Fiilin “konusmak” anlam?yla baglant?l? dindirilm?, dindirilm?k, dindiris, dinm?m?zlik gibi sekilleri de bulunmaktad?r. Bu durumda es sesli t?n- fiilinin de “nefes almak, solumak” ve “dinlenmek, yorgunlu-gunu gidermek”


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
DİLÇİLİK ÜZRƏ:
FOLKLOR ÜZRƏ:
Çimpoeş Lyubov
(Moldova),
Çobanoğlu Ö
zkul (Türkiyə),
Ekici
Metin (
Türkiyə),
Jurayev Mamatkul (Özbəkistan)
Sibqatullina Alfina
(Rusiya),
Türkmə
n Fikrə
t (Türkiyə)
TARİX ÜZRƏ:
FƏLSƏFƏ ÜZRƏ:
JURNALIN TƏSİSÇİSİ: AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASININ RƏYASƏT HEYƏTİ
�� &#x/MCI; 0 ;&#x/MCI; 0 ;РЕДАКЦИОННАЯ КОЛЛЕГИЯ
КАМАЛ АБДУЛЛАЕВ
(главный редактор), МОХСУН НАГИСОЙЛУ (заместитель главного
редактора)
МУХТАР ИМАНОВ (заместитель главного редактора),
АБУЛЬФАЗ ГУЛИЕВ,
АЙДЫН АЛЕКПЕРОВ,
БУЛУДХАН ХАЛИЛОВ, ВАСИМ МАМЕДАЛИЕВ, ВИЛАЙЕТ
АЛИЕВ,
ГОВХАР БАХШАЛИЕВА,
ИЛЬХАМ МАМЕДЗАДЕ,
ИСА ГАБИБ
ЕЙЛИ
НАРГИЗ
АХУНДОВА,
НИЗАМИ ДЖАФАРОВ, Н
ИЗАМИ ХУДИЕВ, РАМИЗ АСКЕР, РАФА
ЛЬ
ГУСЕЙНОВ, ТЕЙМУР БУНЙАДОВ,
ТЕЙМУР КЕРИМЛИ, ЭЛЬБРУС АЗИЗОВ, ЭРТЕГИН
САЛАМЗАДЕ, ЯГУБ МАХМУДОВ
ОТВЕТСТВЕННЫЙ СЕКРЕТАРЬ

ЭЛЬЧИН ИБРАГИМОВ
ЗАРУБЕЖНЫЕ КОНСУЛЬТАНТЫ
ЯЗЫКОЗНАНИЕ
Ахме
т Биджан Эрджиласун
(Турция),
Али Чеченов (Россия),
Альфия Юсупова (Татарстан)
Барбара Кельнер
Хенкель
(Германия),
Гюльлю
Геренфил (Молдова),
Дженгиз Алйылмаз (Турция),
Игорь Кормушин (Россия),
Кадирали Конкобаев
(Кыргызстан)
Мехм
ан Мусаоглу (Ту
рция),
Мