скоро
станут самыми неотъемлемыми атрибутами их жизни,
их понимания свободы.
Сегодня мы являемся свидетелями формирования на
циональной идеологии в Азербайджане. Наличие по
тенциала нации и политической элиты, способной вести
страну к процветанию и благосостоянию, свидетельствует
о том, что идея «азербайджанства», как национальная
форма неоконсерватизма, является и на протяжении
всей истории азербайджанского государства будет ос­
ваться основой национальной идеологии.
НАЦИОНАЛЬНАЯ ИДЕОЛОГИЯ АЗЕРБАЙДЖАНА
В КОНТЕКСТЕ ГЛОБАЛИЗАЦИИ
Расширение научно
технического прогресса и гра
ниц мировой экономики посредством функционирова
ния транснациональных корпораций и легкость пере
мещения капитала, утверждение общечеловеческих
ценностей, новая информационная открытость мира и
стремительное развитие информационно
коммуника
ционных технологий обусловили начало нового миро
вого порядка. Новая фаза межцивилизационных отно
шений стала отождествляться с существованием обяза
тельств, придерживаться которых должны все члены
мирового сообщества. Создав примат экономической
взаимозависимости субъектов мирового сообщества,
глобализация породила как расширение процессов ин
теграции, так и, как ни парадоксально, усиление тен
денций националистических взглядов и настроений.
Глобализация превратилась в процесс, определяемый
экономическими взаимосоставляющими факторами, а
не государственными. Это, в свою очередь, зачастую
приводит к недопониманию и неосознанию последст­
вий негативных факторов мировой интеграции и, соот
ветственно, к непринятию мер по их предотвращению.
Естественно, мировая экономика в процессе глобализа
ции становится более емкой, ибо начинает представ
лять из себя единое целое. Сильно отражается это и на
экономической потребности людей: цены,
продукты, уровень здравоохранения и социального обе­
спечения, доходов, банковской системы довлеют над
приматом национального суверенитета. Размывая барь­
еры между суверенными государствами, глобализация
трансформирует внутренние социальные отношения,
жестко дисциплинирует национальную самобытность,
подводя ее под особые мировоззренческие рамки. Она
разрушает приоритет национальной культуры и тради
ций, усиливая отдаленность от национальной самобыт
ности и реализовывая вестернизацию общества вне за
висимости от ее географического, экономического по
ложения, политического устройства, национального мен­
талитета, безжалостно наказывает неэффективность и
поощряет международных чемпионов эффективности,
не вдаваясь в сущность рационального развития как
ции, так и государства.
Таким образом, происходит разграничение примата
национальной идеологии от культурного наследия и со­
культурного пространства социума. Форми
ющаяся в подобной ситуации любая идеология вопло­
щает в себе не только модернизацию общества, но и ее
вестернизацию, вызванную распространением «единых»
общечеловеческих ценностей и принципов морали.
Поэтому национальная идеология нового тысячеле
тия не может сегодня формироваться без того, чтобы не
перерабатывать модернизированные доктрины евро
пейских «новых правых» и «новых левых». В условиях
переходного, трансформационного периода этот про
цесс фиксируется в общественном сознании латентно.
История всех существовавших цивилизаций, государств
и политических режимов доказывает, что не бывает ста­
бильных, развивающихся сообществ без ясно выражен­
ных целевых установок, определения своего места в
эйкумене (геополитическая территориальная единица),
системы ценностей и морали, являющихся гарантами
сохранения своей «Я
цивилизации». Они были отраже
ны в религиозных воззрениях, государственных актах,
общественном сознании, в целевых установках воспи
тания и образования. Благодаря им человек вполне адек­
ватно воспринимает свой мир, специфические основы
своей цивилизации, сознательно ориентируется в физи­
ческом и социальном пространстве.
Принятые в 2001 году Президентом Азер
Гейдаром Алиевым указы об усовершенствовании при
менения государственного языка, о дне азер
ского языка и азербайджанского алфавита, его обраще
ние к азербайджанскому народу по вопросам сохране
ния и защиты национальных нравственных ценностей –
это не только дань прошлому или же консервативный
настрой в политике в период глобализации мирового
пространства. Это ответ вы
зову времени, вызову глоба
лизации, которая способна смещать центры националь­
ного социокультурного приоритета в странах трансфор­
мационного периода. В основе подобной политики ле
жит стрем
ление сохранить сущность национальной
ментальности, национального самосознания и нацио
нального «Я». Ибо основная причина социокультурного
трансфор
мационного кризиса, переживаемого в Азер­
жане после распада СССР, была обусловлена сни
жением регулятивной роли традиционных ценностей и
норм, стремительной девальвацией универсалистских
ценностей, сменяющих традиционные, но не успевших
еще пол
ностью укорениться. Возникла серьезная проб­
лема пре
одоле
ния кризиса, поиск способов макросо
циальной реинтеграции общества на новой ценност
ной (единство нации) и нравственно
этической основе.
В ре
зультате началась реализация усиления роли уни
версалистских установок с сохранением достигнутого
уровня социальной интегра
ции и макросоциального
гулирования.
В истории человечества подобные ситуации имели
место практически во всех странах мира. Только лишь
новая, модернистская идеология, основанная на прио
ритетной роли национальных универсалистских ценнос­
тей, всегда выступала в роли защитницы национальных
интересов: в шестнадцатом веке в Англии в ответ на
распространение пуританства, в восемнадцатом в Ев­
ропе – в ответ на изменения, которые влекла Фран
ская революция, в двадцатом – в США, когда советская
угроза превратила консерваторов в защитников либе
ральных ценностей и институтов, а либералов – в выра
зителей классического либерализма для защиты собст­
венных национальных приоритетов. С этой точки зрения
надо трактовать и съезд азербайджанцев мира, состояв­
шийся 9–10 ноября 2001 года в Баку. Дело в том, что
сила нации предопределяется не только ее единством
и монолитностью, но и стремлением воссоздать и убе
речь национальное самосознание и ментальность. Имен­
но эту истину доводит до нас Президент Азербайджана
Гейдар Алиев. Поэтому идеологический уровень леги
тимности азербайджанских политиков нового поколе
ния модернистов будет заключаться в преемственности
курсу рациональной политики, культуры и мышления.
Был бы уместным вопрос – какой же должна быть
модернизация Азербайджана в процессе мировой вес­
тернизации? Можем ли мы модернизироваться, отвер
гая вестернизацию и сохраняя национальное «Я»? От
вет
и прост, и сложен одновременно. Ибо подобный исто
рический путь прошли практически все страны Юго
Восточной Азии. В XIX веке модернизаторской идеей
японских интеллектуалов было – «западные технологии,
японский дух». В Азербайджане же модернизаторская
идеология новейшего времени (с 1993 года) стала эф
фективной благодаря своей многогранности. На первом
уровне она в наименьшей степени представляла собст­
венно идеологию. Она выполняла роль стратегической
концепции развития Азербайджана в ее глобальном
контексте. Второй уровень модернизаторской идеоло
гии (с 1996 года) стал ключевым, ибо он касался наибо
лее активной части населения страны. Здесь были сое
динены принципы либерализма, социализма и патрио
тизма. Главным стержнем национальной идеологии мо­
дернизации в Азербайджане стала идея догоняющего
развития в мировом и опережающего в региональном
контексте по сравнению с другими странами. Именно
эта концепция предполагает изживание комплексов
«колониального сознания», культивировавшегося в на
шей стране на протяжении 200 лет. Третий уровень та
кой идеологии призван сыграть роль внешнего аморти
затора, заключающуюся в том, чтобы «пога
сить» анти
модернизаторский потенциал общества, нейтрализо
вать проявления реликтов традиционности, и, следова
тельно, должен быть обращен к тем слоям общества,
которые объективно противодействуют поэтапному раз­
витию страны в русле модернизации. Главная задача
при этом – реализовать общественные и технологичес­
кие преобразования в Азербайджане с сохране
нием са
мобытности национальной культуры (неокон
тизм),
обеспечением надежной социальной защиты общества
и свободы личности (неолиберализм), соединив эконо
мическую эффективность с социальной справедливостью.
ПОЛИТИЧЕСКАЯ И ЭКОНОМИЧЕСКАЯ СТРАТЕГИЯ
НЕЗАВИСИМОГО АЗЕРБАЙДЖАНА
Со времен Древней Греции и до нового времени
превалировали взгляды, использовавшие универсалист­
ский подход в интерпретации политики, которая вклю
чала в себя все формы взаимоотношений человека и
социума и тем самым обеспечивала целостность обще
ства. Только разделение политики и гражданского об­
тва дало возможность более точно понять связь
политики с другими сферами жизни общества, ибо по
литика предстала как одна из форм человеческой дея
тельности. Субъектами политической деятельности вы
ступили социальные группы, слои, общности, осознав
шие свои интересы, и их формальные и неформальные
организации. Со временем совершенствовалась форма
участия личности, социальной общности людей в осу
ществлении политической власти, защите своих полити­
ческих интересов, и формировалась сущность и концеп­
ция политической элиты общества.
Аксиомой является то, что наличие элиты характер
но для любого общества. В ее основе лежат физичес­
кие, психологические, интеллектуальные, культурные,
мораль
ные и другие различия людей. Наряду с этим,
элита характеризуется особыми политическими и орга
низаторскими качествами. Она представляет собой
слой общест
ва, наделенный высокими способностями
к уп
равле
нию и влиянию на политические и общест­
венные процессы. При этом формирование элиты не
противоречит принципам демократии, поскольку соци
альное равенство людей должно пониматься как равен­
ство возможностей.
Понятие «элита» требует к себе историко
кого подхода. Мы не можем игнорировать роль нацио
нальной элиты конца XIX и начала XX века в истории
Азербайджана. На какой бы стороне баррикады борьбы
за Азербайджан они ни стояли, их заслуги перед отечес­
твом неоспоримы, и нынешнее поколение наших граж
дан вправе отдать им должное. Аналогичное можно
сказать и в отношении азербайджанской элиты совет
ского периода. Элита является национальным достоя
нием народа.
В любом обществе элита не однородна. Она диффе
ренцирована и подразделяется на научную, политичес­
кую, экономическую, художественно
литературную, пра­
ящую, административную, оппозиционную (т.е. контр­
элиту) и т.д. В печати зачастую вместо конкретных типов
элиты используется понятие «национальная элита», что
не одно и то же. Другое дело, когда элита того или иного
типа своим воздействием на общественные процессы
поднимается до уровня общенационального значения.
Следовательно, национальная элита – это мощная ду
ховная сила общества, способная изменить ход общест­
политических процессов, оказывая сильное влия­
Для современного азербайджанского общества на
личие политической элиты является непременным ат­
бутом политики, ибо ее функции не могут автомати
чески осуществляться сами по себе. Разобраться в том,
какова на сегодняшний день политическая элита в Азер­
байджане, представляется особо актуальной проблемой.
Дело в том, что столкновение интересов политики ви
зуально на первый взгляд всегда имеет личностную ок­
раску и находит свое отражение в противостоянии кон
кретных политических лидеров. Прежде всего, осто
рожно выбирая дефиниции, надо четко определить, что
политическая элита, как было отмечено выше, – это не
группа чиновников или бюрократический аппарат, а
особый слой общества или относительно немногочис
ленная группа людей, от решений которых зависят судьбы
других людей и общества в целом. Проблема полити
ческой элиты возникает в обществе независимо от на
личия политических свобод и условий. Естественно, в
каждом обществе элита имеет свои характерные осо
бенности, оказывая исключительное влияние на состоя­
ние общества и динамику его развития.
В современном азербайджанском обществе наличие
политика, способного соединить в себе ум, знание, ши
рокое передовое мышление и жизненный опыт с ответ­
ственностью за свои действия и принимаемые реше
ния, является важнейшим фактором строительства ци
вилизованного государства. Способность Гейдара Алиева
объединить в себе эти качества политика, создала бла
гоприятные условия для формирования в Азер
жане
четкой и сильной схемы традиционного дуализма «го
сударство–общество», где негосударственная часть об
щества, основанная на автономии индивидов, выступает
в качестве выразителя общественных интересов и госу
дарственных начал. Подобное стремление к совершен
ствованию общества и политического устройства госу
дарства путем создания гражданского общества осно
вано не только на требованиях «новой» морали и де
мократических ценностей, но и на потребности совре
менного общества.
Хотя и медленно, происходит смена тоталитарного
мышления, формирующегося по принципам, имеющим
широкое хождение до «коперниковского переворота»,
когда закон и право устанавливались или санкциониро­
вались государством на форму либерального и демо
кратического развития. Индивид, подверженный гоне
ниям за инакомыслие или отступничество от «единых»
идей в прошлом, в настоящем получил свободу в са
мом широком понимании этого слова и гарантии своей
безопасности. Законность и правопорядок стали на мес­
то анархических тенденций, превалирующим в обще
ственном сознании в недалеких 1991–1993 годах. Новая
концепция государства строилась на осознании трех
основополагающих Локковских принципов, «естествен
ных прав» человека; права на свободу, жизнь и собст­
венность. Именно эти принципы стали основополагаю
щими компонентами политической стратегии Азер
жана после июня 1993 года и нашли свое четкое отра
жение в Конституции Азербайджанской Республики,
принятой 12 ноября 1995 года.
Основу политической системы составили институты,
позволяющие народу Азербайджана путем свободного
выражения своей воли учреждать высшие государст­
венные органы, осуществляющие властные полномочия.
Эта система включает в себя все государственные инс­
титуты, а также их взаимоотношения в динамике, в том
числе общественные организации и политические пар
тии, участвующие в общественно
политической жизни
страны.
В течение всего прошедшего с июня 1993 года пе
риода государственная политика Азербайджана строи
лась на двух фундаментальных подходах: реализме и
прагматизме. Оба подхода сегодня направлены на обе
спечение независимой и сильной государственности,
создание унитарного, демократического государства,
опирающегося на широкую социальную основу и про
водящего активную и четкую социальную политику. Она
направлена на повышение и стабильное обеспечение
жизненного уровня населения, защиту и реализацию
прав и свобод граждан, на создание современной си
стемы здравоохранения, образования, социального
обеспечения, на поддержание неимущих и малоиму
щих слоев, на предотвращение социальных конфликтов
и их разрешение. Достижения последних лет: обеспече­
ние свободы слова, прав и свобод гражданина, полити
ческий плюрализм, свободная деятельность более 1300
неправительственных организаций, как женских (более
30), молодежных (более 80), спортивных объединений,
исследовательских центров, так и различного
рода профессиональных союзов, 38 политических пар
тий и объединений, функционирование около 600 сред­
ств массовой информации, как газет и журналов, так и
средств сетевой информации, свобода на волеизъявле
ние гражданина, формирование гражданского общес
тва,
усиление либерализации национальной экономики и
предотвращение рецессии (экономический спад, стагна­
ция производства), обеспечение демократизации об
щества является прямым свидетельством реальной и
прагматичной политики властей, направленной на стро­
ительство правового и демократического государства.
Однако этим политическим и экономическим дос­
тижениям предшествовала долгая политическая, эконо
мическая, социальная, гуманитарная стагнация общес­
тва, маргинализация индивида. В такой ситуации фор
мировалась и легитимизировалась новая элита Азер­
байджана – неиндифферентная к судьбе и будущему
своего народа и государства.
Политическая элита независимого Азербайджана
начала формироваться после января 1990 года, когда в
постпредстве Азербайджана в Москве появился опаль
ный в то время бывший член Политбюро ЦК КПСС и
политический лидер азербайджанского народа Гейдар
Алиев. Январь стал месяцем более глубокого осмысле
ния сущности и характера политической власти в СССР
и рождения нового поколения политиков, испытываю
щих боль и горечь за судьбу азербайджанского народа.
Этот сложный переходный период и является началом
формирования нравственного и политического кредо
современной национальной политической элиты, спо
собной бороться за демократические ценности, либе
ральную экономику, свободу и государственную незави­
симость. Находясь рядом с Гейдаром Алиевым, Ильхам
Алиев был непосредственным свидетелем его борьбы с
руководителями СССР, предавших азербайджанский на
род во время событий, связанных с Нагорным Кара­
бахом, а также территориальными притязаниями армян­
ских сепаратистов. Выбор им политического пути был
сделан именно в тот судьбоносный момент.
После событий января 1990 года, возвращения
Гейдара Алиева в Баку, а затем отъезда в Нахчыван, объ­
единения патриотических сил и народных масс вокруг
Гейдара Алиева кузницей политических кадров стала
партия «Ени Азербайджан», организация которой явля
ется его огромной заслугой. В настоящее время партия
«Ени Азербайджан» имеет довольно сложную внутрен
нюю структуру. Созданная в экстремальных условиях
борьбы за выживание, эта партия смогла отказаться от
ряда устаревших форм организации и обеспечить себе
после своего первого съезда в ноябре 1999 года доста
точно эффективную и гибкую структуру, разумное соче­
тание опыта и новаторства, преемственность традиций
и взаимообогащающее сотрудничество старшего поко
ления и молодых кадров.
ПОЛИТИЧЕСКАЯ И ЭКОНОМИЧЕСКАЯ
СТРАТЕГИЯ НЕЗАВИСИМОГО АЗЕРБАЙДЖАНА
Основную цель национальной политической элиты
в настоящем и будущем времени Гейдар Алиев сфор
мулировал на II съезде партии «Ени Азербайджан» в
ноябре 2001 года: «Наша основная цель – государст­
венное строительство Азербайджана. Осуществля
в Азербайджане реформы – политические, экономиче
ские, социальные и другие. То есть наша задача – по
следовательно развивать Азербайджан на избранном
им пути, пути демократии, рыночной экономики».
Формируя цель и стратегические задачи, которые и
далее необходимо решать правящей элите, Гейдар
Алиев вместе с тем раскрыл широкую панораму дости
жений в сфере экономики, социально
культурной жиз
Главным направлением экономического развития
Азербайджана стало обеспечение максимального уровня
жизни народа на основе полного и эффективного ис
пользования трудовых и природных ресурсов, структур­
ной перестройки экономики и совершенствования уп­
равления социально
экономическими процессами, гар­
моничной интеграции в мировое экономическое сооб
щество. Основным средством решения этих концеп­
туальных задач является дальнейшая либерализация и
приватизация экономики, развитие рыночных механиз
мов экономической сбалансированности, приоритетный
рост малого и среднего бизнеса, создание благоприят
ного климата для всех форм предпринимательства.
Успешная экономическая политика в Азербайд
сформировалась на трех основополагающих принципах
экономического развития: 1) рыночной конкуренции;
2) либерализации всех сфер управления экономикой
(валютный рынок, торговые связи
отношения, банков
финансовый рынок и т.д.); 3) плюрализм всех форм
собственности. Важную роль в проведении ус
экономической политики играет обеспечение инвести
рования различных сфер промышленности, повышение
платежеспособности населения страны и реструктури
зация внешних долгов. Все эти новые черты экономики
стали эффективными средствами построения силь
государственности.
В основу экономической стратегии было положено
отвечающее общественным предпочтениям представ
ление о будущем характере национальной экономики,
ее месте в глобальном хозяйстве. Эти предпочтения сов­
пали с теми результатами, которые способны обеспе
чить свободное действие рыночного механизма. Нацио­
нальная экономика Азербайджана становится исходной
базой, точкой отсчета длят сфер, где востребованность
человеческого капитала и научно
технического прогрес
са является приоритетной. Перегруп
ровка производ
ственных и человеческих ресурсов дает большой ры
ночный эффект, и в будущем подобная стратегия пред
полагает динамичное развитие различных сфер про
мышленности. Достижения последних лет: стабилизация
и рост темпов нефтегазодобывающей про
мышленности,
усиление роли Нефтяного фонда в развитии промышлен­
ного и аграрного сектора – являются явным свидетель
ством вышеприведенного довода об экономической
стратегии страны. Факты свидетельствуют, что если в 1997
году темпы понижения нефтедобычи составляли 0,3%, то
уже к 1998
му произошла полная
стабилизация ее тем
пов, а в последующие годы наблюдается явный прирост.
В результате бюджет страны ежегодно увеличивается,
вероятность дефицита уменьшается.
Краткий анализ экономических успехов Азербайд­
жана наглядным образом показывает, что если в 1991 –
1995 годах внутренняя валовая продукция снизилась на
58 процентов, промышленная продукция – на 67 про
центов, сельхозяйственная продукция – на 48 процен
тов, то в 1996
2001 годах прирост внутренней валовой
продукции составил 55 процентов. Если на протяжении
предыдущих пяти лет внутренняя валовая продукция
снижалась на 58 процентов, то в последующие пять лет
она поэтапно возросла на 55 процентов, промышленная
продукция увеличилась примерно на 20 процентов, по
сельскохозяйственной продукции имеет место 40
центный прирост, в два раза увеличился товарооборот.
Государство постепенно выходит из рецессии (экономи­
ческий спад и понижение уровня производства), обу
словленной распадом СССР и анархическими тенден
1993 годах в Азербайджане.
Если в 1991
1995 годах объем капитальных вложе
ний снижался на 43 процента, то уже в 1996
2001 годах
он увеличился в 4 раза. Если в 1991
1995 годах уровень
инфляции ежегодно повышался в 14
18 раз, то есть на
1800 процентов, то в 1996
2001 годах, то есть за пять лет,
рост инфляции составил всего лишь 16 процентов. По
темпам инфляции Азербайджан сегодня – единственная
среди стран СНГ, где уже в течение 5
6 лет предотвра
Одним из основных направлений экономической
политики государства является вложение инвестиций. В
2001 годы в экономику было вложено инвестиций
более чем на 37 триллионов манатов, что составляет
более 9 миллиардов долларов. При этом 27 триллионов
манатов, или более 6 миллиардов долларов, то есть 70
процентов, – это доля зарубежных инвестиций. Ос
ное – это внутренние инвестиции, что является позитив­
ным фактором для развития национальной экономики.
Кроме того, особое внимание на протяжении пос­
ледних лет уделялось повышению платежеспособности
населения страны. Так, в 1996
2001 годах среднемесяч
ная заработная плата работающих граждан возросла в
4,3 раза, среднемесячная сумма пенсий – в 4 раза. В
тоящее время среднемесячная номинальная зара
ботная плата одного работника – 257 тысяч манатов,
что составляет около 55 долларов США. В недалеком
прошлом, лет 5
6 тому назад, эта цифра не составляла и
10 долларов. Кроме того, за десять месяцев 2001 года
денежные доходы населения возросли на 10,7 процента.
Если в первой половине 90
х годов реальные денежные
доходы населения без учета инфляции сократились в 3
раза, то с 1996 года они увеличились в 3 раза, выплаты
на питание вынужденным переселенцам в течение од
ного только 2000 года были повышены в 3 раза.
В области внешней торговли Азербайджан ведет
торговлю со 120 странами. В 1995
2000 годах внешне
торговый оборот страны возрос в 2,2 раза. На сегодняш­
ний день он составляет 2,9 миллиарда долларов США. В
том числе экспорт увеличился в 2,8 раза, а импорт – в
1,7 раза. Если внешний товарооборот Азербайджана в
1995 году составлял 1215,0 миллиона долларов США, то
уже в 1998 году эта цифра была равна 1683,4 миллиона
долларов США. Ежегодный прогресс в этой области
позволяет создать систему эффективной экономичес­
кой и социальной стратегии развития Азербайджана.
Наиболее сложной и важной проблемой экономи
ческого развития страны является бюджет. Ежегодное
увеличение бюджета, поэтапное увеличение распреде
ления бюджетных финансов на сферы здравоохранения,
образования, помощь малоимущим слоям населения
является приоритетной политикой национального эко
номического развития. При этом ежегодное уменьшение
дефицита бюджета свидетельствует о наличии явного
экономического прогресса и переходе на новый этап
экономических взаимоотношений между государством
и личностью. Таким образом, если в 1993
1994 годах де­
фицит государственного бюджета составлял 7
10 про
центов, то сейчас этот показатель – 1
1,2 процента. В
2000 годах поступления в государственный бюджет
возросли в 13 раз. Общая сумма государственного бюд­
жета с 277 миллиардов манатов достигла 3,6 триллиона
манатов. Сейчас бюджет Азербайджана составляет 900
Среди сфер национальной экономики в последние
годы особое внимание уделялось развитию малого и
среднего бизнеса как наиболее важного фактора фор
мирования среднего класса. Наличие же среднего класса
является основным составляющим компонентом граж
данского общества, создание которого происходит се
годня при взаимодействии власти и неправительствен
ного сектора. Естественно, в этой сфере существует ряд
факторов, обусловленных транзитарностью переживае
мого периода и осложняющих поступательное форми
рование среднего класса, но анализ экономического
роста и совершенствование экономической среды, сни­
жение бюрократических препятствий и реализация мер
по дебюрократизации свидетельствуют о развитии бла
гоприятной экономической среды для малого и среднего
бизнеса и поступательного движения к формированию
среднего класса.
Сегодня в Азербайджане функционирует более 60
тысяч субъектов малого и среднего бизнеса. По сред
ним подсчетам, на каждые 10 тысяч человек населения
страны приходится 70 зарегистрированных субъектов
малого и среднего бизнеса. В итоге малый и средний
бизнес начинает играть превалирующую роль в форми­
ровании национальной экономики. Так, на долю субъ­
ектов малого и среднего бизнеса сегодня падает: 39% –
торговля, 19% – сельское хозяйство и рыболовство,
11% – операции с недвижимостью, 9% – промышлен
ность, 7% – строительство и т.д. По последним статисти
ческим данным количество физических лиц, вовлечен
ных в малый и средний бизнес, составляет 101 тысячу
человек.
Кроме того, в последние годы для развития малого
и среднего бизнеса были созданы Национальный фонд
поддержки предпринимательства, Агентство развития
малого и среднего предпринимательства и ряд других
структур, способных обеспечить деятельность создаю
щихся субъектов малого и среднего бизнеса. В данном
аспекте необходимо отметить, что развитие частного
сектора занимает особое место среди государственных
программ относительно развития предприниматель
ства. Так, доля частного сектора в национальном ВВП
составляет 68%, в том числе в промышленности – 44%,
сельском хозяйстве – 99%, торговле – 98%, строитель
стве – 64% и т.д.
Однако, чтобы осознать в полной мере значение
проделанной работы, приходится вновь и вновь вос
станавливать в памяти те сложные процессы и события,
когда в силу амбициозных устремлений лиц, ставших
сегодня оппозиционными «лидерами», под угрозу ста
вилась судьба независимости государства, экономичес­
кое благополучие и благосостояние народа. В 1999 году
– год 5
летия со дня подписания «Контракта века» –
Ильхам Алиев в своем выступлении прокомментировал
ряд событий, предшествовавших официальной проце
дуре подписания документа, сыгравшего значительную
роль в формировании национальной экономики, раз
личных ее составляющих компонентов, усилении роли
не только топливно
производственного комплекса, но
и других сфер производства, в том числе и аграрного
сектора. Как известно, Гейдар Алиев был вынужден от
казаться от того варианта контракта, который готовился
к подписанию, т.к. выяснилось, что его условия проти
воречат национальным интересам Азербайджана. Ход
событий Ильхам Алиев освещает следующим образом:
«Расул Гулиев, выдававший себя за «крупного нефт
ного специалиста», злоупотребляя сложившимся по
жением, взял инициативу в свои руки. От имени прави
тельства Азербайджана Расул Гулиев возложил на граж­
данина Словакии Марата Манафова полномочия вести
переговоры с зарубежными компаниями и в связи с
этим 26 июня 1993 года подписал особый мандат. Расул
Гулиев ради своих личных интересов возложил судьбу
всего экономического развития страны на гражданина
другого государства, не имеющего ничего общего с
нефтяной сферой, не имеющего элементарного пред
ставления о нефтяных контрактах... Можете представить
себе, что ждало бы азербайджанский народ, если бы
был принят вариант контракта, подготовленный Мана­
фовым и согласованный с Расулом Гулиевым...
Разведочный период в этом варианте был установ
лен в 6 лет, и объем иностранных инвестиций в этот пе
риод должен был составить всего 21 миллион долла
ров. Скажу для сравнения, что уже сейчас, то есть через
пять лет после подписания «Контракта века», объем ин
вестиций составляет 2 миллиарда долларов. Согласно
предыдущему варианту контракта, нефть на месторож
дении «Чираг» должна была добываться только в 2007
году, то есть через тринадцать лет после подписания
контракта. Мы же смогли добиться начала нефтедобычи
в 1997 году, точнее через 3 года после подписания кон
тракта, и это было обязательным условием «Кон
тракта
века». С того дня на месторождении «Чираг» добыто
5,5 миллиона тонн нефти.
Далее. Согласно предыдущему варианту контракта
попутный газ должен был продаваться Азербайджану
по рыночной цене. Мы же добились бесплатной пере
дачи Азербайджану всего попутного газа. На сегодняш
ний день консорциум добыл и бесплатно передал Азер­
байджану 1,2 миллиарда кубометров попутного газа.
Спрашивается: неужели Расул Гулиев не понимал, к
какой пропасти он толкает Азербайджан? Нет, он пре
красно понимал. Однако это не имело для него никакого
значения. Его личные интересы преобладали над инте
ресами народа, и во имя этих интересов он был готов
заложить все нефтяные богатства страны. По указанию
Гулиева Манафов предложил зарубежным нефтяным
компаниям столь выгодные условия для того, чтобы по
лучить у них взятку в размере 300 миллионов долларов.
В действительности же эти 300 миллионов долларов
должны были поступить в казну Азербайджанской Рес­
публики в виде бонусов.
Должен отметить, что зарубежные нефтяные компа
нии, проявив достоинство, не пошли на такую сделку и
проинформировали об этом Президента Азербайджана
через послов своих государств в нашей стране. Полу
чив
информацию, Президент запретил Манафову продол
жать переговоры и поручил проведение переговоров
по контракту непосредственно Государственной нефтя
ной компании Азербайджанской Республики.
Успехи, достигнутые за эти пять лет благодаря осу
ществлению «Контракта века», налицо. Что же касается
будущего, то достаточно отметить, что Азербайджан в
течение 30 лет получит 80 процентов, а все зарубеж
ные нефтяные компании вместе – всего 20 процентов
дохода от «Контракта века»...
Мы понимали, что реальная независимость Азер­
байджана может быть обеспечена только в условиях
экономического развития, привлечения иностранных ин­
вестиций, выхода страны из экономического кризиса...
Мы уже подписали 19 нефтяных контрактов, и никто не
может помешать нам в продолжении нашего стратеги
ческого пути в этом направлении».
Успешная нефтяная стратегия, начало реализации
которой было положено в сентябре 1994 года Прези­
дентом Гейдаром Алиевым подписанием «Контракта
века», обеспечила Азербайджану 21 подписанный кон
тракт с международными нефтяными компаниями, ин
вестиции в размере 6 миллиардов долларов, повыше
ние валютного запаса страны с 10 миллионов долларов
в 1994 году до 1 миллиарда в 2001, создание Нефтяного
фонда с 360 миллионами долларов. Национальная нефтя­
ная стратегия гарантировала возможность вступления
Азербайджана во многие экономические и финансовые
структуры, в том числе возможность членства в ВТО (Все­
мирная торговая организация), реализацию комплекса
стратегических мер по совершенствованию националь
ной экономики, включая сельское хозяйство, усиление
роли малого и среднего бизнеса как основополагаю
щего звена формирования среднего класса, снижение
рецессии, понижение инфляции и повышение имиджа
государства как равного партнера в экономических от
ношениях между государствами.
Анализ и комментарии политического и экономи
ческого положения Азербайджана как на региональной
арене, так и в общемировом контексте свидетельствуют
о сформировавшемся устойчивом политическом курсе
и поэтапном экономическом росте. Однако, к сожале
нию, не все политические силы в Азербайджане объек
тивно оценивают проделанную работу, в результате ко
торой установилась устойчивая политическая стабиль
ность, возрос бюджет, либерализуется национальная
экономика, обеспечивается стабильный рост социальной
защиты населения, формируется новый социум. Сущ­
ность государственной работы как в политике, так и в
экономике не может заключаться в принятии и осу
ществлении скоротечных программ, направленных на
осуществление интересов отдельных групп. Необходим
поэтапный и многогранный подход. Именно в этом за
ключается успех реализуемой политики не только в на
стоящем, но и в будущем.
Сегодня Азербайджан находится в принципиально
новой мировой ситуации. Его внутренний и внешний
контекст практически сбалансирован. И, казалось, такое
положение должно было привести к формированию
системы мироориентированных политических сил, кото­
рая смогла бы развиваться до нормальной партийной
системы в европейском, западном понимании. Но, к со­
жалению, этого не произошло. С самого начала у нас сло­
жилась структура внутренне ориентированных партий
с элементами большевизма. Поэтому вопрос взаимо
действия власти и оппозиции в Азербайджане сохраняет
свою актуальность.
Открытая оппозиция в Азербайджане начала фор
мироваться в 1987 году. Сначала она проявляла себя в
различных кружках, а затем в связи с событиями вокруг
Нагорного Карабаха вышла на площади, присоединив
шись к народному движению. На начальном этапе дей
ствия оппозиции не носили антисистемного характера.
Это уже позже, после январского 1990 года вторжения
советских войск в Баку, призывы и действия оппозиции
стали носить антикоммунистический, антисоветский ха
рактер.
Обретение независимости и начало строительства
ского, демократического государства в Азербайд­
жане привело к созданию горизонтали власть – оппо
зиция, способствующей совершенствованию взаимоот
ношений между обществом и государством. Поэтому,
если констатировать успехи страны за прошедший пе
риод, то справедливо будет отметить, что ни в одном
направлении развития молодого независимого государ­
ства наше общество не добилось столь заметных ре
зультатов, как в политическом.
Но при всем этом, как ни парадоксально, широкое
развитие демократических ценностей, политический
плюрализм не стали факторами консолидации общест
ва,
формирования политических партий западного типа, га­
рантами гражданского консенсуса. Отсутствие полити
ческой культуры, реализма, конструктивных подходов в
решении жизненно важных для республики проблем,
способности идти на созидательный диалог с властями
стали неразрешимой проблемой «национальной оппо
Борьба за власть и личные амбиции лидеров партий,
региональный и клановый эгоизм заслонили содержа
ние и характер цивильной политической конкуренции.
В яростной схватке за личную власть и влияние забыты
общенациональные интересы, собственные декларации
и, как ни удивительно, даже уроки истории. «Нацио­
нальная оппозиция» слишком увязла в межфракцион
ной борьбе, эволюция ее взглядов, идей ее лидеров
резко отстает от реалий динамично меняющейся жиз
ни, от позитивных изменений, достигнутых властями во
внутренней и внешней политике. Отсутствие конструк
тивности, радикализм, попытки искусственного нагне
тания напряженности в обществе являются, пожалуй,
основными факторами кризиса в руководстве ПНФА,
«Мусавата», ПННА и АДП, резкого падения имиджа их
лидеров, вялости политической активности членов пар­
тий. Словом, состояние политической оппозиции харак­
теризуется как «разброд и шатание». Вся эта ситуация
во многом обусловливает необходимость организацион­
ной перестройки и обновления идеологической плат
формы, поиска нового лидера, который будет считаться
с реальностями жизни.
Общество – фактор динамичный, постоянно про
грессирующий, не терпящий застоя и стремящийся к
рациональным изменениям. Оно меняется, и наряду с
ним меняется форма политической борьбы, мышления
и восприятия реалий. Новое общество не воспринимает
безответственного, крайнего радикализма, псевдо
юционной риторики, новому поколению чужды ми­
тинговые идеи без ярко выраженных целей. Эти факторы
характеризуют бесперспективную деятельность старой
«национальной» оппозиции, которая не смогла изменить
и усовершенствовать собственного мироощущения,
ровоззрения и взглядов. Деятельность этой оппози
ции все еще ограничена абсолютным нежеланием счи
таться с настроениями в обществе. Вероятнее всего,
годы отстранения от власти основных нынешних оппо
зиционных лидеров не стали временем отрешения от
иллюзий, собственных политических ошибок, от поли
тического дилетантизма, временем извлечения уроков
и формирования зрелого государственного мышления.
Кризис оппозиции стал настолько глубоким процес
сом, что сегодня сложно представить механизм созда
ния не только прочного оппозиционного альянса или
блока, но и устранения внутренних конфликтов. Эта си
туация в своем роде порождает сомнения в возможнос­
ти того или иного лидера стать единым лидером оппо
зиции. Неадекватная изменчивость оппозиционной сре­
ды, смена друзей на противников и обратный процесс
примирения противников являются свидетельст
сущности «национальной оппозиции», ее незрелости, а
также растерянности ввиду отсутствия перспективы. Рас­
кол внутри ПННА, ПНФА, «Мусавата» и других партий,
постоянные политические разборки, шумные взаимные
разоблачения еще раз подтверждают тезис о том, что
оппозиция в Азербайджане пестра, аморфна, неотструк­
турализована и переживает острый кризис. Непомер
ные
амбиции и претензии оппозиционных партийных элит
противодействуют новациям, рациональному подходу
к политической конкуренции и организации внутрипар­
тийной деятельности.
Приходится констатировать, что эта обстановка вну
три оппозиционной нестабильности в любое время мо­
жет превратиться в неуправляемую реакцию для самой
оппозиции и общества в целом. Естественно, если она
послужит самоочищению, селекции оппозиционного
поля, ее обновлению и приближению к стандартам ев
ропейской демократии, то это станет позитивным фак
тором формирования нового национального полити
ческого пространства. Но при ином стечении обстоя
тельств политические интриги внутри оппозиции станут
пружиной, приводящей в действие разрушительный
механизм, что будет крайне нежелательным явлением
для строительства демократического общества.
Таким образом, экскурс в историю оппозиционного
движения в Азербайджане, наблюдения последних лет
показывают, что «национальная» оппозиция в основ
ном придерживается конфликтной интерпретации по
литики. Она действует по принципу: «Чем хуже, тем
лучше для меня» или же «В мутной воде легче поймать
свою рыбу». Как видим, групповые интересы неизмен
но оказываются выше общенациональных. Между тем,
мировой опыт показывает, что конфликтная трактовка
власти и политики чрезвычайно опасна. Именно она
создает идейную основу постоянной борьбы как вну
три страны, так и за ее пределами, истощает силы на
рода, приводит к потере человеческих и материальных
В вопросе трактовки истории партийного строитель­
ства показателен опыт Франции. Если во время Шарля
де Голля во Франции – стране, только что вышедшей из
войны и начавшей строительство нового и сильного го
сударства, – не было ничего, кроме оппозиции, а госу
дарство держалось лишь на авторитете главы государст­
ва, то спустя 20 лет в стране сложился прочный полити
ческий консенсус и образовалось биполярное полити
ческое пространство «правых
левых». Аналогичный путь
развития прошло большинство развитых стран Европы.
Наглядный пример подобного развития общественного
сознания можно наблюдать и в Турции, где за послед
ние 20 лет сформировалось политическое пространство
с участием политических сил совершенно различного
толка. При этом преемственность власти в странах с ус­
тоявшейся политической системой трактуется как необ
ходимый атрибут жизнеспособности государства и об
щества. Мустафа Кемаль Ататюрк обеспечил преемст­
венность власти, построив сильное, демократическое и
светское государство.
Сегодня в Азербайджане Гейдар Алиев заложил фун­
дамент для построения не только независимого, циви
лизованного и демократического государства с граж
данским обществом и либерализированной экономикой,
но и основу партийной традиции, которая в будущем
окажется еще более эффективной при наличии конст­
руктивной оппозиции. В этом заключается суть преем
ственности власти Гейдара Алиева – власти, создавшей
наиболее благоприятные условия для политического
плюрализма, либеральной экономики и свободы в вы
боре обществом своего политического лидера. Это ис­
торическое достояние и бесценное наследие, которое
азербайджанский народ должен будет беречь и разви
вать, передавать из поколения в поколение.
Десятилетний опыт независимого Азербайджана по­
казывает, что различный подход к организации внутри
государственной жизни страны не остался в прошлом.
Он по
прежнему находит свое выражение в таких про
тивоборствующих началах политической жизни, как ин­
тегративная, представленная сегодняшними властными
структурами, и дифференцирующая, сводящаяся к от
стаиванию интересов различных оппозиционных поли
тических групп и партий. Хотя, проанализировав де
тально программные установки и избирательные плат
формы многих оппозиционных партий, мы не обнару
жим серьезных расхождений по принципиальным во
просам, касающимся как определения внешнеполити
ческой стратегии государства, так и реформирования
политической и социально
экономической сфер жизни
нашего общества. Возможно, феномен поразителен, но
таковым он представляется на первый взгляд.
Власть и оппозиция во многих государствах – это
принципиальные идеологические противники. Каза
лось
бы, Азербайджан не должен составлять исключения. Но,
в отличие, например, от России, где позиции власти и
оппозиции различны как в теории, так и на практике, в
Азербайджане взгляды власти и оппозиции на проблему
развития общества в коренных, гносеологических воп­
росах общественно
политического и экономического ус­
тройства страны во многих аспектах совпадают. Прог­
раммы и уставы большинства оппозиционных партий в
политической сфере заявляют о своей приверженности
курсу на строительство независимого, демократического,
правового, светского государства. Во внешней политике,
за исключением популистских заявлений некоторых ли­
деров оппозиции в пользу той или иной региональной
державы, в основном доминирует стремление к соблю
дению норм и принципов международного права, взаимо­
выгодному сотрудничеству, добрососедству и сбалан
сированной внешней политике.
В экономике, несмотря на то, что разрозненная вну
тренними распрями «национальная» оппозиция (хотя
оппозицию в Азербайджане сложно называть единым
термином «национальная» ввиду отсутствия общей,
единой цели, идеи и взглядов, а также пос
тоянно на
растающего внутреннего противостояния, основанного
на амбициозных позициях лидеров), за редким исклю
чением некоторых представленных в парламенте пар
тий, еще никогда не выступала конкретно с предложе
ниями собственного видения методов и форм либера
лизации национальной экономики, но все же в ее про
граммах находят свое отражение заявления о стремле
нии к курсу углубленных кардинальных рыночных ре
форм с введением частной собственности на землю, с
приватизацией и разгосударствлением экономики. В об­
ласти культуры – всемерное развитие национального
самосознания и самоидентификации, повсеместное ут
верждение азербайджанского языка как госу
дарст
вен­
ного и т.д. В военной – восстановление территориаль
ной целостности страны, укрепление националь
ных
женных сил и т.п. Подобных примеров множе
ство. Казалось бы, нет таких судьбоносных проблем, ко
торых власть не решает или же не намерена решать.
Оппозиция прекрасно видит, что все вышеназванные
программные цели и установки успешно реализуются,
находя воплощение во внутренней и внешней политике
государства. Видимо, суть вопроса не в этом, а в том,
что она в силу объективных и субъективных факторов
не смогла создать собственного «большинства» и таким
образом обеспечить преемственность оппозиционного
политического курса.
Все основные оппозиционные политические объе
динения и их сателлиты – мини
партии – выражают лишь
личные амбициозные устремления, направленные на
реализацию конкретных эгоцентрических интересов
своих руководителей. Структура этих организаций мало
чем напоминает структуру устоявшегося политического
объединения группы людей вокруг единой цели, идеи
и мировоззрения. К тому же с сожалением приходится
констатировать, что в Азербайджане принцип оппози
ционности понимается во многом не как способ проти
вопоставления одних принципов государственного ус­
тройства, политических взглядов, идей другим принци
пам, взглядам и идеям или же стремление показать
правящей элите, государственно
властным структурам
их недостатки, заставить чувствовать «дыхание» своих
конкурентов. Не приспособленные и не адаптирован
ные к политической реальности и не способные к осоз
нанию совокупности фактов и результатов политичес­
кой деятельности правящей элиты, оппозиционные ли
деры выступают не против политико
экономического
курса, а конкретно и только против Президента Гейдара
Алиева и членов его команды.
Радикальная оппозиция не желает или не может идти
в ногу со временем, по
прежнему считая митинги и улич­
ные шествия основным методом борьбы с властью.
Между тем, по мнению серьезных аналитиков, время
политиков, рожденных улицей, ушло в прошлое. Поли­
тике сегодня нужны интеллектуалы
реалисты, прагма
тики, способные предложить альтернативные программы
ускоренного развития страны, решения политических,
экономических и других проблем.
Некомпетентность в оценках политических явлений,
незрелость, отсутствие политической культуры, которая
характеризует уровень освоения определенной партией
и ее членами политических идей, взглядов, концепций,
программ, и низкая степень востребованности подоб
ной оппозиции обществом свидетельствуют о скором
начале процесса формирования исключительно новой,
конструктивной оппозиционной среды в недрах самой
же оппозиции.
В какие бы яркие одежды ни рядились лидеры «на
циональной» оппозиции, их время прошло. Этот факт
неоспорим. То, что могли, они сделали. Внутри оппози
ционные процессы показывают, что на другое – новое,
позитивное – они не способны. Их уход оправдан и тем,
что электорат устал видеть и слушать одних и тех же
оппонентов власти. Реальности говорят о том, что нас­
тало время смены «старой гвардии» лидеров оппозиции
на новых – молодых, успевших освоить правила игры в
контексте цивилизованной оппозиции. Они осознают,
что оппозиция пережила этап своей «истории», связан
ный с утверждением ее принципов, идеологии и прог­
рамм, крахом убеждений и воззрений, плана реформи
рования общества, жесточайшим политическим фиаско.
Сейчас наступил этап зрелых раздумий и поступков, из
влечения уроков из прошлого, собирания крупиц по
ложительного опыта и создания подлинно демократи
ческого по духу и содержанию оппозиционного поля
как неотъемлемой части демократического общества,
где гарантом процветания и стабильности является
гражданский консенсус.
Справедливости ради надо отметить, что не все то,
что делалось оппозицией начиная с 1987
1988 годов,
подлежит критике или же осуждению. Главная ее заслу
га
в том, что в критические для судьбы страны перио
она выражала чаяния народа. Пусть не всегда удач
но и
умело, но она направляла народное возмущение, выз­
ванное предательской, несправедливой политикой ру
ководства ЦК КПСС, в необходимое русло, давала важ
ные импульсы народному движению.
Не вина оппозиции, что она не смогла осознать реаль­
ности и требования времени, что безоглядный роман
тизм оказался куда более привлекательным, чем сама
действительность. Она, как и само общество, была про
дуктом той политической системы, откуда вышли мы все.
Просто одни были реалистами и прагматиками, другие
оказались во власти эмоциональных чувств, энергии
молодости, романтического идеализма, который не по
Таким образом, уход «старой гвардии» оппозиции
представляется как потребность общества, как требова
ние времени, необходимость для политической струк
туры страны усовершенствовать собственное полити
ческое пространство, когда вертикаль оппозиционной
мысли будет скорректирована на лозунг консолидации
общества во имя общей, единой цели – укрепления и
процветания независимого Азербайджана.
Национальная политика за время, прошедшее с июня
1993 года, сформировала свой основной компонент –
наличие устойчивой властной структуры и благоприят
ные условия для оппонирующих структур. Отсутствие
конструктивности – это бич «национальной оппозиции»,
нуждающийся в коррекции. Ее корректировка же – не
дело только власти, правящей политической элиты. Это
проблема всего общества, основного катализатора об
щественного прогресса, способного отречься от кон
фликтного понимания сущности сегодняшней «нацио
Общеизвестно, что интеграционная функция поли
тики ярче всего проявляется в деятельности такого госу­
дарственного деятеля, который видит наличествующие
в обществе конфликты, но не идет на их углубление, а
ищет некий фундамент, на основе которого возможны
компромиссы во имя сотрудничества. Поли
тики, при
держивающиеся противоположной тактики, апеллируют
чаще всего к тому, что главенствующими являются их
партийные интересы и противопоставляют их как обще­
национальным интересам, так и интересам других пар
тий. Вся деятельность же Гейдара Алиева служит под
тверждением простой истины, что политический успех
там, где найдена оптимальная форма власти, разрешаю­
щая имеющиеся противоречия, стабилизирующая по
ложение в обществе и мобилизующая ресурсы нации,
воссоздающая политическое равновесие элит и обще
ПОЛИТИК НОВОГО ВРЕМЕНИ
В социальной психологии хорошо известен эффект,
который на языке профессионалов именуется подменой
цели. Цель вполне четко сформулирована и поставле
на. Это – президентские выборы. Однако ряду оппози
ционных партий очень удобно подменять эту цель дру
гой и вывести на арену новый «феномен». Приходится
констатировать, что часть подобных акций «подмены
цели» находит свое отражение в том, что последнее
время ознаменовано множеством публикаций, посвя
щенных роли Ильхама Алиева в «посталиевский» период.
При этом представители правящих кругов и представи
тели оппозиции одинаково активно обсуждают этот воп­
рос. Хотя даже неискушенному в политике человеку
понятно, что различные люди, вводя в повестку дня
именно эту проблему, преследуют различные цели.
Причин подобного стремления к политической ри
торике в адрес Ильхама Алиева немало. На парламент
ских выборах в ноябре 2000 года партия «Ени Азер
жан» заявила своим партийным списком, что на сегод
няшний день, наряду с ее председателем, у нее есть об
ладающий огромным потенциалом, политической волей
и харизмой молодой лидер, способный возглавить пар
ламентский список. В действительности выборы пока
зали, что вся предвыборная кампания ПНА проходила
при активном участии Ильхама Алиева. Именно она
стала фактором, продемонстрировавшим, что многочис­
ленные группы, объединенные различными интересами
в политической жизни, могут и хотят консолидироваться
вокруг Ильхама Алиева.
Ход предвыборной партийной агитации был под­
чинен типу политического поведения Ильхама Алиева.
Сильная сторона его деятельности как раз в том и состо­
яла, что он был способен сплачивать людей и аккуму
лировать их энергию, направлять ее на определенные
формы действия. Эффективность той или иной полити
ческой акции оценивалась Ильхамом Алиевым степенью
освоения ее целей и принципов. Наряду с этим он про
демонстрировал, что мера воплощения его обещаний
в практические дела чрезвычайно высока.
С одной стороны, демонстрировались черты полити­
ческого лидерства, с другой стороны – сам стиль поли
тического поведения был настолько далек от стереоти
пов многих представителей национальной политичес­
кой контрэлиты, что поневоле зарождалась мысль о
чрезвычайно удачном синтезе традиции и новаторства,
сочетания знаний всех тонкостей азербайджанской мен­
тальности с широким кругозором и видением талант­
вой личности, способной одинаково адекватно вос
принимать и разрешать как проблемы социально
эко
номического развития, так и глобального стратегиче
ского планирования.
Было бы правильно отметить, что на формирование
политических, экономических и духовных воззрений
Ильхама Алиева оказало влияние не только семейное
воспитание. Видимо, немаловажную роль здесь сыграли
его личные качества, интеллект, общая культура, скром
ность, способность с пользой синтезировать все то цен­
ное и позитивное, что он вобрал в себя за годы созна
тельной жизни. И не случайно, что ни у одного политика,
кроме Президента Гейдара Алиева, нет такой широкой,
массовой социальной базы, которую за короткое время
обрел Ильхам Алиев. Его социальная база не имеет
географических и возрастных границ, он является тем
редким политиком, который объединяет вокруг себя
представителей всех возрастов и всех регионов страны.
Учеба в престижном, одном из лучших вузов СССР –
Московском институте международных отношений, за
щита кандидатской диссертации, преподавательская
деятельность в этом институте, работа в нефтяном сек
торе, партийная деятельность, работа в Олимпийском
комитете и Совете Европы и т.д. составляют солидный
политический актив Ильхама Алиева. За период работы
в Национальном олимпийском комитете благодаря
своим организаторским способностям, опыту работы с
международными структурами Ильхам Алиев смог до
биться того, что в спорте Азербайджана появились такие
культовые фигуры, как олимпийские чемпионы. Именно
Ильхам Алиев впервые поднял в ПАСЕ вопрос о проб­
леме использования территории Нагорного Карабаха
для распространения и производства наркотиков, рас
положения террористических баз и захоронения там
ядерных отходов, тем самым вновь привлекая внимание
мировой общественности и международных структур,
порой руководствующихся принципом «двойных стан
дартов», к вопросу оккупации вооруженными силами
Армении Нагорного Карабаха и семи прилегающих
районов.
Деятельность парламентской делегации Азер
жана в Парламентской ассамблее Совета Европы (ПАСЕ),
включающей в себя как представителей партии «Ени
Азербайджан» и беспартийных, так и депутатов от оп
позиционных партий, показала, что Ильхам Алиев сумел
за короткий срок консолидировать весь ее состав во
имя обеспечения общенациональных интересов и до
биться заметных успехов. Вопрос тут не только в актив
ности парламентской группы Азербайджана, а в том, что
национальная внешняя политика начала приобретать
выгодные идеологические контуры. Если сегодня нацио­
нальная внешняя политика основывается на деятельнос­
ти и инициативах Президента Гейдара Алиева, то сейчас
становится очевидным, что в унисон, в поддержку ей в
лице Ильхама Алиева формируется новая сила, готовая
мобилизоваться для активного продвижения националь­
ных интересов на международной арене. Истек
шие годы
показали, что реализм и прагматизм являются осново
полагающими принципами национальной внешней по
литики, фундамент которой был заложен в середине
1993 года.
Однако несколько иначе деятельность Ильхама Алиева
оценивает азербайджанская оппозиция. Софистически,
искусно играя на смешении терминов и понятий, она
переводит ими же спровоцированную дискуссию из
политического и правового поля в эмоциональное.
Именно их пресса начала муссировать так называемую
концепцию или план наследника, «проблему посталиев­
ского Азербайджана». Хотя и не совсем этично затраги
вать эту тему, но факт остается фактом: в рядах оппози
ции усердно обсуждается вопрос о некоем «часе икс»,
о «намерении» Гейдара Алиева реализовать в Азер­
байджане сценарий «генетической передачи власти»,
о том, кто встанет во главе государства после Гейдара
Алиева, и каков будет политический Олимп страны в
будущем.
При этом все публикации, выступления лидеров оп
позиционных партий полностью игнорируют демокра
тические принципы передачи власти, отраженные в
Конституции Азербайджана, пытаясь внушить обществу
мысль, что в стране будто бы намечается реализация
нелегитимного механизма передачи власти.
Удивляться тут не приходится, ибо в их цели входит
не реализация каких бы то ни было программ по кор
ректировке проводимой ныне политики или обновле
ние политического курса, а речь идет о создании новой
политической системы, стремлении начать процесс
построения государства вновь, игнорируя существую
щие приоритеты национальной стратегии развития.
Пресловутые разговоры вокруг «часа икс» свидетельст­
вуют о желании оппозиции начать «игру во власть»
вновь, но при условии, что поле покинет самый силь
ный. Общеизвестен принцип демократической государ
ственности, который предполагает принятие большин
ством населения того или иного государственного ус­
тройства. Те партии, которые игнорируют эти принципы,
нормы и правила, выступая вне рамок конструктивизма,
против созидательного развития, национальных интере­
сов и прогресса, не могут называться оппозиционными.
Они являются «антисистемными», если не «антинарод
ными». Однако, к сожалению, в политическом прос­
транстве Азербайджана многие оппозиционные лиде
ры считают себя и свои партии носителем единствен
ной и окончательной истины.
У такого политического нигилизма есть свои истори­
ческие корни. Вспомним, что в течение всего 1992 года
в Азербайджане фактически трижды происходила неле­
гитимная передача власти: уход и возвращение Му
либова, обстановка безвластия времен Ягуба Ма
дова,
вооруженный захват власти «фронтовиками». При
ход к
власти Народного фронта был некоей «револ
осуществленной с помощью танков и БТР. Только поли
тическая воля Гейдара Алиева положила конец практике
насильственного прихода к власти и направила как дея
тельность парламента, так и других властных структур в
сугубо легитимное русло. Попытки переворота октября
1994 и марта 1995 годов продемонстрировали агонию
всех тех, кто хотел, чтобы в Азербайджане установилась
традиция «перманентных режимов». Историческая же
заслуга Гейдара Алиева заключается в том, что он внес
в азербайджанскую политическую культуру совершенно
новые тенденции, правила игры, возможность полити
ческого консенсуса и усилил объединительную функцию
государства.
Как известно, введенное когда
то понятие легитим
ности власти в современной политологии разделяется
на 3 уровня: идеологический, структурный и персона
листский. Идеологический уровень, как правило, осно
ван на соответствии власти процессу становления эво
люции конкретного человека. При этом подразумевает­
ся его становление как члена данного общества, так и
то, как он интегрируется в данную систему. С позиций
именно идеологического уровня легитимности Ильхам
Алиев воспринимается большинством населения страны
как будущий лидер нации. Его речи и выступления, про­
возглашаемые им лозунги соответствуют менталитету и
потребностям азербайджанского общества. В его дея
тельности заметное место занимает то господствующее
в любом постсоветском обществе представление о спра­
ведливости, которое находит преломление в его кон
кретных гуманитарных акциях по отношению к отдель
ным группам граждан.
Идеологический уровень легитимности нередко на
прямую зависит от ряда и внешних факторов. Азер­
байджанцы, испытывающие повышенный интерес к
вопросам роста национального престижа своего госу
дарства, чрезвычайно остро воспринимали роль Ильхама
Алиева в реализации нефтяной стратегии Азербайд
жана,
его успешные переговоры с руководителями крупных
нефтяных компаний и официальными представителями
этих стран, успехи нашей делегации в Совете Европы и
олимпийской сборной на международной арене. Без­
условно, все это в комплексе оказывает сильное влияние
на меру идеологической легитимности Ильхама Алиева.
Если говорить о структурной легитимности, то в Азер­
байджане уже есть установленный Конституцией поря
док формирования властных структур. Он стал доста
точно привычным, и политическая система располагает
четкими механизмами того, чтобы распространить на
любого кандидата в президенты, равно как и на Ильхама
Алиева, механизм законного избрания.
Если говорить о персонализированной личной леги­
тимности Ильхама Алиева как будущего лидера, то ему,
конечно же, доверяют, к нему питают симпатии, его ха
ризма рождает к нему доброжелательное отношение
многих. Таким образом, персонализированная легитим
ность Ильхама Алиева, безусловно, будет подкрепляться
идеологической и структурной.
Легитимность власти всегда находилась в прямой
зависимости от ее эффективности и стабильности, кото
рые предопределяются интеллектуальным потенциалом
и энергией элиты, наличием конструктивной оппозиции
и «контрэлиты». Именно от того, насколько мы будем
способны использовать во благо общества все позитив­
ные факторы, будет зависеть достигнутый нами успех.
Но мы должны учитывать, что большое значение имеет
осознание и констатация положительных аспектов про
водимой политики.
Когда
то Бенджамином Константом был выдвинут
принцип, вошедший в число вечных принципов власти.
Он писал, что на земле не должно быть никакой неогра­
ниченной власти – ни власти народа, ни тех, кто назы
вает себя его представителями, ни власти закона, кото
рый должен быть заключен в те же границы, как и сама
власть, его дающая. Президент Гейдар Алиев в своей
политической деятельности неукоснительно придержи
вался этого принципа. Достаточно привести хотя бы та
кой факт, что на постсоветском пространстве мало какой
парламент дожил до конца законный срок своего из
брания, хотя именно у нас нелегитимностью Милли
Меджлиса обосновывали свои действия в 1993
годах все те, кто предлагал немедленно распустить и
Милли Меджлис, и Верховный Совет, из недр которого
они вышли, и пойти на новые парламентские выборы.
Может быть, какой
то другой политик так бы и сделал,
но не Гейдар Алиев. Уважение к закону сочетается в
нем с безусловным уважением к традициям и стремле
нием уйти от шагов, способных дестабилизировать об
Возможно, тем, кто вышел из недр тоталитарного
общества, порой и тяжело в полной мере осознать сущ­
ность новых реалий. Именно поэтому мы нередко стал
киваемся с попытками повернуть демократическое те
чение событий в нашем обществе в русло столь при
вычных до сих пор схем и правил управления. Однако
молодое поколение азербайджанских политиков фор
мируется уже в новых условиях, вобрав в себя как об
щечеловеческие, универсальные, так и национальные
ценности. Восемь лет – достаточный срок для того, что
бы молодые политики осознали значение свободы и
демократии для развития общества. И нет ничего уди
вительного, что на смену старшему поколению полити
ков с их устоявшимися взглядами и жизненным опытом
приходит молодая политическая элита совершенно но
вого типа. Происходит естественный эволюционный
процесс. И можно с уверенностью сказать, что эти по
литики, стремящиеся сегодня прийти к власти, способ
ны решать как задачи консолидации общества, так и
проблемы его стратегического развития.
Что же касается проблем «наследника» или преем
ственности власти, то обратимся вкратце к опыту стра
ны, которая во многом может стать для нас хорошим
Суждения о преемственности власти обусловлены
не только политическими реалиями, но и историческими
аналогиями и параллелями. История по своей сущнос
ти
состоит из аналогий, повторов и исторических паралле­
лей. Они сопровождают человечество на всем пути его
рационального и прогрессивного развития. Во многом
подобные аналогии являют собой пример для подра
жания последующим поколениям, готовым строить ста
бильное будущее, где процветание и прогресс превра
щаются в основополагающие ориентиры не только го
сударства, но и каждого гражданина. Порой именно ис­
торические параллели, проводимые с прошлым, помо
гают избежать наихудшего и содействуют реализации
наилучших возможностей настоящего и будущего. С этой
точки зрения, наша страна – не исключение. История
знает много примеров, когда нация и государство ока
зывались на грани того, чтобы быть стертыми с мировой
авансцены и исчезнуть. Однако в каждый конкретный
исторический период эти государства выживали и про
должали свое существование, а нации возрождались
благодаря личности, способной объединить в себе волю
и устремленность нации, дипломатию и стратегию госу
дарства, согласие и консенсус общества.
История Германии и Конрада Аденауэра – наглядный
пример той исторической параллели, которая содейст­
вует реализации наилучших возможностей настоящего
и будущего. Если анализировать этапы возрождения
Германии – страны, вышедшей из пепла и руин войны,
тоталитарных традиций, потерявшей в 1945 году почти
половину своих довоенных территорий, двадцать пять
процентов населения, оставшегося в восточной части, –
то невольно вспоминаются слова К.
Аденауэра, сказав
шего после второй мировой войны, что «...мы докажем
миру, что можем стать великой нацией, много и упорно
работая».
Оставаясь верным своим принципам и проявляя
упорство в своих устремлениях, Конрад Аденауэр, на
чавший восхождение на политический Олимп Гер
нии
еще во времена Веймарской республики, бывший «не
угодной» политической фигурой в период нацистского
режима, испытавший на себе все сложности и перипе
тии политической жизни своей страны, вновь оказавшись
у власти, начал строить новую Германию с новой эконо­
микой, новым государственным строем и совершенно
новой формой национального мышления. Он отрекся
от предложений формировать плановое хозяйство при
жестком контроле государственного регулирования и
выступил за рыночную экономику, взяв на вооружение
теорию социального рыночного хозяйства. Главное в
ней заключалось в том, что государство должно было
создать условия для развития экономики на либераль
ной рыночной основе и одновременно вырабатывать
законодательную базу для того, чтобы по мере развития
промышленности, сельского хозяйства, торговли неук­
лонно рос жизненный уровень населения. За то время,
что он был канцлером, было увеличено количество ра
бочих мест, рынок наполнился товарами, доступными
всем, немецкая марка превратилась в одну из наибо
лее крепких валют, реальные доходы людей только за
первую половину 1950
х годов увеличились в два раза,
быстро и надежно решалась жилищная проблема,
уменьшился уровень безработицы.
Исторический отрезок в Германии, получивший на
звание «эра Аденауэра», длилась почти полтора десятка
лет. Но и тогда германское экономическое чудо вовсе
не воспринималось как чудо. Наоборот, профсоюзы уг­
рожали всеобщей забастовкой и даже три года спустя
депутаты критиковали К.
Аденауэра и Л.
Эрхарда за
«провал реформ», доказывая, что они только разоряют
народ. К счастью для немецкого народа, К.
Аденауэр не
прислушался к критикам, правительство не ушло в от
ставку, и он довел дело до конца. Надо ли пояснять, ка
кими оказались результаты? Германия превратилась в
страну, поэтапно трансформировавшуюся из тоталитар
ного режима в демократическое государство с модер
низированной системой управления, производства и
мощной экономикой. Сегодня Германия обладает ог­
ромными людскими ресурсами, мощным экономичес­
ким, техническим, научным потенциалом, новейшей
технологией, а нацию отличает преданность высокой
культуре и родному языку. Естественно, не будь после
Конрада Аденауэра его политических последователей,
продолжателей курса, сохранить и приумножить все эти
достижения и ценности было бы невозможно.
Конрад Аденауэр и Гейдар Алиев. У этих личностей
много общего, много схожего по масштабу и таланту, уму
и мудрости, государственному видению и целеустремлен­
ности. Если первый этап деятельности Гейдара Алиева от
носится к советскому периоду, где роль руководителя
страны ограничивалась принципами тоталитарного ре
жима, то после обретения государственной независимос­
ти начался второй этап поэтапной модернизации страны.
Отход от тоталитаризма, демократизация государствен
ного управления и общества открыли новые широкие
возможности для возрождения и развития экономики,
внедрения в производство и другие сферы новейших тех
нологий, роста уровня и качества жизни людей.
Однако все это было достигнуто не сразу. На долю
Гейдара Алиева, вернувшегося к управлению страной в
середине 1993 года, выпала незавидная, тяжелая судьба:
хаос, анархия и гражданская война, угроза расчленения
страны в результате сепаратистских выступлений отдель­
ных групп, развязанная Арменией война, спад, стагнация
и стагфляция экономики, резкое ухудшение социального
положения населения, попытки государственного пере
ворота в 1994 и 1995 годах, неоднократные террорис
ческие акты в отношении главы государства Гейдара
Алиева и т.д. – все это и многое другое составляло реаль­
ность Азербайджана. Гейдару Алиеву благодаря его госу
дарственному таланту и решительности пришлось в те
чение первых двух
трех лет спасать страну от всего этого,
и только в 1996 году общество и государство смогли пол
ностью переключиться на решение проб
лем государст­
венного строительства и реализацию экономической, по­
литической и судебно
правовой реформ в стране.
Пример послевоенного (1945 г.) развития Германии
может послужить очень важным ориентиром для реше­
ния многих проблем нашей страны. Поэтому необходимо
всегда помнить примеры и исторические параллели
прошлого, чтобы идущее на смену поколение политиков
не сбилось с проложенного Гейдаром Алиевым пути.
Каким он станет в будущем? Этот вопрос каждый из
нас вправе задать. Он имеет судьбоносный характер и
должен заставить каждого патриота Азербайджана глу
боко задуматься и ответить на него. При этом не только
с точки зрения личного благополучия, а с позиции сохра­
нения государственности, национальной независимос­
ти, территориальной целостности и серьезного улучше
ния жизненных условий народа.
В 2001 году в Москве вышла в свет книга «Азер
жан и Россия: общества и государства» под рубрикой
«Мир, прогресс, права человека». Она является изданием
музея и общественного центра имени Андрея Сахарова.
Материалы книги отражают суть конференции, прошед­
шей в рамках фонда А.
Сахарова и его отделения в США.
Среди, бесспорно, интересных, но неоднородных и не
однозначных, порой даже одиозных статей, включенных
в этот сборник, опубликована и статья «Азербайд
ская революция», в которой приводятся выдержки из
моего интервью под названием «Прошлое в контексте
будущего»
(см. «Бакинский рабочий», 7 апреля 1992 года).
Одна из цитат содержит мое мнение о личности Гейдара
Алиева, которого я придерживался во все времена: «Я
против «сильной руки», но за сильную власть и крепкую
дисциплину. Дело не в авторитарности, а в авторитете
этой личности. Так вот, выражая личное мнение, я скажу
– авторитет у Алиева в республике есть... это, без сом
ния, незаурядная личность, крупный государственный
деятель, обладающий качествами лидера».
Да, сильная власть и крепкая дисциплина. Для реше­
ния проблем Азербайджана – молодого независимого
государства – необходимо, чтобы его лидер обладал и
качествами сильного, волевого лидера не только сегодня,
но и завтра, учитывая переходный период государства,
сущность идущих в стране политических процессов, что
совершенно не противоречит развитию демократии.
Писать о современниках очень сложно. Приходится
учитывать множество факторов, уметь осознать и понять
политического деятеля, с которым связываешь судьбу
целого народа. Сегодня мы размышляем о политике
но
вого времени, политике
технократе. Кто
то может
неоднозначно воспринимать написанное, но я уверен,
что в определенном смысле выражаю мнение миллио
нов азербайджанцев, переводя его из их сердец на язык
политики. Наше общество становится свидетелем за
рождения новой социальной силы, способной продол
жить стратегию развития Азербайджана, существенно
преобразить политику и экономику страны в русле тре
бований времени. И мы должны осознать, что в Азер­
байджане происходит некая «тихая революция», воз
можно, незаметная на первый взгляд, – «революция ме­
неджеров и политиков
технократов».
Нет ничего противоестественного в том, что в уп
рав­
лении и во власти возрастают значение и роль науки и
технической интеллигенции (технократов). Хо
рошо
известно, что сегодня промышленно развитые об
щества,
можно сказать, целиком регулируются принципами научно
­
технической рациональности. Поэтому гармонич
ное един­
ство политиков – гуманитариев с менеджерами и техно
кратами как можно лучше отвечает интересам развития
нашей страны в условиях ее модернизации.
Карл Поппер писал: «Вместо того, чтобы вставать в
позу пророков, мы должны стать творцами своей судьбы.
Мы должны учиться делать все так хорошо, как только
можем, и выявлять свои ошибки. Отбросив идею о том,
что история политической власти нас рассудит, и изба
вившись от беспокойства по поводу того, оправдает нас
история или нет, мы, возможно, достигнем успеха».
Наш экскурс в историю в контексте темы Ильхама
Алиева был неслучаен. Новейшая история Азербайд­
жана прошла у нас перед глазами. Мы – ее очевидцы и
непосредственные участники и потому знаем: мало кто
из современной национальной «контрэлиты» в состоя
нии ответить на вызовы нового времени. Может, это
Аяз Муталибов, в сложное для республики время оста
вивший страну на произвол судьбы и на военном са
ете сбежавший от ответственности и гнева собствен
ного народа в Москву? Или Расул Гулиев, следственными
органами в отношении которого возбуждено уголовное
дело за присвоение более 70 миллионов долларов и
скрывающийся от ответственности в США? Или Али Ке­
римов, не способный подняться выше уровня провин
циального политика? А, может быть, Иса Гамбар, за кото­
рым тянется «шлейф» младшего научного работника, и
отвергнутый «собратьями» по оппозиции или Этибар
Мамедов, растерявший свою социальную базу и сорат
ников по партии? Суть моей мысли заключается в том,
что сама политическая деятельность этих людей дала об­
ществу неопровержимые доказательства того, что в
ключевые моменты истории они демонстрировали бес­
помощность незрячего.
Факты – вещь упрямая, и они уже свидетельствуют о
том, что Ильхам Алиев – это политик нового времени,
который обладает всеми необходимыми качествами,
чтобы руководить страной в будущем, сложный период
истории которой завершится не скоро. Взгляды Ильхама
Алиева, связанные с государством, его развитием, извест­
ны. Все его главные чаяния – это модернизация Азер­
байджанского государства и включение страны в союз
избранных стран, принимающих важные решения ми
рового масштаба. В своих действиях он методичен и
прагматичен, рационален и предсказуем. Его отличает
то, что он не чиновник с ограниченным полем дейст
вия,
а политик широких взглядов. В этом его преимущество.
Азербайджану необходим именно такой политик, ибо
он нуждается в соединении немецкой точнос
ти и ответст­
венности с открытостью, искренностью и толерантностью
азербайджанцев. Все это позволит научиться работать
эффективно, установить порядок и создать современное
государство и общество, в котором сегодня так много
В шкале ценностей Ильхама Алиева государство стоит
на первом месте, при том, что это не исключает ценнос
ти
личности. В наших условиях это – обдуманный путь. Не
может быть сильного демократического государства со
слабым обществом. Только полноценная жизнь общест­
ва может защитить государственную машину от инерции,
государственный аппарат – от застоя, а личность – от не­
законных действий властей.
«Сильное государство» и «модернизация государства»
– вот две составляющие системы ценностей Ильхама
Алиева. К ним можно еще добавить и такую ключевую
идею, как, например, приверженность курсу Прези
дента
Гейдара Алиева – формирование сильного государства,
устойчивого общественного развития и новой формы
Экономические взгляды Ильхама Алиева дают осно­
вание сказать, что модернизацию он понимает не как
процесс, ограничиваемый экономической реформой.
Для него приоритетным является идея демократизации,
протекающая параллельно с развитием малого и сред
него бизнеса. В экономических делах он отнюдь не но
вичок. Работа в качестве первого вице
президента Го
дарственной нефтяной компании является для него хо
рошей школой по изучению и реализации экономиче
ских интересов государства. Сложившиеся доверитель
ные отношения с экономическими структурами За
стабильность в стране позволяют надеяться на активное
привлечение и в будущем инвестиций в Азер
В свое время Дэн Сяопин писал: «Переходя реку, надо
ощупывать камни под ногами». Поэтому каждому из нас
– как политической элите, так и, возможно, «контр­
элите» Азербайджана – придется ответить на вопрос:
насколько мы осознали, что возможность конституци
онной передачи власти сильному политику – это дар
судьбы, который мы «ощупываем», пытаясь обес
венность курса страны, идущей по пути созда
ния демок
ратического общества и формирования граж­
данского консенсуса.
РАМИЗ МЕХТИЕВ
доктор философских наук
«Бакинский рабочий», 8 января 2002 г. (№ 4), с. 2
ГРАЖДАНИН, ЛИЧНОСТЬ, ЛИДЕР
«До конца жизни буду преданно слу
жить своему народу и всю свою деятель
ность посвящу будущему развитию Азер­
байджанской Республики».
Гейдар АЛИЕВ
На днях я ознакомился с очередным номером жур
нала «Азербайджан – ИРС». Это был специальный вы
пуск, целиком посвященный Президенту Азербайджана
Гейдару Алиеву. Не скрою своего восхищения: журнал
великолепно оформлен, иллюстрирован уникальными
фотографиями, отражающими различные этапы жизни
и деятельности Гейдара Алиева. На столь же высоком
уровне находятся и представленные здесь статьи. Бога
тый фактологический материал чрезвычайно удачно со­
четается с изысканным стилем изложения. Особое мое
внимание привлекла статья «Уроки жизни», которой,
собственно, и открывается номер журнала.
Небольшая по своему объему, эта статья в емких
понятиях и отточенных фразах раскрывает широкую па­
нораму деятельности Гейдара Алиева как мудрого по
литика и государственного руководителя, посвятившего
всего себя служению родному народу. Автор Мехрибан
Алиева пишет о том, что ее поколение и сегодня вновь
постигает суть жизненных уроков Гейдара Алиева. И
каждый его урок – это яркий пример веры в мощь чело­
веческого духа, несгибаемость воли, силу характера, урок
непобедимости Человека. Автор указывает: «В истории
Азербайджана XX века есть один значительный этап:
начавшийся в конце 60
х годов и перешагнувший в XXI
век исторический период. С первого взгляда возникает
грандиозная, противоречивая, со своими взлетами и
падениями, с сухими статистическими данными и фак
тами картина. Но достаточно двух слов – и страницы ис­
тории оживут, успехи и потери, прогресс и развитие
намного яснее раскроются, отразятся, чем в самых об
ширных и точных отчетах и графиках. Гейдар Алиев.
Участник и создатель судьбоносных страниц нашей ис­
тории в XX веке. Свыше 30 лет ответственный за Азер
байджан. Гражданин. Личность. Лидер.
Он всегда старался ради прогресса Родины, он всегда
гордился культурой и историей страны, его всегда вол
новала судьба будущего поколения. И не удивительно,
что судьба Родины – Азербайджана навсегда переплелась
с его человеческой судьбой».
Согласимся с автором статьи: бытие Гейдара Алиева
для Азербайджана – «это божественный дар судьбы».
Гейдар Алиев, подобно Франклину Рузвельту, Уинс­
тону Черчиллю, Шарлю де Голлю, стал легендой уже при
жизни. Его неординарная личность, великий талант по
литика и государственного деятеля производят глубо
кое впечатление на всех нас, его современников и со
граждан, и привлекают к нему внимание политиков, ис­
следователей и журналистов. С годами интерес к фено
мену Гейдара Алиева не только не уменьшается, а на­
оборот, все больше возрастает. Во многих отечествен
ных и зарубежных публикациях, трудах исследователей
мы открываем все новые грани жизни и деятельности,
политики и виртуозной управленческой способности
Гейдара Алиева. Многие журналисты любят его называть
Мастером власти, утверждая, что чувство власти у него
органично переплелось со всеми другими и составляет
неотъемлемую часть его натуры. По мнению многих ис­
следователей, именно эта магия власти позволяет ему вот
уже более трех десятилетий быть не просто на Олимпе
власти, а оставаться кумиром, идеалом миллионов.
Подходы к исследованию исторической фигуры та
кого масштаба могут быть весьма различными: с пози
ций изучения его как личности и как государственного
деятеля или же скрупулезного анализа среды его фор
мирования и становления как политического лидера.
Имеет право на существование и столь широко распро­
страненный подход, как описание различных этапов его
государственной деятельности. Все эти публикации ос­
тавляют ощущение эпохальности его свершений. Многие
авторы отмечают, что все сделанное и сказанное им не
может не вызывать удивления, равно как и то, что каж
дый, кто пытается понять эту личность, находит свои при­
чины для искреннего восхищения всем тем, что было
содеяно им.
Говорят, страны как и люди. Скрытый, неизвестный
рок порой лишает их радости и счастья, подвергает су
ровым испытаниям. Страны впадают в бессилие, народы
познают унижение, вступают в фазу губительного рас
кола, теряют исторические ориентиры. Сказанное как
будто списано с новейшей истории Азербайджана.
Когда азербайджанский народ в июне 1993 года до
верил Гейдару Алиеву руль управления обретшим неза
висимость государством, оно напоминало эквилибрис
та,
жонглирующего над пропастью без шеста
противовеса.
Безвластие, хаос и неразбериха захлестнули всю страну:
резкое падение курса маната, снижение уровня промыш­
ленного и сельскохозяйственного производства, унизи
тельные очереди за хлебом и другими продуктами пита­
ния первой необходимости, активизация сепаратистских
настроений в ряде регионов, разгул криминала, пресле­
дование людей на этнической почве, погромы в городах
и районах с целью грабежа и мародерства, бегство ин
теллигенции из страны, вооруженные столкновения груп­
пировок, претендующих на власть, ведение войны с
армянскими вооруженными формированиями на уров
не примитивной самообороны, отсутствие элементарной
военной дисциплины и субординации на линии фронта
среди вооруженных отрядов, созданных правительством
Народного фронта и отдельными лицами.
Как результат – сдача одного за другим населенных
пунктов и районных центров Азербайджана, оккупация
армянскими вооруженными силами Нагорного Карабаха
и близлежащих районов и т.д. Казалось, нет выхода из
этого всеобщего коллапса, тяжелейшей ситуации, в ко
торой оказалась страна в результате преступной безот
ветственности тех, кто силой захватил власть, не созна
вая всей тяжести и ответственности этой ноши.
С поразительной волей и целеустремленностью
Гейдар Алиев взялся спасать страну от верной гибели.
Он отстоял ту простую и одновременно великую истину,
что пока люди способны бороться за свое право на
жизнь и существование, за независимость и националь­
ную государственность, для них нет и не может быть не­
преодолимых преград – ни в установлении обществен
ного спокойствия и примирения, ни в поисках выхода
из сложившегося политического, социального и эконо
мического кризиса.
Граждане Азербайджана оказались и в этот судьбо
носный момент верными союзниками Гейдара Алиева,
смогли мобилизовать свою волю и жизненную энергию
для восстановления прежде всего собственного само­
уважения. Именно с возвращением Гейдара Алиева на
род Азербайджана воспрянул духом, увидел перспекти
вы, казалось бы, в безысходной ситуации, обрел уверен­
ность в своем будущем. Страна смогла преодолеть глу
бокий общественный, политический и экономический
кризис. Азербайджан вышел из изоляции и стал членом
мирового сообщества, был принят в состав авторитет
ных международных организаций. Именно при Гейдаре
Алиеве армяно
азербайджанский кровопролитный конф­
ликт из
за Нагорного Карабаха перешел в фазу мирных
переговоров для разрешения на основе принципов меж­
дународного права. Именно при нем страна вступила на
путь созидания, строительства демократического об­
тва и правового государства. Именно при нем Азер­
байджан смог реализовать уникальные возможности
своего геополитического положения. Каким бы тернис­
тым ни был этот путь, народ Азербайджана видит ориен­
тиры своего дальнейшего развития именно в рамках
фундаментальных системных преобразований, осуществ­
ляемых Гейдаром Алиевым.
Гейдар Алиев, безусловно, харизматический лидер,
прекрасно знающий особенности психологии и ментали­
тет своего народа. В его биографии немало моментов,
когда он лишь силою слова мог изменять, казалось бы,
заранее предопределенное течение событий. Его лич
ный пример вдохновляет и придает созидательную силу
всем нам, его соотечественникам. Он руководит Азер­
байджаном более трех десятилетий, словом и делом со­
зидая новую явь, прокладывая для Азербайджана до
рогу в мир, стремясь сделать его одной из цивилизован­
ных и процветающих стран. И народ не просто восхи
щается этим выдающимся примером бескорыстного
служения своей нации, он сознает, что именно такой
лидер необходим сегодня Азербайджану.
На изломе двух веков Гейдар Алиев сумел провести
государственный корабль своей страны через суровую
историческую полосу глобальных потрясений, сохранив
ее национальные ценности, душевное здоровье людей,
их веру в себя. Тридцать четыре года находясь на поли
тической авансцене, он добился мирового признания
как один из выдающихся политиков XX и XXI веков, как
крупный политический лидер современной эпохи. «Гей­
дар Алиев – это политически стойкая, логически мысля
щая и интеллектуальная личность, способная быстро
довести до слушателя желаемое, словом, это безусловно,
лидер», – такого мнения придерживается видный поли
тический деятель, бывший помощник президента США
по национальной безопасности Збигнев Бжезински.
На пороге нового тысячелетия мы вглядываемся в
богатый событиями прожитый нами век, осознаем под
линное значение многих из них и как бы заново оцени
ваем вклад в историю политических деятелей, сумевших
стать локомотивами общественного развития. Несом­
ненно, в ряду исторических фигур особо выделяется
Гейдар Алиев как один из выдающихся политиков сов­
Не в пример его критикам и политическим оппонен­
там, Гейдар Алиев нашел ключ к решению многих проб­
лем страны, которые определяют сердцевину политики,
экономики и общественной жизни. Лишь после разре
шения этих проблем для Азербайджана открылись перс­
пективы дальнейшего развития, ставшие для нас источ
ником оптимизма и надежд на лучшее будущее. Пости
жение его личности и сути его деятельности проливает
свет на природу событий вокруг Азербайджана на про
тяжении многих десятилетий, на пути разрешения слож­
нейших общенациональных проблем. Дважды в истории
нашего государства он сумел сказать «нет» ограничен
ности, некомпетентности и примитивизму в политике и
государственном управлении. Он на деле доказал, что
миром правят не только великие державы, существуют
и малые народы, с мнением которых считаются. На лич­
ном примере он продемонстрировал всему миру, какой
волей и силой духа обладают азербайджанцы, какой ог­
ромный энергетический и интеллектуальный потенциал
таит в себе его народ.
Гейдар Алиев стал и в первый, и во второй раз руко­
водителем страны в момент резкого обострения общест­
венных отношений, развала фундаментальных основ
государственного управления, разброда в умах и духов
ных устоях общества. В июне 1993 года Азер
был близок к исчезновению с политической карты мира.
Время и события, сама жизнь требовали, чтобы кто
то
смог сберечь веру в свой народ, спасти страну от ката
клизмов. Он дал стране новую веру в достижимость ис
тинной национальной государственности, предопреде
лив этим свое уникальное место в истории Азербайд­
жана. Его неиссякаемая энергия, оптимизм и преданность
национальным идеям – все его личные качества, по су
ществу, были предельно мобилизованы в эти судьбо
носные дни для реализации концепции национального
возрождения.
Давая оценку личности Гейдара Алиева, основатель
Билькендского университета в Анкаре, ученый с миро
вым именем Ихсан Дограмаджы отмечает: «Гейдар Алиев
– это один из уникальных государственных деятелей, вос­
питанных нашим временем. На протяжении всей своей
насыщенной событиями жизни Гейдар Алиев постоянно
думал о народе, о своей Родине. Трудился во имя укре
пления независимости Азербайджана и счастья своего
народа. В самые трудные для Азербайджана времена
проявлял неоценимую самоотверженность для спасения
Родины... Это – глава государства, избавивший страну от
При Гейдаре Алиеве об Азербайджане узнали далеко
за его пределами. Не будет преувеличением сказать, что,
выведя страну из политической изоляции, он произвел
колоссальный прорыв во внешней политике. Голос Азер­
байджана все чаще и громче стал слышен с трибун ав
торитетных международных организаций и саммитов
глав государств, он был принят в члены международных
структур.
Гейдар Алиев помог согражданам преодолеть поя
вившиеся было у них неуверенность в завтрашнем дне,
страх и чувство обреченности. Вопреки скептикам, он
заявил, что мы выйдем из этой депрессии, преодолеем
всеобщий кризис, сохраним и укрепим национальную и
государственную независимость, поднимем экономику
страны, улучшим материальные условия людей, созда
дим правовое государство и демократическое общество.
Его непоколебимую веру в то, что Азербайджан будет
цивилизованной и процветающей страной, сегодня раз­
деляют все достойные граждане нашего государства.
Гейдар Алиев служит Азербайджану так, как каждый
из нас должен служить своей стране – со всей мощью
своего интеллекта, с бережным отношением к нацио
нальной истории и духовным ценностям народа, с ог­
ромным желанием приумножить национальные богатст­
ва Азербайджана и обеспечить каждому гражданину
достойную жизнь. Только так он смог добиться всена
родной любви и уважения. Вся его жизнь является хрес­
томатийным примером, достойным войти в анналы на
циональной истории.
Он знает силу слова, признан, как один из лучших
ораторов своего времени, хорошо изучил характер своего
народа, знает, как мобилизовать его огромную силу для
реализации общенациональных задач. Справедливо было
бы сказать, что он всегда видел гораздо дальше многих
своих сограждан, равно как и тех, кто в силу неуемных
амбиций претендовал на власть. С самого начала армя
азербайджанской войны из
за Нагорного Карабаха
он понял ее бесперспективность для Азербайджана:
страна не была готова к ней, не могла устоять перед на
тиском до зубов вооруженных армянских формирова
ний, поддерживаемых сначала советскими, а потом рос­
сийскими войсками. Раньше всех он понял неизбежность
мирного решения навязанного Азербайджану конфлик­
та, осознал, что ведущие страны мира, выступая за мир
и стабильность в регионе Южного Кавказа, против сило­
вого решения проблемы. Хотя эта война для Азер
жана стала бы справедливой, направленной на восста
новление своей территориальной целостности, однако,
как и всякая война, она явилась бы непреодолимым
барьером на пути развития. В чрезвычайно сложных
условиях Гейдар Алиев сумел дать стране социальный
мир, обновил ее, сохранив все лучшее, что было дос­
тигнуто предшествующими поколениями. Жизнь свиде
тельствует: не выдержавший испытание – деградирует,
сумевший преодолеть себя – обретает всеобщее призна­
ние. Гейдар Алиев прошел сквозь горнило серьезных
испытаний как в физическом, так и в общественном
плане. Это они выработали в нем, наряду с мужеством
и терпением, обостренное чувство перемен, острое ис­
торическое чутье. Он достаточно прозорлив, чтобы пре­
дугадать наступление переломного момента и, соответ
ственно, обосновать необходимость предстоящих дел.
Полагаясь на государственный талант и мудрость своего
лидера, народ всегда знает, какие действия он будет
предпринимать, чтобы сохранить стабильность, транс
формировать страну, достойно ответить на вызовы вре
мени. Именно в силу этого люди готовы претерпеть се
годняшние трудности, так как верят, что являются участ­
никами процесса, который неуклонно ведет к лучшей
Природа одарила Гейдара Алиева редкими качест­
вами: работоспособностью, бескомпромиссностью, уве­
ностью в своей правоте, умением определять дос­
тоинства и возможности окружающих его людей. Его
отличает невероятно цепкая память: он может в мелких
деталях воспроизвести факты и события, которые про
изошли много лет назад и которые для многих казались
незначительными. Он помнит имена людей, с которы
При всей своей открытости, как личность, Гейдар
Алиев остается загадкой для современников. Сегодня о
феномене Гейдара Алиева пишут много. Авторы этих ста­
тей, брошюр и книг раскрывают различные его грани –
гражданина, личности и лидера, человека, олицетвор
ющего целую эпоху в отечественной истории. Но все
они сходятся в одном: Гейдар Алиев – национальное
достояние азербайджанского народа.
И все же, мне думается, в этих статьях и книгах так и
не удалось полностью раскрыть характерные качества,
до конца высветить талант и яркую личность Гейдара
Алиева. Прежде всего потому, что это чрезвычайно
трудно. Очень непросто создать претендующий на пол
ноту политический портрет Гейдара Алиева хотя бы по
тому, что это было равносильно тому, что мы попыта
лись бы описать целую эпоху. А это – чрезвычайно
сложная задача. В настоящей статье мы попытаемся
коснуться лишь одной стороны его многогранной дея
тельности. А именно – реализации национальной идеи,
выраженной в идеологии азербайджанства.
Любой исследователь, обращающийся к алиевской
эпохе, должен найти ответ на вопрос, почему именно
Президент Азербайджанской Республики Гейдар Алиев
занимает исключительное место в многовековой исто
рии нашей государственности. Ведь сегодня и само его
имя, да и сам он символизируют эту государственность.
Конечно же, надо согласиться с теми политиками и по
литологами, которые считают, что деятельность Гейдара
Алиева по своему значению выходит далеко за пределы
Азербайджана. Верно и то, что на современном этапе
процессы, протекающие и в Азербайджане, и на всем
постсоветском пространстве, да, пожалуй, и во всем
мире, невозможно представить вне поля деятельности
Гейдара Алиева. Но это всего лишь констатация некоего
феномена, наша же цель – постижение сути этого фе
Если обратиться ко всему тому, что написано за пос­
ледние десятилетия о жизни и деятельности Гейдара
Алиева, то прежде всего надо отметить, что в различных
странах, на многих языках издаются книги и статьи, по
вествующие о личности, жизненном пути, политичес
ких
взглядах Президента Азербайджана. При этом в основ
ном внимание во всех этих изданиях уделяется анализу
конкретных аспектов политической деятельности Гейдара
Алиева. И здесь уместно отметить, что деяния этой ис­
торической личности, обладающей уникальным талан
том, энциклопедическими знаниями, масштабным ми
ровоззрением, нельзя сводить лишь к практической
деятельности, конкретным реализованным проектам.
С именем Гейдара Алиева связана целая эпоха, охва­
тывающая более чем тридцатилетний период государст­
венного строительства, экономического возрождения,
прогресса в общественно
политической и социальной
жизни современного Азербайджана. Все это нашло свое
отражение не только в его практической деятельности,
но и в философском видении парадигмы нашего разви
тия. Созданная им философская концепция определила
специфическое место Азербайджана в современном
мире, легла в фундамент нашей национальной государ
ственности и создала идейную основу процесса соли
дарности азербайджанцев мира. Однако нередко все
это остается в тени конкретных деяний Гейдара Алиева.
Поэтому попытки понять суть феномена Гейдара Алиева
акцентируют наше внимание на философской состав
ляющей его мировоззрения.
Общепризнанно, что Гейдар Алиев является чрезвы­
чайно образованным и высокоэрудированным челове
ком. Эта образованность не носит характер академичес­
кого, оторванного от жизни постижения каких
то фи
ло­
софских течений и концепций, в ней гармоничным об
разом общечеловеческие ценности сочетаются с той
системой национальных идеалов, которые были выпес­
тованы многими поколениями азербайджанской интел
лигенции. Именно в силу этого он смог выработать такую
концепцию государственного строительства, в которой
многие абстрактные проблемы социологии и филосо
фии перешли из сферы идей и науки в плоскость прак
тической политики. Начиная с Мирзы Фатали Ахунд
заде
и кончая Гусейном Джавидом и Самедом Вургуном – все
то, что составляло в творчестве выдающихся представи­
телей азербайджанского народа суть представлений об
общенациональных ценностях и святынях, в философ
ском видении Гейдара Алиева воплотилось в конкретную
концепцию государственного строительства. Для того,
чтобы осознать суть политической судьбы Гейдара Алиева,
необходимы анализ философской подоплеки различ
ных событий и понимание идей, являющихся ключом к
трактовке осуществленных им грандиозных планов.
Не только благодаря своему уникальному политичес­
кому таланту, но и основываясь на цельной философ­
ской концепции национального возрождения, Гейдар
Алиев сумел создать то, что мы называем современным
Азербайджаном, его сегодняшнюю явь, надежную ос
нову завтрашнего дня. Прежде всего именно в силу этого,
а не по формальным причинам весь период истории
Азербайджана с 1969 года связан с именем Гейдара
Алиева. Именно с именем Гейдара Алиева азербайджан­
ский народ и вступил в третье тысячелетие. Главным же
содержанием этого исторического периода с точки зре­
ния дальнейшей судьбы Азербайджана явилась реали
зация философии национального возрождения. Его фи
лософия далека от того, чтобы быть или стать каким
либо учением, изложенным в сугубо канонизированных
трудах. Фактически она создавалась на глазах у всех нас,
и суть ее предельно ясно изложена во многих речах и
выступлениях Гейдара Алиева, произносимых зачастую
экспромтом. Именно его дар оратора позволил ему ре
ализовать, казалось бы, невозможное: в рамках устных
выступлений перед большими аудиториями сформули
ровать свое философское и политическое кредо.
В соответствии с научной методологией, отражающей
объективные законы самой действительности, Гейдар
Алиев со свойственной ему скрупулезностью профес
сионального историка делит историю Азербайджана XX
века на четыре этапа. Первый этап – это наша история с
начала века до октябрьской революции. Второй ис
то
рический этап охватывает 1918–1920 и 1920–1922 годы,
когда существовала Азербайджанская Демократи
кая
Республика, и период до вступления Азербайджанской
Советской Республики в состав СССР. Третий этап – это
период с 1922 года до 1991 года, когда Азербайджан
восстановил свою национальную независимость, а чет
вертый охватывает период с 1991 года по настоящее
время. Если обратить внимание, то последние этапы –
третий и, как его непосредственный результат, четвер
тый – напрямую связаны с именем Гейдара Алиева. Ведь
путь, ведущий Азербайджан к строительству незави
мого государства, по сути начинается с 1969 года –
именно после его прихода к власти.
С первых дней деятельности Гейдара Алиева на пос­
ту руководителя республики стало ясно, что азербайд
жанский народ в его лице обрел подлинно националь
ного лидера. С одной стороны, им чрезвычайно четко и
корректно соблюдались все нормы, господствовавшие в
бывшем СССР, советской и партийной жизни. Знакомясь
с речами в тот период, понимаешь, что он сам искренне
верил в идеалы коммунизма. Но при этом в традицион
ную формулу советской культуры – национальной по
форме и социалистической по содержанию – он сумел
вложить абсолютно новое значение. Все, что он делал,
формально соответствовало требованиям марксистско
ленинской идеологии. Но он в прежние, стандартные
стереотипы сумел втиснуть нечто такое, что в те годы
трудно было понять и четко сформулировать, но что
приводило к предельно ясным результатам. Он смог не
просто добиться возрождения национального духа, раз­
вития и процветания современной ему азербайджанской
культуры, но и направил внимание всей интеллигенции,
всего азербайджанского народа к историческим и куль
турным истокам. Азербайджанский язык, азербайджан
ская литература, азербайджанская история, азербайд
жанская музыка – все пласты нашей уникальной нацио
нальной культуры в те годы мы как бы заново для себя
открывали и переосмысливали.
Именно в этом контексте первый период руководства
Гейдара Алиева республикой следует воспринимать, как
начало процессов, ведущих к новому этапу пробужде
ния национального самосознания, возвращения и обра
щения к своим истокам. Ведь вся философская концеп
ция Гейдара Алиева основывалась на идее националь
ного возрождения народа, пробуждения чувства наци
ональной гордости. При этом все остальное, включая
реализацию ускоренной стратегии экономического раз­
вития, должно было способствовать росту националь
ного сознания, стать фундаментом национального воз
рождения.
Гейдаром Алиевым был реализован чрезвычайно
сложный механизм осуществления его философской
концепции в русле практической политики. Но первые
шаги, предпринятые им, были предельно просты – он
заложил традицию регулярно отмечать юбилеи выдаю
щихся личностей Азербайджана. Это не было формаль
ным событием. Это было подлинным обращением к
истории и сути творчества классиков азербайджанской
культуры.
Казалось, на первый взгляд трудно себе представить
более просоветского драматурга, чем Джафар Джаб­
барлы. Недаром во все учебники советской литературы
он вошел как основоположник азербайджанской совет­
ской драматургии. Однако обратимся к тому, в какое со­
держание был облечен один из первых юбилеев алиев­
ской эпохи, который прошел у нас в республике. Внешне
все обстояло согласно устоявшимся канонам – 10 октября
1969 года состоялось торжественное собрание, посвя
щенное 70
летию со дня рождения выдающегося азер
байджанского драматурга Джафара Джаббарлы. Спустя
всего лишь десять дней юбилей этого мастера, являю
щегося одним из основоположников нашей современ
ной драматургии, был отмечен уже на всесоюзном уров­
не, в Колонном зале Дома союзов, в Москве, с участием
представительной группы деятелей искусств Азербайд­
Однако обратим внимание на то, что, с одной сто
роны, юбилей основоположника азербайджанской со
ветской драматургии Джафара Джаббарлы отмечался в
соответствии с традиционными советскими канонами и
правилами, а с другой, – акценты здесь были расставлены
абсолютно не «традиционно». В центр внимания об­
щественности выносились произведения, на которых
но не останавливало свое внимание советское ли
тературоведение. Новое поколение открывало для себя
абсолютно нового Джаббарлы, который порой эзопо
вым языком, в рамках официальной идеологии, сохра
нил в своих пьесах нечто такое, что заставляло задумы
ваться всех об уникальности исторического пути, прой
денного Азербайджаном. Мы постигали, что все мы яв
ляемся наследниками огромного исторического богат
ства бесценной сокровищницы духовных творений на
ших предков, сохранивших и донесших до нас обстановку
высочайшей толерантности, религиозной и этнической
терпимости. Все участники этих юбилейных мероприя
тий мысленно переносились в период зороастризма и
огнепоклонничества в истории Азербайджана, обраща
лись к непростым социальным процессам начала XX
столетия, постигали в деталях пути становления нацио
нального театра, светской системы образования.
Когда в центре Баку был возведен памятник Джа
фару
Джаббарлы, когда на азербайджанской киностудии был
открыт его бюст, когда его произведения вновь были
поставлены на сцене, стало ясно, что драматургия и по
эзия Джаббарлы через систему художественных образов
нацелены на утверждение именно тех общенациональ
ных ценностей, которые и являлись приоритетом поли
тики Гейдара Алиева. Именно в этом смысле упомянутый
юбилей имел чрезвычайно символическое значение.
Связанные с судьбоносными проблемами, с прош­
лым и будущим народа важные концептуальные мысли
многих представителей азербайджанской культуры, юби­
леи которых торжественно отмечались, трактовались в
той или иной форме, анализировались и систематизи
вались, в конечном счете становились достоянием под
растающего поколения, формировали основу их миро
Еще один пример: в 1969 году некоторые люди, фаль­
сифицируя историю Азербайджана, пытались препод
нести открытие Бакинского государственного универси
тета как результат установления советской власти в на
шей республике, хотели под различными предлогами
отметить 50
летний юбилей университета в 1970 году,
то есть одновременно с юбилеем установления совет
ской власти в Азербайджане. Гейдар Алиев в одном из
своих выступлений по этому вопросу говорит: «Это было
невыносимо. 1 ноября того же 1969 года мы отметили
летие университета. Я сам выступил на этой церемо
нии. На последующих юбилеях Бакинского государст­
венного университета неоднократно отмечалось, что это
выступление вызвало широкий резонанс в университете,
так как это выступление состоялось на азербайджанском
языке, а поставленные перед университетом вопросы
были тесно связаны с нашими общенациональными
Пожалуй, в те юбилейные дни многие вообще впер­
вые в жизни задумались о том, каковы же были цели и
помыслы тех, кто создавал Азербайджанскую Демок
ра­
ческую Республику в начале века. Ведь в советской
науке было принято лишь клеймить позором этих пред­
ставителей АДР, тогда как, оказывается, именно ими был
открыт университет в Баку, который и заложил основы
высшего образования в республике.
Опять же каноны советского времени требовали от
руководителя республики выступать на всех официаль
ных мероприятиях исключительно на русском языке.
Формально Гейдар Алиев не нарушал это правило. Дей­
ствительно, на всех съездах, пленумах он выступал
именно на русском языке. Но при малейшей возмож
ности отклониться от официоза он обращался к азер
байджанскому языку. При этом он практически никогда
не пользовался заранее приготовленными текстами, а
говорил экспромтом. Вначале это вызывало удивление,
сменившееся затем восхищением и желанием подра
жать этому стилю. Когда в середине 1970
х годов один
из писателей сказал Гейдару Алиеву: «Товарищ Алиев,
вы прекрасно говорите на азербайджанском языкеA»,
Гейдар Алиев ответил с улыбкой: «Почему ты удивля
ешься тому, что я прекрасно говорю на азербайджан
ском, а не на русском языке? Ведь это мой родной язык,
я должен владеть имA Равно, как и все мы». Это не просто
слова, сила их влияния на национальное воспитание
азербайджанской интеллигенции смогла положить ко
нец бытовавшему долгое время весьма прохладному
отношению к родному языку.
Обращение Гейдара Алиева к родному языку в каком
­
то смысле было, на первый взгляд, стихийным и спон
танным. Четкие формулировки придут потом. Уже в годы
независимости Гейдар Алиев предельно ясно выразит
свое отношение к родному языку не только в специаль­
ных указах и мерах по укреплению позиций азербайд
жанского языка во всех сферах нашей жизни, включая
телевидение и информационные технологии, но и будет
обращаться к этой теме во время своих выступлений.
Приведем одно его высказывание на эту тему, хотя их
великое множество: «Именно язык сохраняет все наци
ональное, присущее нации. Музыка, литература, отдель­
ные исторические памятники, несомненно, также под
тверждают национальную самобытность нации. Но имен­
но язык в первую очередь подтверждает национальную
сущность нации. Не будь азербайджанского языка, не
было бы и литературы на азербайджанском языке. Не
будь азербайджанского языка, не было бы и песен, му
зыки на азербайджанском языке. Все это связано одно
с другим. Существование, укрепление, развитие азер
байджанского языка в качестве государственного также
является одним из самых больших наших достижений.
Это вопрос не только языка, но и азербайджанства».
Казалось бы, провозгласив свою национальную не
зависимость, мы должны были прежде всего вырабо
тать некоторые хотя бы основные ориентиры нашего
дальнейшего развития. Однако в 1991–93
х гг. в Азер­
байджане процветало нигилистическое отношение к
прошлому и желание начать историю с абсолютно чис­
того листа. Многие «демократы» новой волны стояли на
платформе, которую некоторые исследователи называют
«необольшевизмом». В эти годы был нанесен огромный
ущерб созданному экономическому потенциалу страны,
в культ возведено некое безыдейное развитие, не опи
рающееся на какую
либо выверенную систему нацио
нальных ценностей. Общеизвестно, что не только при
рода, но и развитие общества не терпит пустоты. Эта
идейная брешь была тут же заполнена чуждой нашей
ментальности идеологией и чрезвычайно быстро внесла
раскол в общество.
Лишь спустя два года через ошибки и заблуждения,
через негативный опыт и ощущение надвигающейся ка­
тастрофы азербайджанский народ пришел к осознанию
всего того, что проделано Гейдаром Алиевым в период
его руководства Азербайджаном в 1969–82 годах. Стало
ясно, что он сумел прежде всего высвободить нацио
нальное самосознание из оков советской идеологичес­
кой системы. Все, кто пытался в смутную эпоху всеоб
щего отрицания всех и вся стереть само имя Гейдара
Алиева из истории и памяти народа, в глубине души
прекрасно понимали, что его политическая и государ
ственная деятельность создала благоприятную почву
для реализации многовековых чаяний и мечтаний на
рода о национальной государственности. Гейдар Алиев,
вновь возглавив страну в 1993 году, был прежде всего
шокирован огромным уроном, нанесенным в целом рес­
публике. Многое приходилось начинать с нуля. В своих
выступлениях Гейдар Алиев неоднократно будет вспо
минать о том, какая огромная созидательная деятель
ность осуществлялась в Азербайджане в 70
е годы. Уже
к середине 80
х республика превратилась – и формаль­
но, и фактически – в одну из самых динамически разви
вающихся республик бывшего СССР.
Эта картина разительно отличалась от той, которую
застал Гейдар Алиев, возглавив Азербайджан в 1969 году.
К концу 1960
х годов, вследствие сформировавшегося
восприятия республики как одной из бесперспективных
провинций СССР, в Азербайджане сложилось отставание
во всех сферах социально
экономической жизни. На
уровне советского официоза существовало мнение, что
знаменитые нефтяные месторождения утратили свое
былое значение и ориентированная на нефть экономика
республики обречена на жалкое прозябание. Альтер­
тива этому практически отсутствовала. Вместо поиска
новых решений в республике смирились, что негатив
ные тенденции, постепенно усиливаясь, пускали еще
лее глубокие корни, шла скрытая борьба за власть,
все больше принимая уродливые формы. В первую оче­
редь предстояло предотвратить неуклонный спад эко
номики республики, переломить негативные явления в
политической жизни. Этому мешали пре
жде всего интриги в политическом руководстве рес­
лики, отсут
ствие государственной и трудовой дисци
плины и требо
вательности, кумовство и взяточничест­
во в органах влас
ти, крайне отрицательно влиявшие на
общество, создав
шие обстановку безнаказанности и
Лишенное народного признания и поддержки, а также
занятое внутренними разборками, руководство страны
не могло претворять в жизнь целенаправленную госу
дарственную политику. Поэтому
то не только не пред
принимались серьезные шаги в области развития и ис
пользования национального языка и укрепления струк
туры государственного управления кадрами из числа
местного населения. Более того, проявляя ложный ин
тернационализм, оно пресекало все возможные ини
циативы в этом направлении, что, несомненно, являлось
непреодолимым препятствием на пути роста кадров,
обладающих национальным самосознанием, мыслящих
национальными категориями и являющихся носителями
национального менталитета.
Необходимо было найти пути выхода республики
из этого тяжелого положения, экономика которой была
целиком и полностью скована глубоким и длительным
кризисом, разработать на принципиально новом кон
цептуальном уровне планы ее развития, провести в на
родном хозяйстве коренные структурные преобразова
ния, применить новые методы в хозяйствовании и эко
номическом поощрении. Гейдар Алиев понимал, что ос­
нову политической независимости нации обуславливала
ее экономическая свобода.
Именно с приходом Гейдара Алиева к власти нача
лась активная борьба с теми негативными факторами,
которые вели как к экономической, так и культурной дег­
радации. 1969 год стал переломным в новейшей исто
рии Азербайджана. Были разработаны комплексные
программы по обеспечению динамичного развития
публики. Благодаря этой неутомимой деятельности
е годы по масштабам происходивших преоб­
разований, характеру коренных реформ в общественной
и экономической сфере и переходу материального бла
госостояния народа на качественно новый уровень яв
ляются, в полном смысле слова, самыми яркими страни­
цами в летописи созидания независимого Азербайд­
жана. В эти годы правительство СССР приняло пять спе
циальных постановлений, предусматривающих всесто
ронний прогресс и интенсивное развитие экономики
республики. Эти постановления, определяющие приори­
тетные направления социально
экономического разви
тия, представляли историческое значение с точки зре
ния интересов нашего народа.
С полной уверенностью следует сказать, что государ­
ственный суверенитет и экономическая независимость
Азербайджана на нынешнем этапе, процесс системати
ческого расширения его внешнеэкономических связей
и еще более глубокой интеграции в мировую экономику
зиждутся на потенциале, основа которого была заложена
х – начале 1980
х годов.
Разумеется, осуществление на практике идеи нацио­
нального возрождения, идеологии азербайджанства мож­
но было развивать лишь на фоне успехов, достигнутых
в хозяйственной и промышленной сферах, на их основе.
В стратегической программе Гейдара Алиева привлекает
внимание именно то, что духовная, художественная и
эстетическая эволюция сочетается с яркими достиже
ниями в экономике и качественным улучшением благо
состояния людей, реализуясь в едином русле. Кстати, в
период независимости Гейдар Алиев в одном из своих
выступлений, имея в виду буровую установку «Деде Гор­
гуд», говорит: «...мы назвали ее «Деде Горгуд», прежде
она называлась «Шельф
2». Но мы назвали ее «Деде
Горгуд» в честь духа наших предков». Как видим, Пре
дент Гейдар Алиев даже в вопросах, связанных с эконо
микой, никогда не обходит вниманием проблемы духов­
ности, ибо экономическое развитие своей страны он
всегда видит в тесной взаимосвязи – в едином течении
с проблемами духовной культуры.
Начиная с 70
х годов Азербайджан, наряду с бурным
экономическим развитием и усилением экономического
потенциала, можно сказать, внутренне, исподволь гото
вился к исторически обусловленному суверенитету и
независимости как к очередному этапу своей эволюции.
Широкий размах народного движения за территориаль­
ную целостность в конце 80
х – начале 90
х годов стал
возможен благодаря экономическому развитию и воз
рождению национального духа и национального само
сознания, обретенных в период руководства республи
кой Гейдара Алиева. Это те самые 70
е годы, когда про
цесс роста национального самосознания в Азербайд­
жане особенно активизировался. Это начало тех самых
х годов, когда Гейдар Алиев, отвечая представите
лям интеллигенции относительно проведения Новруз
байрамы, сказал: «Пусть они проведут его не по моему
поручению. А так, как им хочется». Именно так каждый
азербайджанец через свое собственное видение при
общался к системе общенациональных ценностей. Это
те самые 70
е годы, в которые множество позитивных
преобразований в жизни общества Гейдар Алиев осу
ществлял, цитируя бессмертные слова великого Ни
зами:
«Пусть справедливость верх беретA». Носителем, глаша
таем и знаменосцем этой справедливости был прежде
всего он – общенациональный лидер, пользующийся
непререкаемым авторитетом в стране.
В то время, когда во многих республиках Советского
Союза явно ощущались сильное давление, преследова
ние и угрозы тоталитарной системы в отношении дея
телей науки и культуры, интеллигенции, в Азер
жане
Гейдар Алиев создал для творческих людей условия,
позволяющие свободно мыслить и открыто излагать свое
понимание процессов в обществе, культуре, литературе,
а по сути искать пути, ведущие к утверждению нацио
духовных идеалов.
Именно в те годы в республике была развернута
большая работа по градостроительству и благоустрой
ству городов и районных центров. В Баку был построен
и введен в строй ряд архитектурных ансамблей, адми
нистративных центров, дворцов, институтов, издатель
ств,
учебных корпусов, комплексов, вошедших в сокровищ
ницу произведений современной азербайджанской ар
хитектуры. Именно благодаря инициативе Гейдара Алиева
удалось восстановить многие архитектурные памятни
ки. Благодаря ему в самых красивых уголках Баку были
возведены величественные монументы выдающимся
деятелям – выразителям национального духа нашего на­
рода, созданы дома
музеи известных исторических лич­
ностей, превратившиеся в центры культуры. Именно в
те времена в Кировабаде было возвращено в обиход
название «Ени Гянджа», тем самым косвенно свидетель­
ствуя, что историческое и настоящее название этого го
рода «Гянджа».
Гейдар Алиев не только возрождал, создавал новый
Азербайджан, но и думал о его будущем. Он уделял ог­
ромное внимание молодежи. Обновление кадрового
корпуса за счет талантливой молодежи велось неви
данными ранее темпами. Молодежь направлялась в пе­
редовые высшие учебные заведения Советского Союза
для получения специальностей, крайне необходимых
для повышения научно
технического и культурного по
тенциала республики. Укреплялся научный и кадровый
потенциал Азербайджана, расширялись возможности
для пропаганды национально
духовных, нравственных
ценностей нашего народа.
Вместе с тем, Гейдар Алиев считал, что одним из
факторов, обуславливающих подъем национального духа
Азербайджана, является получение образования на род­
ном языке. В целях развития этого процесса в 1969–1982 гг.
в городах, селах и поселках республики были введены
в строй сотни детских садов и школ, расширилась сеть
высших учебных заведений. Уже в начале 1980
х годов
количество высших учебных заведений в республике
увеличилось с 12 до 17, а число обучающихся в них сту­
дентов – с 70 до 100 тысяч.
Гейдар Алиев всегда считал, что конкретные дела
важнее, чем теоретические рассуждения. Он указывал,
что без современных военных кадров невозможно рас
считывать на полноценное национальное возрождение.
Именно с первых месяцев прихода к власти в 1969 году
он предпринял ряд шагов по подготовке национальных
военных кадров. На 30
летнем юбилее созданного им
военного лицея Гейдар Алиев с гордостью говорил: «Я
очень счастлив, что достиг своей мечты, которую вына
шивал, создавая школу имени Джамшида Нахчыван­
ского». А счастлив он тем, что его предвидение подтвер­
дилось: Азербайджан обрел независимость, для защиты
которой и стали столь необходимы эти военные кадры.
В 70–80
е годы стало традицией проведение в Баку
различных мероприятий союзного и международного
значения. Вместе с тем в республиках СССР и странах
социалистического лагеря, а также в ряде зарубежных
стран проводились дни азербайджанской культуры и
искусства. Они способствовали установлению связей
Азербайджана с зарубежными странами, обеспечивали
популяризацию нашей самобытной истории, достиже
ний национальной культуры. Город Баку – наша столица
стремительно превращалась во всемирно известный
научный и культурный центр.
Это было время, когда служившие примером актив
ной гражданственности «диссидентские» материалы, ко­
торые невозможно было опубликовать даже в москов
ских и санкт
петербургских журналах, издавались в ба
кинской печати того периода. Авторы этих публикаций
защищались Гейдаром Алиевым от всякого рода напа
док и посягательств. Неслучайно, что в Азербайджане
нет «залежавшейся на полке диссидентской литературы»
того периода. Обеспечение благоприятных условий для
того, чтобы литераторы могли без каких
либо запретов
создавать произведения в национальном духе, посвя
щенные как нашему историческому прошлому, так и
настоящему, было не таким уж легким делом. Это можно
расценить не только как проявление особой заботы и
внимания о молодых поэтах и писателях, но и, прежде
всего, как отражение философского и политического
кредо Гейдара Алиева в конкретных поступках. То же
самое можно сказать и о пронизанных национальным
духом произведениях в других сферах культуры и ис
кусства – кино, живописи, музыке и пр. В этой связи ха
рактерны такие образцы киноискусства, как «Допрос»,
«В одном южном городе», «Доктор Нариман».
Гейдару Алиеву принадлежит исключительная за
слуга в возвращении азербайджанскому народу и куль
туре выдающегося политического деятеля Наримана
Нариманова во всем его величии. Нариманов привле
кал Гейдара Алиева как незаурядная политическая лич
ность, сохранившая азербайджанскую государственность
в чрезвычайно сложное время после свержения в 1920
году правительства АДР. Знаменательно, что волей судьбы
Гейдару Алиеву в 1993 году придется также взять на себя
миссию спасения Азербайджана, оказавшегося перед
угрозой распада и расчленения.
Смелый поступок Гейдара Алиева по реабилитации
славного имени великого сына нашего народа Нари
мана
Нариманова, действительно, стал важной победой во имя
интересов Азербайджанского государства. Это было
очень непросто, ибо он мог бы поплатиться своей поли­
тической карьерой. Волей врагов Азербайджана Нари­
ман Нариманов был предан политическому забвению,
представлялся как воинствующий националист. Весной
1972 года был проведен 100
летний юбилей Нари
нова, а в Баку ему был воздвигнут грандиозный памят
ник. Гейдар Алиев, выступая на его торжественном от
крытии, подчеркнул: «Нариман Нариманов... своим та
лантом и волей служил народу... Нариман Нариманов и
сегодня с нами. Сегодня он величественно возвышается
здесь – над волнами седого Каспия». Спустя некоторое
время в газете «Правда» была опубликована статья
Гейдара Алиева о жизни и деятельности Н.Нариманова.
Не довольствуясь этим, он добивается выхода на экраны
фильма о Нариманове. Чуть позднее, в 1977 году, его же
усилиями в Ульяновске был воздвигнут памятник На­
риманову, а в 1982 году состоялось открытие мемориаль­
Своей неутомимой организаторской и политической
деятельностью Гейдар Алиев за короткое время сумел
преодолеть господствовавшее в некоторых кругах со
ветского руководства мнение об Азербайджане как от
сталой окраине СССР. Он даже мероприятия, посвящен
ные 50
летнему юбилею Советского Азербайджана,
провел так, что они явились ярким праздником нацио
нальной культуры и истории. Многим писателям, деяте
лям культуры и искусства были вручены Государ
ные премии. А крупная художественная выставка того
года превратилась в небывалую демонстрацию дости
жений нашей культуры.
Его беспокоило то, что весь промышленный потен
циал, научные и культурные учреждения, учебные за
ведения были сконцентрированы в Баку. Провинции как
бы оставались в стороне от процесса развития. Надо
было переломить эти негативные тенденции, связанные
с этим проблемы обсуждались на встречах с общест
ностью Гянджи, Нахчывана и других городов и районов.
Заметим, что вскоре ситуация в этой сфере кардинально
Особой заботой Гейдара Алиева на пути развития
Азербайджана являлась популяризация национальной
литературы, драматургии и искусства в мире. С этой целью
активно использовался Русский драматический театр
имени С.Вургуна, 50
летие которого торжественно отме­
чалось в 1972 году.
Если попытаться мысленно вернуться в те годы, то
возникает удивительная панорама свершений, значение
и смысл которых в полном объеме осознаются лишь
сейчас. Обратимся хотя бы к некоторым событиям этой
летописи. В апреле 1972 года Гейдар Алиев добивается
принятия решения, связанного с подготовкой к 600
тию со дня рождения выдающегося азербайджанского
поэта
гуманиста Имадеддина Насими, а спустя год с
участием многочисленных представителей союзных ре
спублик в Баку и Москве отмечается этот славный юби
лей нашего классика.
В 1972 году проводится полувековой юбилей Азер­
байджанской государственной консерватории. Награж­
даются как консерватория, носящая имя великого Узеир­
бека, так и профессора и преподаватели. Одним сло
вом, юбилей превращается в праздник всей нашей куль­
туры. Спустя три года в Баку и Москве в торжественной
обстановке отмечается 90
летний юбилей Узеира Гаджи­
бейли. В том же году была осуществлена новая поста
новка оперы «Кероглу». Внимание общественности еще
раз привлекается к наследию Узеирбека, несравненному
музыкальному творчеству композитора, его литератур
ной деятельности. При исследовании публицистики Гад­
жибейли особо подчеркивались беспокоившие его в
начале XX века проблемы национального пробуждения,
в той или иной форме способствовавшие реализации
философской концепции Гейдара Алиева.
Чрезвычайно важное место в нашей культуре исто
рически занимало ковроткачество, являясь атрибутом
национальной самобытности. Однако вследствие про
являвшегося в тот период к этому виду народного искус­
ства прохладного отношения в Азербайджане не было
ни одного музея ковра. И хотя это обстоятельство и на
ходилось за пределами должностных полномочий Гейдара
Алиева, тем не менее очень беспокоило его. В скором
времени 25 апреля 1972 года в Баку состоялось торже
ственное открытие Музея азербайджанского ковра и
народно
прикладного искусства.
Спустя месяц после этого в Колонном зале Дома
союзов в Москве состоялось торжественное собрание
по случаю 150
летия со дня рождения Ашыга Алескера,
что стало в тот период невиданным событием. Цель про­
ведения юбилея Алескера, чья родина Гёйча в советский
период была включена в состав Армянской ССР, заклю
чалась не только в возвращении выдающегося народ
ного мастера азербайджанскому народу, но и доведении
до нового поколения мысли о том, каковы же были
реальные границы исторического Азербайджана, в ка
ких краях изначально жили наши предки.
1974 год. Отмечается 100
летний юбилей азербайд
жанского театра. Выступая на юбилейной церемонии,
Гейдар Алиев говорит о путях развития первого на Вос­
токе профессионального театра, его воздействии на фор­
мирование общественной мысли. Видным представител­
ям азербайджанского театра присуждаются высокие го­
сударственные награды. Известным мастерам сцены –
Мехти Мамедову, Исмаилу Дагестанлы и Исмаилу Ос­
манлы – присваиваются почетные звания «Народный
артист СССР». В Москве с успехом проводятся юбилей
ные гастроли Азербайджанского академического госу
дарственного драматического театра.
В тот год группа ученых
языковедов республики также
была удостоена Государственной премии за исследова
ния в области азербайджанского языка. Впервые в на
шей республике в ту пору появился самостоятельный
институт языкознания, что способствовало укреплению
политического авторитета родного языка и
позволило осуществлять масштабные исследования по
истории языка, диалектологии и многим другим проб
мам. В эти годы, когда шла активная пропаганда русского
языка как языка межнационального общения, Гейдар
Алиев выступал за утверждение в республике атмосферы
полноценного двуязычия. В последующие 80–90
е годы
как на официальных, так и на неофициальных меропри­
ятиях руководитель республики не стеснялся говорить
на азербайджанском языке, что, по сути, подтверждало
авторитет родного языка.
1975 год. В Баку открывается мемориальный музей
выдающегося поэта нашего народа Самеда Вургуна, а в
декабре в Москве проводится первое заседание всесо
юзной юбилейной комиссии, созданной по случаю
летия со дня рождения С.Вургуна. В 1976 году в мо
сковском Большом театре отмечается юбилей Самеда
Вургуна. В том же году в Колонном зале Дома союзов
проводится 90
летие Муслима Магомаева. А 12 декаб
ря,
по случаю 850
летия со дня рождения азербайджанского
зодчего Аджеми Нахчывани, перед созданным им мав
золеем Момине Хатун закладывается памятник этому
гениальному мастеру.
22 июня 1977 года в Азербайджане отмечается 80
ний юбилей известной оперной певицы Шовкет Ма
довой. В октябре того же года в Японии открывается
выставка, посвященная историческим, научным, нацио
культурным традициям Азербайджана, а в италь­
янском городе Неаполе проводятся Дни азербайджан
ской культуры.
1978 год. 3 февраля проводится торжественное соб­
рание по случаю 60
летия со дня рождения Кара Ка
ра
ева.
В тот же день великому композитору было присвоено
звание Героя Социалистического Труда. А 15 февраля
юбилей мастера отмечается в Большом зале Москов
ской
консерватории.
Самым крупным событием в том году явилось, воп­
реки упорному сопротивлению многих, придание азер
байджанскому языку статуса государственного.
Как результат деятельности Гейдара Алиева в период
его руководства республикой, в Конституции 1978 года
за азербайджанским языком был закреплен статус госу
дарственного. Этот шаг, который в полном смысле слова
можно считать героическим для того времени, был пред­
принят во имя будущего независимого, нового Азер­
В сентябре и октябре 1978 года в Украине и Велико
тании проводятся Дни азербайджанской культуры с учас­
тием представительных групп деятелей Азербайд
В январе 1979 года принимается специальное реше­
ние, связанное с изучением, изданием и пропагандой
литературного наследия великого азербайджанского поэта
и мыслителя Низами Гянджеви и утверждается обшир
ный план мероприятий. С большим успехом в Швеции
проходят концерты мастеров искусств Азербайджана во
главе с Рашидом Бейбутовым.
А в феврале 1980 года состоялось торжественное от­
крытие памятника великому азербайджанскому поэту
Насими. Теперь о Насими знают не только в Азер
жане, он открыт для всего мира, и по мере его популя
ризации люди на планете узнают и об Азербайджане.
В ноябре 1980 года группа ученых и деятелей куль
туры Азербайджана была удостоена Государственной
премии СССР. В конце декабря проведено торжественное
собрание по случаю 100
летия со дня рождения на

род­
ного артиста Азербайджана Гурбана Примова. Спустя
несколько месяцев – в марте 1981 года отмечается 100
тие со дня рождения известного актера и режиссера
Гусейнгулу Сарабского. 11 июня и 21 июля того же года
принимается решение, связанное с изучением творчес­
кого наследия Мирзы Шафи Вазеха и 100
летием со дня
рождения Гусейна Джавида. А в августе Республи
скому фонду рукописей, где хранятся наши националь
духовные ценности, предоставляется одно из самых
красивых зданий в центре Баку.
Тогда же, в августе, были подписаны решения о
празд
новании 840
летнего юбилея великого Низами
Гянджеви, 780
летия со дня рождения выдающегося
астронома и философа Насреддина Туси и 180
летия
Ашыга Алы.
Спустя несколько месяцев состоялось торжествен
ное собрание по случаю 70
летия известного писателя
Мирзы Ибрагимова. А в Москве, в Колонном зале Дома
союзов, проводится юбилейный вечер Низами Гянджеви.
Празднование в ноябре 780
летия Туси, а в декабре –
летия видного просветителя и литератора Абдуллы
Шаига стало запоминающимися событиями культурной
жизни республики того периода.
Одна из самых неоценимых заслуг Гейдара Алиева
тех лет перед азербайджанской культурой заключалась
в том, что в 1982 году был перевезен в Баку и предан
родной земле в Нахчыване прах поэта
философа Гусейна
Джавида, погибшего в сибирских лагерях. Впослед
ствии
на его могиле воздвигли мавзолей. Этот шаг стал собы
тием, которому суждено попасть не только в летопись
культуры нашего народа, но и в разряд явлений, кото
рым, казалось, в советской действительности нет и не
могло быть места. Неслучайно в книгах многих зарубеж­
ных авторов, ссылающихся на обширные источники,
чрезвычайно подробно комментируется этот факт. Он
трактуется, в частности, именно как начало устремления
Все эти мероприятия позволили азербайджанскому
народу еще лучше узнать своих классиков литературы и
искусства, великих исторических деятелей и сохранить
свои культурные ценности. В 1969–1982
е годы XX сто
летия Азербайджан в определенном смысле переживал
подлинный ренессанс национальных чувств. Закреп
ние в Конституции азербайджанского языка в качестве
государственного и его широкое применение в управ
лении, проведение во всесоюзном масштабе юбилеев
почти всех великих классиков, возведение памятников
Насими, Джаббарлы, Нариманову, выход азербайджан­
кой культуры на передовые позиции в Советском Союзе,
плановое исследование и издание научных, литератур
ных, культурных памятников и т.д. – все это прак
тичес
кий
результат политики Гейдара Алиева. Эта деятельность
осуществлялась великим Гражданином на уровне высо­
чайшего политического искусства и профессионализма.
Декабрь 1982 года. Не будет преувеличением ска
зать, что весь народ с чувством гордости провожал
своего славного сына в столицу СССР. В течение пяти лет
ему придется наблюдать из далекой Москвы за протека­
ющими в Азербайджане общественно
и культурными процессами. Однако хотя бы раз в год он
будет приезжать на Родину, встречаться с людьми, ста
раясь получить более достоверную информацию о рес­
публике. С 1982 года он становится одним из ведущих
руководителей крупнейшего в мире государства. Нахо
дившиеся в его как первого заместителя председателя
Совета Министров СССР ведении отрасли были чрезвы­
чайно широкомасштабными и разветвленными – от нау­
ки, образования, культуры до транспорта, даже строи
тельства БАМа, считавшегося одним из крупнейших
проектов того времени. Перед Гейдаром Алиевым от
крылись безграничные возможности для применения
своей широкой эрудиции, больших управленческих и
организаторских способностей. Он, отличающийся вы
сокой требовательностью, неисчерпаемой энергией, вос­
пользовавшись этими возможностями, как искусный ру­
ководитель, за короткое время наглядно продемонстри­
ровал, каким потенциалом обладает.
Он сумел утвердиться, как политический лидер но
вого типа, не только на всесоюзном уровне, но и в ми
ровом масштабе. Наглядным подтверждением тому
служат высокие отзывы и мнения о его личности, стиле
работы, руководящих качествах, высказываемые и по
сей день руководителями и простыми работниками уч
реждений, организаций и предприятий, трудившимися
под его руководством в Москве.
За время работы в Москве присущие Гейдару Алиеву
качества талантливого руководителя, выдающегося госу­
дарственного деятеля и искусного дипломата в скором
времени снискали ему огромный авторитет. Многие осо­
бенности стиля его работы казались обитателям Кремля
необычными. В рамках канонов, которых Кремль строго
придерживался, он проводил свой курс, безбояз
высказывал свое мнение, не стеснялся свободно изла
гать свои мысли. В Азербайджане все с большим внима­
нием и чувством гордости следили за его деятель
ностью.
И это было вполне понятно. Прежде ни один азербайд
жанец в СССР не смог взойти на такую вершину. Пер
вые
же шаги, сделанные им в Кремле, вызвали широкий ре
зонанс не только в околокремлевской среде, но даже в
далеком зарубежье. Западная пресса писала о привет
ливом, молодом и даже с тонким вкусом одева
политическом деятеле нового типа, перевернувшем все
советские стереотипы, не похожем ни на одного члена
Политбюро. В арабских газетах он характеризовался как
«мусульманин – руководитель Советов с железным ха
рактером», а в турецкой печати – как «тюрок в Кремле».
Сегодня, когда публикуются воспоминания и мемуары
многих руководителей бывшего Со
ветского Союза, мож­
но ознакомиться с мнением людей, которые работали
рядом с ним. Многие незаурядные качества его харак
тера и стиля руководства нашли свое отражение и на
страницах этих книг.
Будучи в Москве, Гейдар Алиев, несмотря на крайне
напряженный режим работы, постоянно интересовался
информацией об Азербайджане. Изыскивая возможнос­
ти, он встречался с живущими и работающими в Москве
азербайджанцами, в том числе с азербайджанской мо
лодежью, которую он в свое время лично направил сюда
для получения образования в высших учебных за
ниях, интересовался их жизнью, помогал решать их проб­
лемы. Внимание и забота Гейдара Алиева о живущих в
Москве азербайджанцах, его моральная поддерж
ка ока
зали сильное влияние на формирование и деятельность
там азербайджанской диаспоры.
Решение бывшего советского руководства отправить
Гейдара Алиева в отставку «по состоянию здоровья»
явилось лишь первым шагом на пути реализации иезуит­
ской политики Центра, направленной против Азер
жана. Вывод из высшего эшелона руководства СССР та
кого государственного деятеля, как Гейдар Алиев, раз
вязал руки армянским националистам и их кремлевским
покровителям. Антинародная политика тогдашнего ру
ководства Азербайджана в угоду Центру крайне обо
стрила общественно
политическую обстановку в рес­
публике. Кровавые январские события 1990 года про
демонстрировали всему миру, что советское руковод
ство и его местные приспешники способны на совер
шение самых жестоких преступлений против азербайд
жанского народа.
В ситуации, сложившейся в связи с кровавой траге
дией, учиненной против азербайджанского народа,
Гейдар Алиев, отправленный на пенсию, вынужденный
жить в условиях «домашнего ареста», уже не мог смол
чать. На следующий день после трагедии он прибыл в
постоянное представительство Азербайджана в Москве
и выступил с заявлением: «Я пришел сюда прежде всего
для того, чтобы в постоянном представительстве, являю­
щемся небольшой частью Азербайджана в Москве, вы
разить всему азербайджанскому народу соболезнова
ние в связи с трагедией, обернувшейся большими по
терями. Во
вторых, хочу выразить свое отношение к
этому вопросу. Прошу представительство Азербайд
жана
в Москве передать азербайджанскому народу мои слова,
мою скорбь, мое соболезнование. Я сожалею, что в на
стоящее время у меня нет других возможностей».
Прозвучавшее в этом заявлении требование Гейдара
Алиева «все виновники расправы должны понести за
служенное наказание» явилось лейтмотивом всех его
выступлений, высказываний, подписанных им впослед
ствии документов, связанных с данным вопросом. Воп­
рос о строгом наказании лиц, совершивших преступле
ние против азербайджанского народа, сохранял свою
актуальность и на всех последующих этапах его деятель­
ности. Он всегда выступал с позиции «преступление
против народа не должно оставаться безнаказанным».
Народ для него – и тогда, и в последующем – всегда ос­
Кровавые события 20 января 1990 года вернули
Гейдара Алиева к политической деятельности, которая,
однако, уже не укладывалась в русло советской системы.
Человек, не имеющий политического поста, априори
не мог заниматься в бывшем СССР политической дея
тельностью. Этого просто не допускалось, на это был
изначально наложен жесткий запрет. Его политическое
заявление в связи с трагедией 20 января явилось нача
лом новой политической эры не только в Азер
жане,
но и во всем бывшем СССР.
Гейдар Алиев вступил в эту политическую эру, как
рядовой гражданин. Его официальный статус – персо
нальный пенсионер союзного значения. Однако его имя
наводило на советское руководство такой страх, что для
того, чтобы изолировать его от политической деятель
ности, заставить замолчать, применялись все методы, в
том числе самые грязные. В союзной и республиканской
печати началась широкомасштабная кампания против
Гейдара Алиева. Все связанные с ним события фальси
фицируются, распространяются ложь и клевета. Для того,
чтобы поставить его в положение Кунаева и Рашидова,
применяются самые изощренные средства. Согласно
последующим признаниям тогдашних руководителей
СССР, «под него здорово копали». Однако им не удава
лось раздобыть необходимые факты для достижения
своих целей по одной причине – их просто не существо­
вало в природе. Множество структур – от Комитета госу­
дарственной безопасности СССР вплоть до особых групп
Прокуратуры СССР – было мобилизовано в рамках раз
дувания антиалиевской кампании. Последующие собы
тия показали, что выбор Гейдара Алиева мишенью для
нападок предполагал, что в конечном счете удар будет
нанесен по всему Азербайджану. Угрожая физической
расправой, Гейдару Алиеву не давали возвратиться на
Родину, изолировали всех, кто оказывал ему какую
либо
поддержку. Травлю Алиева возвели на уровень государ­
ственной политики террора, и убийство такого замеча
тельного человека, как Аждар Ханбабаев, явилось на
глядным свидетельством силы акций, направленных
против Гейдара Алиева. Однако ничто его не испугало,
и, преодолев все препятствия, он нашел возможность
вернуться на Родину.
В 1990 году на выборах в Верховный Совет Азер­
байджана Гейдар Алиев был избран депутатом. В его
выступлениях на сессиях Верховного Совета в течение
1991 года дается точный анализ кризисной ситуации,
возникшей как в СССР, так и в республике. Именно ус­
тами Гейдара Алиева коммунистической системе с точки
зрения дальнейшего развития было сказано решитель
Эти выступления по сути явились отражением новых
политических реалий, новой политической идеологии.
Вот некоторые характерные моменты из выступления
Гейдара Алиева 5 февраля 1991 года на сессии парла
мента: «Хочу довести до Верховного Меджлиса некото
рые свои мысли и предложения, связанные с ситуацией,
сложившейся в Советском Союзе и в Азербайджане.
первых. Страна, советское общество, государст­
венный метод правления вот уже несколько лет пережи­
вают политический и экономический кризис. Обостри­
лись межнациональные отношения. Советский Союз
разваливается.
Причины. Несомненно, нельзя отрицать влияние на
сложившуюся ситуацию ошибок, допущенных на отдель­
ных этапах прошлого. Но главные причины связаны с
серьезными, грубыми и непростительными ошибками,
допущенными во всех сферах нашей жизни в период,
именуемый «перестройкой».
К сожалению, все это скрывается, официальные круги
и органы массовой информации обвиняют лишь прошлое.
С полной уверенностью можно сказать, что начав
шиеся в 1985 году в нашей стране преобразования были
лишены долгосрочной стратегии, разработанной на на
учных, политических и экономических основах. Пос
но осуществленные, а в ряде случаев противоречащие
друг другу меры, естественно, не дали позитивных ре
зультатов.
Крупные ошибки, допущенные в области националь­
ной политики, привели к трагической ситуации во многих
республиках страны. События, произошедшие в Алма
Ате, Тбилиси, Фергане, Баку, Новом Узене, Оше, прибал
тийских республиках, являются результатом ущем
ления
прав союзных республик, имперской политики Центра.
Демократия, гласность, политический плюрализм, в
определенной степени пробившие себе дорогу в пре
дыдущие годы, ограничиваются, в стране применяется
режим диктатуры.
Все это поставило страну на грань катастрофы.
Не лишена многочисленных недостатков и внешняя
политика Советского государства.
Виновниками сложившейся ситуации являются Цен­
тральный Комитет Коммунистической партии, прибрав
ший к рукам партийную и государственную власть Гор­
бачев. За последние пять лет Горбачев дал народу много
обещаний, однако не смог осуществить ни одного из них.
Между словом и делом возник вакуум, между полити
ческим руководством и народом – пропасть. Возросли
недоверие народа к руководству, была утрачена на
дежда на будущее, коммунистическая партия потеряла
свой авторитет.
вторых. Сложившаяся в стране ситуация господ
ствует и в Азербайджане. Руководство республики, как
всегда, вслепую проводит в Азербайджане курс Центра
и пытается осуществить все его указания. Результаты
налицо. Ситуация в Азербайджане наиболее тяжелая и
невыносимая. А это связано с выдвинутым армянскими
националистами нагорно
карабахским вопросом. Вот уже
более трех лет наша республика, азербайджанский на
род подвергаются непрекращающейся агрессии со сто
роны Армении. В результате территориальная целост
Дорогие депутаты, как вам известно, с 20
го года до
сих пор азербайджанский народ не оказывался в столь
тяжелой, трудной и безвыходной ситуации. Правда, часть
азербайджанских земель, начиная с 20
го года и по на
стоящее время, периодически отдавалась. Если предста­
вится возможность, я изложу свое мнение по этому по
воду. С 22
го года мы находимся в составе СССР. Ни одна
союзная республика, входящая в состав СССР, не стал
кивалась с таким злом. Ни одна союзная республика не
подвергалась агрессии со стороны другой союзной рес­
публики. Это не маленькая проблема, она нуждается в
детальном обсуждении, необходимо поговорить, посо
ветоваться, найти общий язык, найти пути выхода. Этот
вопрос нельзя рассматривать поспешно. Именно с такой
позиции я предлагаю вам подойти к данному вопросу.
Поэтому считаю, что говорить о нормализации ситуации
в Нагорном Карабахе – это значит ставить проб
лему в
узкие рамки. Восстановление территориальной целост
ности Азербайджана – вот как должен быть поставлен
вопрос, и для этого нам предстоит найти пути выхода...
третьих. В течение 70 лет существования Азер­
байджанской Советской Республики Армения, опираясь
на покровительство Центра, выдвигала против нашей
республики территориальные притязания, проводила
диверсионные операции, в результате захвачены мно
гие наши земли. Следует также отметить, что Армения
всегда осуществляла захватническую деятельность, мы
же занимали оборонительную, а в ряде случаев – капи
тулянтскую позицию. Мы и сегодня находимся на этой
Мы обсудили данный вопрос в Верховном Медж
лисе
Нахчыванской Автономной Республики. Выяснилось, что
только после 1929 года Армении были отданы 625 квад­
ратных километров территории Нахчыванской Авто
ной Республики, то есть, 9 ее сел. Это 62 тысячи гектаров
пригодных для сельского хозяйства земель.
Здесь выступила, если не ошибаюсь, депутат Бада
лова
из Зангиланского района. Она говорила о селе Нюведи.
Затем один из депутатов говорил о Зангезуре, Гёйча ма­
халы. Мне не хочется называть точную цифру. Но неко
торые специалисты сообщили мне, что в 1918 году тер
ритория Азербайджанской Республики составляла 114
тысяч кв. километров. А сегодня эта цифра составляет
86 тысяч кв. км. Обратите внимание, сколько земель мы
потеряли.
На протяжении веков понятие Родины, земли отра
жало честь и достоинство нашего народа. Для защиты
святости своей земли народ вел борьбу не на жизнь, а
на смерть. Наши предки берегли каждую пядь родной
земли, как символ чести. Во имя этого они могли по
жертвовать жизнью, своими детьми.
К сожалению, мы забываем эту традицию. Терпеть
такое больше нельзя. Поэтому предлагаю поставить во
прос не только о Нагорном Карабахе, но и обо всех азер­
байджанских землях, отданных Армении с 1920 года по
настоящее время. В какой период, на каком участке
границы, какие территории отданы? Необходимо выяс
нить, какими решениями, кем были отданы эти земли.
Пришло время занять в отношении Армении не оборо
нительную, а наступательную позицию и, как отметили
здесь депутаты, вести борьбу за возвращение этих зе
мель. Мы должны вступить в борьбу, и я готов к этой
борьбе. С согласия депутатов наша сессия должна на
звать Армению государством
агрессором. Нам следует
вынести в связи с этим специальное постановление и
заявить о нем всему миру.
Здесь спросили, мол, кто отдал эти земли. Пред
гаю
выяснить. В то же время могу дать справку о том, что с
14 июля 1969 года (я понимаю, почему у меня спросили
об этом), в период моего руководства Азербайджаном,
до декабря 1982 года Армении не было отдано ни пяди
азербайджанской земли. Я отвечаю за это и счастлив от
того, что в тот период нам удалось пресечь территори
альные притязания армян. В.Поляничко сказал, что на
горно
карабахский вопрос был поднят и в 1977 году.
Это правда. Но мы тут же пресекли эти действия».
Протекавшие в СССР деструктивные процессы с каж­
дым днем углублялись. Политический, экономический
и социальный кризис достиг предела. В этих условиях
так называемые идеологи перестройки, говоря о необ
ходимости заключения союзного договора на основе
новых принципов, вынесли на всенародное голосование
вопрос о дальнейшем существовании СССР. Вместе с
тем советская пропагандистская машина пыталась убе
дить каждого человека в том, что без Союза не выжи
вет ни одна союзная республика.
В тот период Нахчыванская Автономная Республика
была тем уникальным краем, который отказался от учас­
тия в голосовании о дальнейшем существовании Союза.
Жители автономной республики, полностью поддержав
связанную с этим принципиальным вопросом позицию
председателя своего Верховного Меджлиса Гейдара
Алиева, сказали Союзу «нет». Однако в Баку правитель
ство Муталибова, строя свою работу под диктовку
квы, пыталось доказать, что Азербайджан погибнет,
если выйдет из Союза. На сессии Верховного Совета
была создана обстановка, где высказывались именно
такие мнения, и многие говорили о необходимости со
хранения Союза. Гейдар Алиев, изложив на этой сессии
свою твердую, непоколебимую позицию, по сути заявил
о необходимости достижения полной независимости
Азербайджана. Обратимся к некоторым моментам выс­
тупления Гейдара Алиева на сессии Верховного Совета
Азербайджана 7 марта 1991 года:
«С 1922 года Азербайджан находится в составе Со
ского Союза. За этот период наш народ прошел истори
ческий путь, добился успехов. В то же время у него были
и потери, он испытал трудности. Отрицать это нельзя.
Все мы появились на свет, получили воспитание и
образование, сформировались в период существова
ния этого Союза. Все мы, во всяком случае подавляю
щее большинство, очень верили этому Союзу, преданно
служили ему, именно в Союзе видели счастье, будущее
нашего народа. Я и мои коллеги, долгое время вместе
со мной руководившие республикой, постоянно стреми­
лись к укреплению Союза, пытались вселить в азер
байджанский народ чувство преданности Союзу и любви
к нему...
Руководство страны, заявляя о непригодности Союза,
просуществовавшего семьдесят лет, призывает респуб­
лики создать новый Союз. Горбачев в некоторых своих
выступлениях даже заявил, что до сих пор в стране яко
бы не было настоящего Союза, республики отнюдь не
жили в Союзе, истинный Союз будет создан только те
перь. Если же говорить честно, проект нового Союз
ного
договора еще более непригоден, чем предыдущий...
Семьдесят лет наша республика была по своему содер
жанию советской социалистической. Сегодня мы изба
вили нашу республику от этих слов. Какой же новый
политический строй мы сейчас принимаем? Неизвестно.
Семьдесят лет наша республика жила под знаменем
октябрьской революции. Мы отказались от этого зна
мени. Приняли новое знамя. Хотя оно отнюдь не новое.
Это – национальный государственный флаг созданной в
1918 году Азербайджанской Демократической Респуб­
лики. Почему не был отмечен этот факт, представляю
щий важное политическое значение?..
28 мая, как день возрождения Азербайджанского го­
сударственного строя, объявлен выходным днем. Как из­
вестно, 28 мая 1918 года была основана Азербайд
ская Демократическая Республика. Значит, необходимо
дать политическую оценку как этому событию, так и со
бытиям 28 апреля 1920 года. Эти вопросы следует обсу
дить на сессии Верховного Совета.
Двусторонняя, а если точнее – двуличная, прогорба­
чевская политика не может вселить в народ веру. На
днях, выступая в Минске, Горбачев настойчиво пытался
доказать, что является коммунистом и до конца будет
предан Коммунистической партии. При этом он обос
вывал свою клятву словами Солженицына, занимаю
щего позицию, в корне противоречащую Коммунисти­
ческой партии, Ленину, идеям октябрьской революции.
Спрашивается: чему нас призывают подчиняться?
Некоторые пытаются доказать, что наша республика
не может жить независимо, отдельно от Союза. В стра
не также широко распространено мнение о невозмож
ности жить отдельно от Союза потому, что республики
находятся в тесной экономической, технической связи
друг с другом...
Подобная пропаганда безосновательна. Во
Азербайджан располагает всеми возможностями для
того, чтобы осуществлять деятельность как абсолютно
независимое государство. В этом смысле я не согласен
с целым рядом положений, приведенных в выступлении
депутата Самедзаде. Если мне позволят выйти за рамки
регламента, я докажу их необоснованность... Думаю, что
если Азербайджан станет полностью независимым госу­
дарством (он может установить взаимные, равноправ
ные, взаимовыгодные экономические связи с каждой из
входящих сегодня в Союз республик и даже с Союзом
при условии его сохранения), это будет гораздо полез
нее для дальнейшего развития независимого Азербайд­
жана. В этом случае дружественные связи азербайджан­
ского народа с другими народами носили бы независи
мый характер, были бы теплее, прочнее.
Следует также отметить, что азербайджанский народ
имеет больше оснований для отказа от нового Союз
ного
договора, чем другие народы. Вот уже три года, как тер­
риториальная целостность, суверенитет Азербайд
нарушены. Однако Союзное государство не приняло эф­
фективных мер для устранения такого положения.
20 января 1990 года Союзное государство развязало
военную агрессию против азербайджанского народа.
Без всяких оснований, без предупреждения, с грубым
нарушением государственных законов в Баку были вве
дены оснащенные современным оружием воинские
части советской армии, которые чинили здесь зверства,
жестокость, в результате чего пролилась кровь, погиб
ли, получили увечья, пропали без вести сотни людей.
К сожалению, эта агрессия продолжается до сих пор.
Вот уже больше года столица Азербайджана живет в
условиях чрезвычайного положения. В этих условиях
проводится и наша сессия. Больше года азербайджан
ский народ держит траур по жертвам тех дней. В горо
дах, поселках, селах республики в память о жертвах воз­
водятся монументы. В то время, как убийцы до сих пор
не установлены. Это никак нельзя оправдать... Понятно,
что платформа Центрального Комитета Коммунистичес­
кой партии Азербайджана, являющейся частью Комму­
нистической партии Советского Союза, не может объе
динить народ. Он утратил авторитет в народе и не выра­
жает волю всего народа. Коммунистической партии сле­
дует полностью отказаться от власти. В то же время
ретари комитетов партии сверху донизу не должны
занимать руководящую должность в советских органах.
Необходимо создать условия для развития демокра­
тии, политического плюрализма, гласности. Все полити
ческие силы должны осуществлять равноправную дея
тельность. Надо все доводить до народа так, как есть.
Необходимо утвердить социальную справедливость.
Единство азербайджанского народа может быть
спечено путем строительства нового, не зависимого
ни от кого государства. Правда, на этом пути будет не
мало трудностей. Тем не менее мы должны добиться
этого во что бы то ни стало. Если мы не пойдем по та
кому пути, это сделают грядущие поколения. Ни они, ни
история не простят нас. Сегодня каждый честный и
росовестный азербайджанец должен забыть о лич
ных интересах, привилегиях и думать о судьбе, сегод
няшнем дне и свободном будущем народа. Судьба на
рода должна быть превыше всего.
Азербайджанскому народу необходимо объединить­
ся и как зеницу ока беречь свою священную, родную
землю. Азербайджанской Республике следует идти по
пути экономической и политической независимости,
Я призываю к этому народных депутатов, весь азер
байджанский народ и заверяю их, что не сверну с этого
пути».
Это было заявление, ясно отражающее основные
принципы политической платформы, программы даль
нейшей деятельности Гейдара Алиева на новом этапе.
На этой сессии все азербайджанское руководство, под
нявшись на ноги, пыталось заставить его замолчать. Не
вышло. Гейдару Алиеву удалось довести до сведения на­
рода основные положения своего политического виде
ния ситуации, изложить свои мысли о путях выхода из
Выбор был сделан, пути к отступлению перекрыты.
Итак, бывший председатель Комитета государственной
безопасности, генерал
майор Гейдар Алиев, с двадцати
лет преданно служивший Коммунистической партии,
представленный в ее высшем руководстве, сознательно
отказался от коммунистического выбора. Это был ло
ный результат долгих напряженных размышлений, по
исков. Первый коммунист Азербайджана не только по
кинул ряды партии, но и нашел в себе силы заявить все
му народу об ошибочности этого пути. Здесь было бы
уместно вспомнить о некоторых так называемых «людях
идеи», которые, выбросив в дни кровавой январской тра­
гедии 1990 года свои партийные билеты, впоследствии
заявили о возвращении в ряды партии. Уместно было бы
предложить вниманию читателей в точности текст заяв
ления Гейдара Алиева, адресованного партийной орга
низации Совета Министров СССР 19 июля 1991 года:
«Предпринять этот шаг меня вынудили следующие
главные причины:
первых, еще в январе 1990 года, после военной
агрессии, развязанной против азербайджанского народа
под политическим руководством Центра и КП Азербайд­
жана, у меня возникла мысль покинуть ряды КПСС. Во
время январских событий были убиты и изувечены сотни
людей. Осуждая эти антигуманные действия, противо
речащие Конституции и праву, я надеялся, что КПСС и
ЦК КП Азербайджана раскроют данное преступление и
выявят виновников.
Я взял себя в руки и терпеливо ждал. Спустя неко
торое время вместо ответа на мои выступления в
«Правде» и других партийных органах печати были ор
ганизованы нападки на меня. Мои попытки в обосно
ванной форме опровергнуть в тех же самых средствах
массовой информации направленные против меня на
думанные факты оказались безрезультатными. Глас
ность,
являющаяся основным достижением перестройки, про­
являлась односторонне.
Коммунистическое руководство Азербайджана кате­
горически отклоняло обращения Верховного Медж
лиса
Нахчыванской Автономной Республики, отдельных граж­
дан, известных представителей интеллигенции о выяв
лении и наказании виновников январской трагедии.
Прошло уже полтора года, а хорошо известные всем
виновники этих чудовищных преступлений не только
не выявлены, напротив, делается все возможное для
того, чтобы завуалировать все это. Они надеются, что
пройдет время и о трагедии забудут. Однако история
неоднократно доказывала, что кровавые преступления,
направленные против родного народа, невозможно за
быть и простить даже по истечении десятков лет.
вторых, вот уже более трех лет в результате дву
личной политики Центра сохраняется острая конфликт
ная ситуация, возникшая в НКАО усилиями армянских
ционалистов, которым покровительствует КПСС. Об­
ласть по сути полностью вышла из
под государственного
управления Азербайджана.
Государственный суверенитет, территориальная це
лостность Азербайджана вопреки Конституции грубо
нарушены. Между Арменией и Азербайджаном идет не­
объявленная война. Ежедневно с обеих сторон гибнут
люди. Все это является обыденным фактом для Совет­
ского государства с «гуманной идеологией».
Уверен, что при желании партийное руководство
могло предотвратить национальный конфликт вокруг так
называемой карабахской проблемы еще в 1987 году,
когда он только начинался, пресечь эту трагедию, кото
рая обернулась страшной катастрофой и страданиями
как для азербайджанского, так и армянского народов.
Значит, этот конфликт нужен политическому Центру.
третьих, в период провозглашения демократиза
ции всего общества, политических свобод и плюрализма
под руководством КПСС усилиями ЦК КП Азербайд
жана
подавляются широкое демократическое движение, раз
вернувшееся в Азербайджане для защиты территори
альной целостности, и демократизация общества. В эти
годы многие люди подверглись репрессиям из
за поли
тической деятельности.
Вот уже полтора года 2
миллионная столица Азер­
байджана без всяких на то оснований живет в режиме
чрезвычайного положения. В этих условиях были про
ведены так называемые демократические выборы в
Верховный Совет республики и референдум, результаты
которого заранее были сфальсифицированы в пользу
Союза. В условиях чрезвычайного положения надеяться
на какую бы то ни было демократизацию и свободное
волеизъявление народа было бы наивным. Демокра
ческие организации неоднократно поднимали вопрос
о том, что большинство избирателей не принимало учас­
тия в референдуме, а результаты референдума были
сфальсифицированы. Однако коммунистическое руко
водство Азербайджана не сочло нужным даже рассмо
треть эти обращения.
Я выступал и выступаю против навязанного Цен
тром
нового Союзного договора. В составе того или иного су­
веренного государства не могут находиться несколько
суверенных государств, а также не может быть вытека
ющих отсюда свобод, полномочий и функций. Необхо­
димо предоставить всем союзным республикам возмож­
ность для истинных политических, экономических сво
бод, для независимости с целью возрождения нацио
нального государства. Это отнюдь не станет препятство­
вать экономическому единству и традиционным куль
турным связям республик, напротив, окажет влияние на
их усовершенствование, развитие в двустороннем и
многостороннем направлениях.
Как народный депутат Нахчыванской Автономной
Республики и Азербайджана, я неоднократно поднимал
в своих выступлениях эти вопросы. Я предложил, чтобы
КП Азербайджана, полностью утратившая авторитет в
народе, отказалась от единовластия, обеспечила свобод­
ную и равноправную деятельность всех политических
сил, создала гласность для появления демократическо
го общества и условия для плюрализма.
Однако коммунистическое руководство Азербайд­
жана не только не рассматривает мои выступления и
предложения, напротив, отвечает на них организован
ными и подготовленными против меня нападками. Ре­
торы газет, журналисты, публикующие в Азербайд­
жане мои выступления, увольняются с работы, подвер
гаются преследованиям.
Все вышеизложенное вынудило меня предпринять
этот последний шаг и заявить о выходе из рядов КПСС,
несмотря на то, что мне было чрезвычайно трудно
Я вырос в коммунистической семье, и вся моя созна­
тельная жизнь была связана с Коммунистической пар
тией. В 1943 году в 20
летнем возрасте я связал свою
судьбу с партией большевиков. Всем своим существом
я верил в идеалы Коммунистической партии и принимал
В настоящее время моя вера покинула меня. Бес
ленные заявления об обновляющейся партии и обнов
ляющемся Союзе республик вновь продолжают обма
нывать народ.
Народу надо открыто и честно сказать, что комму
нистический эксперимент, социалистический путь в на
шей стране не оправдали себя, насильно созданный и
сохраняемый Союз республик распадается.
Представляю трудности, с которыми я могу столкнуть­
ся после этого заявления, заранее предвижу всякого рода
нападки и моральные удары.
Открытый анализ пройденного партией пути привел
меня к нынешней вышеизложенной позиции».
Начиная с января 1990 года, Баку и весь Азербайд­
жан жили в крайне напряженном состоянии. В условиях
чрезвычайного положения были проведены парламент­
ские и президентские выборы. Танки и солдаты совет
ской армии были размещены на улицах Баку, в стратеги­
ческих точках. Судьбу Баку, всего Азербайджана опре
деляли московские эмиссары и военные подразделения.
Ситуация в Нагорном Карабахе с каждым днем обо
29 августа 1991 года мы вновь увидели депутата
Гей
дара Алиева на трибуне Верховного Совета. В его
туплении, наряду с горькой истиной, звучали и жест­
кие принципиальные требования. Главное из этих тре
бований – оценка событий 20 января. Из выступления
Гей
дара Алиева на сессии Верховного Совета 29 августа
1991 года:
«Уважаемые депутатыA В стране, в обществе крайне
обострился политический и экономический кризис, кри­
зис государственной власти. Наступление реакционных
сил на демократию, осуществленный преступными груп­
пами государственный переворот провалились. Сегодня
мы являемся свидетелями распада Советской империи,
Коммунистической партии. В этот период положение
нашей республики, азербайджанского народа – наибо
лее трудное, тяжелое.
Основная причина такого положения кроется в реак­
ционной политике режима диктатуры Коммунисти
кой партии Азербайджана и в допущенных им грубых и
непростительных ошибках
(голоса протеста из зала).
Очень прошу не лишать ни одного депутата права изла­
гать на сессии свое мнение. В результате такой политики
коммунистическое руководство республики фактически
одобрило произошедший в стране 19–22 августа госу
дарственный переворот, деятельность Государст
ного
комитета по чрезвычайному положению, поставив тем
самым азербайджанский народ в крайне сложное поло
жение. Армянские националисты тут же очень быс
тро
воспользовались этим, активизировав военные операции,
политическую пропаганду против нашей рес
Сегодня, в самый трудный в жизни республики пе
риод, нам необходимо найти пути выхода. И всем нам
предстоит приложить усилия в этом направлении. Од­
нако нам следует выяснить, как мы можем найти эти
пути выхода.
В последние дни, в том числе и сегодня, с этой три
буны раздаются обращения, призывающие народ к един­
ству, национальной солидарности. К сожалению, эти
призывы запоздали. Но в эти дни мы должны постарать
ся
во что бы то ни стало создать национальное единст
А для этого следует четко уяснить: на основе какой плат­
формы мы можем добиться этого? Для обеспечения та
кого единства необходимо безотлагательно выполнить
несколько условий. Я высказал свои предложения в
предвыборных выступлениях, на проведенных в феврале
и марте сессиях Верховного Совета Азербайджанской
Республики, в своем заявлении при выходе из Комму­
нистической партии 19 июля этого года и, наконец, в
письме, направленном 24 августа этого года Прези
диуму
Верховного Совета Азербайджана. Не хочу повторяться.
Вместе с тем хочу высказать некоторые дополнительные
мысли по этим предложениям.
Первое: вот уже полтора года в Баку действует чрез­
вычайное положение. Сегодня Аяз Муталибов заявил,
мол, для чего чрезвычайное положение? Его необходимо
отменить. Прекрасно, но кто же в течение полутора лет
сохраняет его в Баку? Чьим решением постановление,
принятое 22 января 1990 года Верховным Советом Азер­
байджанской Республики, отменено и до сих пор не осу­
ществлено? Необходимо выяснить, сколько средств рес­
публика израсходовала за эти полтора года на сохране
ние в Баку чрезвычайного положения и какой ущерб
причинен республике.
Второе: ходят всевозможные слухи о позиции руко
водства Азербайджанской Республики в отношении го
сударственного переворота. Иностранные и союзные
информационные органы распространяют сообщения
по этому поводу, следовательно, необходимо выяснить
данный вопрос. Мы не знаем, кто о чем говорил за ру
бежом, однако известно, что 21 августа по телевидению
было зачитано обращение Аяза Муталибова к народу
на русском и азербайджанском языках, в котором одоб­
рена деятельность комитета по чрезвычайному положе­
нию и выражается надежда на решение некоторых во
просов Азербайджанской Республики с помощью Госу­
дарственного комитета по чрезвычайному положению.
В том числе решение нагорно
карабахского вопроса и
вопроса обезоруживания армянских бандитских групп
увязывается с деятельностью комитета по чрезвычайному
положению. Об этом следует говорить открыто. Если та
кая
ошибка допущена, это следует открыто признать, чтобы
народ знал правду. Нельзя говорить сегодня одно, а зав
тра другое, это ни в один народ не вселит чувство веры.
Третье: во имя сплочения народа Коммунисти
кая
партия Азербайджана должна безотлагательно оставить
власть. Она является составной частью Комму
кой партии Советского Союза. Коммунистическая партия
Советского Союза распалась. Идея сохранения Комму­
нистической партии Азербайджана, решение по данному
вопросу на съезде свидетельствуют о тенденции затя
нуть вопрос, вновь использовать возможности Ком
нистической партии. С этим никак нельзя согласиться.
Необходимо приостановить работу всех органов печати
Коммунистической партии Азербайджана и выяснить
вопрос, сотрудничал ли Центральный Комитет Комму­
нистической партии Азербайджана с военной хунтой.
Для этого парламенту следует создать комиссию.
Как известно, в период действия Комитета по чрез
вычайному положению органы печати Азер
ской Республики, партийные органы печати в течение 3
дней публиковали на русском и азербайджанском язы
ках документы данного комитета. Они переводили их на
русский язык и доводили до населения. Одно уже это
свидетельствует о сотрудничестве. Должностным лицам,
осуществляющим деятельность с позиции Ком
ческой партии, следует отказаться от своих должностей.
Четвертое: со дня трагедии 20 января прошло больше
полутора лет. Сегодня и здесь, в этом зале, ходят всевоз­
можные разговоры. Кто
то придерживается одного мне­
ния, выступавший до меня Рагимов другого. У меня воп­
рос к председателю Верховного Совета Эльмире Гафа­
ровой и к Президенту Азербайджана Аязу Муталибову.
Почему до сих пор этот вопрос не получил своей поли
тической оценки? Я не могу согласиться со справкой,
предоставленной Тамерланом Гараевым, так как данный
вопрос имеет как политическую, так и правовую сторону.
Можно было безотлагательно дать политическую оценку
этому вопросу. Что же касается его правовой стороны,
то привлечение отдельных людей к ответственности, не­
сомненно, должно быть выяснено путем расследова
ния. Данный вопрос не получил политической оценки,
вследствие чего осуществление других мер не предста­
вляется возможным.
Кто является виновником этой военной агрессии?
Сегодня говорят о Язове, Крючкове, Бакатине, Гиренко,
Горбачеве. Это верно. Кто же виновен в руководстве
Азербайджана? Эти лица тоже известны. Везиров, Га­
фарова, Муталибов и другие члены Центрального Ко­
тета Коммунистической партии Азербайджана. Если
есть еще виновные люди, то это необходимо выяснить.
Если виновны и другие силы, демократические силы,
Народный фронт, им тоже следует дать политическую
оценку. Без выяснения всего этого достичь политичес­
кой стабильности в Азербайджане невозможно. Если
данный вопрос получил политическую оценку, то прошу
Аяза Муталибова ответить, почему в то время, когда
Горбачев получал согласие руководителей 9 республик
на назначение 3 министров, Аяз Муталибов не возразил
против назначения Бакатина председателем Комитета
государственной безопасности? Если возразил, то поче
му не отметил это в своем выступлении? Почему один
из виновников трагедии 20 января Везиров избран чле
ном Комиссии по подготовке Съезда народных депута
тов от Азербайджанской Республики? Кто его предста
вил? Если это сделали руководители Азербайджанской
Республики, то они глубоко виноваты перед азербайд
жанским народом, я хочу заявить это вполне откровенно.
Без выяснения всех этих вопросов – я, несомненно,
тоже согласен с предложениями выступавших депута
тов – проводить в Азербайджане президентские выборы
нельзя. Кроме того, большинство, подавляющее боль
шинство депутатов Верховного Совета Азер
ской
Республики являются коммунистами. Люди, осуществля­
ющие деятельность в руководящих органах Комму
ческой партии, избраны депутатами парламента, а
Коммунистическая партия Азербайджана виновна во
многом, поэтому я считаю, что необходимо распустить
парламент Азербайджанской Республики и вновь про
вести выборы. Я знаю, что после моего столь резкого
выступления специально подготовленные люди обру
шатся на меня с критикой. Я привык к этому. Поэтому
можете не беспокоиться. Я выступил так потому, что
Таким образом, как явствует из этих выступлений, в
е годы Гейдара Алиева тревожила именно
судьба нашей национальной государственности. К этому
времени он уже сделал политический выбор и вступил
в напряженную борьбу за независимость Азербайд
жана.
Благодаря осуществляемой им в Нахчыване политике в
этом древнем азербайджанском крае были восстанов
лены государственные атрибуты Азербайджанской Де­
мократической Республики, из названия Автономной
Республики исключены слова «советская социалистичес­
кая», события 20 января получили свою оценку. Самые
судьбоносные мысли об основных идеях и путях станов­
ления национальной государственности в Азербайджане
Гейдар Алиев изложил в политической платформе соз
данной им в 1992 году партии «Ени Азербайджан».
Своими выступлениями в Верховном Совете Азербайд­
жанской Республики Гейдар Алиев призвал соотече
ственников проанализировать сложившуюся ситуацию
и определиться с выбором нового для Азербайджана
пути. Его личное политическое кредо нашло отражение
в концепции строительства независимого националь
ного государства.
Еще весной 1990 года он говорил: «Мне хочется,
чтобы наш народ был сплоченным, чтобы сильнее ощу­
щалось чувство национальной гордости, чтобы мы лю
били нашу историю, ценили наших деятелей, имеющих
выдающиеся заслуги перед Родиной...». В это время его
самая сокровенная мечта и надежда были связаны имен­
но с тем, чтобы мы могли построить национальное го
сударство, опирающееся на единство народа, на соли
дарность всех азербайджанцев. Однако даже в Нах
ване он подвергался направленным лично против него
нападкам и преследованиям. В то время, как Гейдар
Алиев говорил о необходимости ценить «деятелей, име­
ющих выдающиеся заслуги перед Родиной», восседав
шие в Баку некоторые министры видели главную цель
своей жизни в физическом устранении Гейдара Алиева.
А события, диктуемые волей истории, словно про
исходили по сценарию, указанному в выступлениях
Гей
дара Алиева в 1991 году. 14 сентября 1991 года был
созван XXIII чрезвычайный съезд Коммунистической пар­
тии Азербайджана. Именно на этом съезде Коммунис
ческая партия Азербайджана была упразднена. Нако
нец
коммунизму было сказано «нет» и на официальном уро
не. 8 декабря 1991 года крупнейшее государство под
званием СССР исчезло с политической карты мира.
Принятый 18 октября 1991 года Конституционный акт
«О государственной независимости Азербайджана» 29
декабря был наконец
то вынесен на всенародный рефе­
рендум. Вступив в силу, этот Конституционный акт юри
дически подтвердил окончательное решение Азербай
жана идти по пути независимости, суверенитета. За ко
роткое время независимость Азербайджана была при
знана Организацией Объединенных Наций и в соответ
ствии с нормами международного права – всеми стра
нами мира. Однако процесс строительства в Азербайд­
жане независимого национального государства столкнул­
ся со множеством серьезных препятствий. В 1990–1991
годах события в Нагорном Карабахе с каждым днем
обострялись. Царившие в республике политический хаос,
борьба за власть продолжали наносить огромный ущерб
государственности. В мае–июне 1992 года к власти при
шел тандем Народный фронт – «Мусават». В эти дни не
только не выдвигались на передний план вопросы, свя
занные с процессом государственного строительства, но
даже принимались немыслимые решения, задевавшие
достоинство и гордость каждого азербайджанца. В их
числе решение об изменении названия азербайджан
ского языка можно считать одним из самых тяжких уда
ров, нанесенных по самой идее возрождения националь­
ного самосознания и национальной государственности.
Возникший в течение очень короткого времени в
республике общественно
политический хаос привел к
кризису государственности и угрозе уничтожения Азер­
байджана. Гянджинский мятеж в июне 1993 г. перевел
имевшее место внутри Народного фронта противостоя
ние в плоскость политического, военного и общест
ного кризиса. Азербайджанская государственность и на­
род, оказавшиеся перед дилеммой «Быть или не быть»,
видели единственную свою надежду в передаче власти
Гейдару Алиеву.
В июне 1993 года депутат Гейдар Алиев был избран
главой азербайджанского парламента. Его напряженная
работа в течение первых трех месяцев была чрезвычай­
но далека от каких
либо теорий и идей. Острые полити­
ческие дискуссии в ходе транслировавшихся в живом
эфире по телевидению заседаний Милли Меджлиса,
встречи с отдельными политическими и общественными
деятелями, категоричные решения и конструктивные
предложения позволили Гейдару Алиеву за эти три мес­
яца остановить процесс развития глубокого политичес­
кого и общественного кризиса. Это было сродни чуду.
Политический деятель, по сути не имевший в своем под­
чинении никакой структуры, рассчитывавший лишь на
собственное слово и талант, опираясь именно на свой
богатый опыт руководителя, смог преодолеть развал го­
сударства. Саботаж государственных чиновников, «замо­
розивших свою деятельность», вооруженные структуры,
подчинявшиеся только своим региональным команди
рам, страна, экономика которой оказалась в парализо
ванном состоянии – все это было горькой реальностью.
Но было реальным и то, что в октябре 1993 года азер
байджанский народ избрал Гейдара Алиева своим Пре
зидентом. Уже в последующие месяцы в Азербайджане
функционировало государство, осуществляли деятель
ность государственные структуры, жизнь в республике
постепенно возвращалась в нормальное русло.
10 октября 1993 года. Гейдар Алиев, благодаря своему
богатому политическому и государственному опыту спас­
ший Азербайджан от угрозы расчленения и уничтоже
ния, поклялся на Конституции и Коране, что будет пре
данно служить азербайджанскому народу, сделает все
возможное для того, чтобы наше независимое государ
ство заняло достойное место в мировом сообществе,
что будет неукоснительно хранить верность националь
ным и духовным традициям азербайджанского народа
и обеспечит утверждение, существование и развитие
этих традиций в нашем независимом государстве.
В стране полыхал пожар войны. Несмотря на это,
Президент спустя лишь 20 дней после своей инаугура
ции принял участие в юбилейном вечере народного
поэта Мамеда Араза. Он объяснил это тем, что Мамед
Араз является одним из мастеров пера, имеющих ис
ключительные заслуги в становлении национального
самосознания азербайджанского народа.
В числе деятелей нашей культуры, литературы Гейдар
Алиев называет имена трех мастеров слова – Бахтияра
Вагабзаде, Мамеда Араза и покойного Халила Рзы и гово­
рит: «У нас независимое государство, оно формирует
Оно имеет свои высокие награды. Учреждена самая вы­
сокая награда – орден «Истиглал». Кто должен первым
получить этот орден? Я уже несколько месяцев думаю
об этом. Я много размышлял и задолго до этого решил,
что этот орден должен достаться нашим выдающимся
личностям.
Этой чести, в первую очередь, должны быть удостоены
наши выдающиеся деятели. Поэтому вчера я издал ука
зы, и наши уважаемые поэты Бахтияр Вагабзаде, Мамед
Араз и покойный Халил Рза были награждены этим ор
деном за особые заслуги в борьбе за национальную
свободу азербайджанского народа. Считаю, что пред
принял верный шаг. Думаю, что наш народ, наша об
щественность воспримут это с одобрением». Не поли
тики, а поэты выступали знаменосцами идей Гейдара
Алиева. Запомним это. Это тот случай, когда урок лите
ратуры становится уроком гражданственности.
Близилась 4
я годовщина январских событий. Гейдар
Алиев подписывает указ, где впервые дается правовая
и общественно
политическая оценка вторжению совет­
ских войск в Азербайджан в январе 1990 года. Форму
лировки предельно четкие: невиданное в истории пре
ступление тоталитаризма против человечности и гума
низма. Именно такова его политическая оценка траге
Немногим раньше – 21 сентября 1993 года, еще в
крайне сложные и тревожные для Азербайджана дни, в
период, когда армянская оккупация по своим масшта
бам и характеру приняла невиданный размах, исполня
ющий полномочия Президента, председатель Верхов­
ного Совета Гейдар Алиев на встрече с интеллигенцией
в Академии Наук Азербайджанской Республики говорил
о культуре больше, чем о войне и экономических труд
ностях. Он подчеркнул необходимость проведения на
высоком уровне предстоящего юбилея поэта
мыслителя
Мухаммеда Физули: «У нас очень богатая культура, наука.
Говоря о Низами, Физули, мы должны популяризиро
вать их не только как поэтов, но и как великих филосо
фов, мыслителей, имеющих большие заслуги перед че
ловечеством, внесших огромный вклад в мировую куль­
туру. В будущем году состоится 500
летний юбилей Фи­
зули. Нам необходимо подготовиться к этому юбилею.
Мы должны популяризировать Физули во всем мире
как философа мирового масштаба, великого ученого».
Это было сказано в период, когда наряду с неудачами
в военной сфере и оккупацией части земель, в Азер
жане продолжались попытки террористических актов и
покушений, были сильны тенденции к анархии, когда
страна задыхалась в тисках противоречий. Причина этого
довольно проста и напрямую связана с политической
позицией Гейдара Алиева. Он видел спасение своей
страны не только в оружии, военной силе, но и в повы
шении национального духа народа путем возвращения
ему созданной на этой земле древней и неповтори
культуры. В то же время он придавал огромное значе
ние популяризации этих национально
духовных ценнос­
тей во всем мире. Весьма характерны в этом плане его
слова, сказанные на заседании государственной комис
сии, созданной в связи с 500
летним юбилеем Физули:
«Проведение больших юбилеев в этот тяжелый для на
шей республики период, несомненно, столкнется с оп­
ределенными трудностями. Но несмотря на это, никогда
нельзя забывать культурную, духовную сферу нашей
жизни. Сколько бы трудностей ни было, необходимо
постоянно уделять особое внимание культуре, духовно
сти, нельзя допустить отставания этой сферы».
16 марта 1994 года Президент подписывает указ о
летии со дня рождения Мухаммеда Физули. С точки
зрения Азербайджанской государственности и азербайд­
жанства мысли и рекомендации Гейдара Алиева, связан­
ные с юбилеем Физули, всегда сохранят свою актуаль
ность в независимом Азербайджане: «...проводя этот
юбилей, мы приложим и должны приложить все уси
лия, чтобы наш народ лучше узнал себя. Народ всегда
должен помнить о своих корнях, изучать свою историю,
никогда не отрываться от своей национальной культуры,
науки. Проведение этого юбилея, несомненно, позволит
нынешнему поколению, особенно молодежи, еще раз
осознать, какая богатая у нас история и какой весомый
вклад азербайджанский народ внес в мировую культуру,
и еще больше повысит в каждом азербайджанце, в пер­
вую очередь, у молодого поколения, чувство националь­
ной гордости. Одно уже это является для нас в незави
симом Азербайджане необходимым фактором».
Он подчеркивает значение этого юбилея для моло
дежи Азербайджана. Молодежь должна хорошо разби
раться в идеологии азербайджанства, знать культуру, ис­
кусство, науку азербайджанского народа. Это чрезвы­
чайно важный вопрос. Именно азербайджанская моло
дежь является основным источником и гарантом необ
ратимости и вечности независимости Азербайджана.
Проводимый независимым Азербайджаном этот
праздник культуры и искусства обрел международное
звучание и отмечался в Париже – штаб
квартире ЮНЕСКО,
в Ираке, центральноазиатских республиках, соседнем
Иране, Турции и России. В юбилейных торжествах, со
стоявшихся в последних двух странах, Президент Азер­
Для Гейдара Алиева главное значение празднова
ния юбилея великого поэта и мыслителя Физули заклю
чалось в том, чтобы еще раз, теперь уже в годы нацио
нальной независимости, проанализировать наше куль
турное наследие, историю, национальное искусство и
освободить их от идеологических оков и запретов.
Поэтому Гейдар Алиев говорит: «Мы отметили 500
летие
Физули именно в период независимости. С другой сто
роны, эти торжества, превратившиеся в праздник ис
тинной поэзии, праздник национальной культуры, стали
праздником Азербайджанской государственности, неза­
Естественно, в советский период нашей истории не
возможно было раскрыть сущность творчества Физули
во всей ее полноте. Просто оно не укладывалось в
«прокрустово ложе» советской идеологии. Значи
тель
ная
часть творений великого мастера слова вообще остава
лась за пределами внимания широкого читательского
круга. Пропагандировались в основном те его философ­
ские труды, которые в той или иной мере поддавались
марксистско
ленинской трактовке. Заслуга Гейдара Алиева
в том, что великий поэт впервые предстал перед азер
байджанским народом во всем своем величии, полностью
освобожденный от идеологических налетов.
Гейдар Алиев всей своей политикой пытался обес­
печить прерванную большевизмом священную связь
времен. Часть этой суперсложной задачи была решена
им в 1969–82
е годы. Однако его философская концеп
ция национального возрождения азербайджанского на­
рода в полном объеме, конечно же, могла быть осу
ществлена лишь в независимом Азербайджане. Здесь в
основу его философского видения легло гармоничное
сочетание общечеловеческих идеалов и национальных
ценностей. Вся наша история предстала в его видении
как великий урок истинного гуманизма, высочайшей
толерантности, поучительного диалога культур и циви
лизаций. Уникальность геополитического положения
Азербайджана использовалась Гейдаром Алиевым не
только для реализации столь широкомасштабных эконо­
мических проектов, как возрождение Великого Шелко­
вого пути, но и составила основу для философского ос
мысления истинного значения азербайджанской куль
туры во всей ее полноте и многообразии. Начиная с та
ких простых шагов, как восстановление в календаре
Азербайджанской Республики Дня Победы над фашиз
мом, и кончая преобразованиями в сфере науки, куль
туры и образования – все осуществленное Гейдаром
Алиевым за последние 10 лет служило реализации его
философии национального возрождения, формирова
Спустя ровно год после подписания указа о прове
дении 500
летия великого азербайджанского поэта и
мыслителя Физули над Азербайджаном вновь сгустились
черные тучи. Однако азербайджанский народ нашел в
себе силы защитить и сохранить такое священное до
стояние, как национальная независимость. Преодолев
эту угрозу, народ отметил дорогой для него праздник.
Наконец проведенные весной 1996 года в Баку юбилей­
ные торжества вылились, как того и желал Президент
Гейдар Алиев, в первый крупный праздник литературы
и культуры нашего независимого государства. Это празд­
нество в честь гения, Физули, действительно вылилось в
торжество государственности Азербайджана. Страна,
которая еще несколько лет назад пребывала в условиях
кризиса, хаоса, анархии и угрозы гражданской войны, с
огромным подъемом отмечала великий праздник своей
великой культуры.
28 октября 1993 года Гейдар Алиев встретился с од
ним из представителей азербайджанцев, живущих в
России, известным нефтяником Фарманом Салмано
вым.
Около восьми лет отделяют эту встречу от состоявше
гося 9 ноября 2001 года Съезда азербайджанцев мира.
Именно на этом форуме Гейдар Алиев, остановившись
на идейной основе нашей национальной государствен
ности, дал очень точное и емкое, как афоризм, опреде
ление: «Основная идея независимого Азербайд
ского
государства – азербайджанство». Многие события, про
изошедшие за эти восемь лет в политической, общест­
венной и культурной жизни Азербайджана, по сути слу
жили идейному формированию принципов нашей на
циональной государственности. Гейдар Алиев, внима
тельно следивший за этими процессами и часто являв
шийся их инициатором и участником, подчеркивает та
кую мысль, что «национальное достояние и интеллек
туальная собственность азербайджанского народа – это
в то же время литература, культура. Поэтому мы строим
наше независимое государство не на пустом месте.
Наряду с экономическим потенциалом у нас есть еще
интеллектуальный потенциал. Наш духовный потенциал
– литература, культура, составляет основу нашего ин
теллектуального потенциала.
Все это создано выдающимися представителями на
шего народа. Своими произведениями, сквозь столетия
обогащавшими общечеловеческую культуру, они соз
дали огромный интеллектуальный потенциал, являю
щийся собственностью всего Азербайджана».
Одним из самых важных шагов, предпринятых в об
ласти формирования идеологии азербайджанства, яви
лось возвращение нашему народу «Китаби
Деде Горгуд»
как бесценного национально
духовного достояния. Эпос
Деде Горгуд» с 1930
х годов был запрещен, на
него навесили клеймо пантюркизма. Независимое Азер­
байджанское государство выразило свое официальное
отношение к эпосу, что нашло свое отражение в указе
Президента Гейдара Алиева от 20 апреля 1997 года
«О 1300
летии дастана «Китаби
Деде Горгуд». 21 февраля
1999 года Президент Азербайджана подписал распоря
жение о плане мероприятий Государственной комиссии
по проведению 1300
летнего юбилея дастана «Китаби
Деде Горгуд». Выступая на торжествах по этому случаю,
он отметил связь общих исторических корней тюркских
народов с Деде Горгудом, подчеркнув, что эпос принад­
лежит всем тюркским народам, но в первую очередь
азербайджанскому народу, и охарактеризовал этот ге
роический эпос как самый грандиозный, самый яркий
памятник нашего национального достояния.
Деде Горгуд» хранит в себе идеи единства
народа, идеи государственности. Говоря о «Китаби
Деде
Горгуд», главная идея которого заключается в величай
шем патриотизме, Гейдар Алиев отметил: «В 2000 году,
на стыке веков и тысячелетий, Азербайджанская Рес
лика отметила с участием глав тюркоязычных государ­
ств, горгудоведов всего мира 1300
летие грандиозного
эпоса «Китаби
Деде Горгуд». Этот эпос, подвергавшийся
гонениям, наконец
то получил в независимой Азер­
байджанской Республике достойную оценку.
Деде Горгуд» – это героический эпос, при
чем не об одном рыцаре, храбреце, а о героизме целого
народа... Основную суть эпоса составляет идеология ге
роизма. Совершенно очевидно, насколько важно, чтобы
граждане современной Азербайджанской Республики
использовали эту идеологию героизма с точки зрения
решения важнейших проблем, стоящих перед нашим
народом на нынешнем этапе жизни нашей страны, в
том числе укрепления суверенитета и независимости
республики, защиты ее территориальной целостности».
У каждого народа, государства есть своя система на­
циональных идеалов. В этом смысле этот эпос занимает
важное место в идеологии азербайджанства. По мнению
Гейдара Алиева, «у нас есть исторический фактор – Азер­
байджанство», и в этом плане совершенно очевидно
место «Китаби
Деде Горгуд» в идейной основе нашей
национальной государственности. Поэтому Президент
Азербайджана с чувством гордости заявляет, что «Китаби
­
Деде Горгуд» – наша главная книга. Деде Горгуд – наш
древний предок. Мы гордимся тем, что у нас есть такой
исторический памятник, как «Китаби
Деде Горгуд», гор
димся тем, что у нас такой предок, как Деде Горгуд. ...Сло­
Деде Горгуд» сегодня нам очень нужен».
Торжественно отмеченный 1300
летний юбилей дас­
тана «Китаби
Деде Горгуд», являющегося выразителем
нашего общего духа, действительно, раз и навсегда прев­
ратил его в национальное достояние азербайджанского
народа, внедрил его в систему духовных ценностей на
шей молодежи.
Благодаря юбилею «Китаби
Деде Горгуд» внимание
народа еще раз было привлечено к национальным тра
дициям, к его богатой национально
духовной сокро
вищнице – культуре. Появилась «Энциклопедия «Китаби
­
Деде Горгуд», и всему миру открылось, каким богатым
достоянием является этот эпос. В этом смысле чрезвы
чайно важны слова Гейдара Алиева: «Мы вступаем в
новый век, в новое тысячелетие под знаменем наследия
Горгуда, как потомки Горгуда, как люди, олицетворяю
щие духовность Горгуда».
Гейдар Алиев, завершая свою обстоятельную речь на
Съезде азербайджанцев мира, сказал: «Да не иссякнут
наши рекиA Да не высохнут наши деревьяA Да пребудет
вечно свет с намиA». Эти слова Гейдара Алиева можно
отнести и к напоминающей живой организм по своей
сути идеологии азербайджанства, формирующей и раз
вивающей нашу национальную государственность.
Да не иссохнут неисчерпаемые реки искусства, по
стоянно питающие идею азербайджанстваA Да не сгу
стятся черные тучи над вершинами искусства Азер
жана, всемерно возвышающими идею азербайджанстваA
Да не погибнет ни одно дерево из этой вечнозеленой
сокровищницы духовного богатства АзербайджанаA Да
будет вечно сиять свет над Азербайджаном и его госу
дарственностьюA Пока живет азербайджанский народ,
пока процветает азербайджанская культура, пока раз
вивается идея азербайджанства, будет вечно жить и на
циональная государственность Азербайджана.
Гейдар Алиев – наш современник. Один только этот
факт является источником гордости для каждого азер
байджанца. В то же время Гейдар Алиев – это великая
историческая личность, которую судьба подарила нашему
народу. Всем своим существом Гейдар Алиев оли
цет­
яет Азербайджан – его сегодняшнюю явь и прекрас­
ное будущее. Даже события 21 апреля 2003 г. во Дворце
«Республика» не поколебали авторитет и всенародное
признание его как своего великого сына. Дважды воз
вращаясь на трибуну после падения, он продемонстри
ровал государственную волю и ответст
венность и как бы
дал понять всем гражданам страны: «Не беспокойтесь –
я с вами, мы вместе выведем Азер
байджанское государ­
ство через все трудности на широкую дорогу цивили
зованного развития».
Время, в которое мы живем, войдет в историю как
эпоха Гейдара Алиева. Грядущие поколения с чувством ог­
ромной зависти будут вспоминать, исследовать, анализи
ровать подаренное нам судьбой это историческое время.
А каждый из нас как гражданин должен быть готов и быть
способен использовать эту дарованную нам судьбой уни­
кальную возможность для процветания страны.
Влияние Гейдара Алиева на историю Азербайджана
огромно. Он создал архитектуру независимого Азербайд­
жанского государства, заложил идейную основу нашей
национальной государственности. Пройдут годы, и граж
дане процветающего Азербайджана в один прекрасный
день скажут: «Гейдар Алиев управляет страной, его идеи
выдержали испытания временем и сегодня живут в умах
и сердцах людей, функционирующая в стране полити
ческая и экономическая система является продуктом
Гражданина, Личности, Лидера».
РАМИЗ МЕХТИЕВ,
доктор философских наук
«Бакинский рабочий», 23 мая 2003 г. (№ 98), с. 2
aündəricat
Yen
dünya n
zamı və m
deya
.....................................
Əsl vətəndaş, böyük şəxs
yyət və qüdrətl
der haqqında
bəz
düşüncələr
................................................
Содержание
Новый миропорядок и национальная идея
........................
Гражданин, Личность, Лидер
....................................
www.eastwest.az
www.�.com/eastwest.az
[email protected]
4apa imzalanmışdır: 30.11.2016. Cormat: 60×90 1/16. hfset çapı.
Ciziki çap vərəqi 17,5. Sifariş 16334. Çiraj 1000
Подписано к печати: 30.11.2016. Формат бумаги: 60×90 1/16. Офсетная печать.
Физ. печ. листов 17,5. Заказ 16334. Тираж 1000
“Şərq-vərb” ASC-nin mətbəəsində çap olunmuşdur.
Отпечатано в типографии ОАО «Шарг-Гарб».
AZ1123, .akı, Aşıq Ələsgər küçəsi, 17
AZ1123, г. Баку, ул. Ашыг Алескера, 17
Çel.: (+99412) 374 83 43
sharg-garb.o�[email protected]
Ramiz Mehdiyev
Yenı
dünya nı
deya
Рамиз Мехтиев
Новый миропорядок и национальная идея

Приложенные файлы

  • pdf 7013425
    Размер файла: 2 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий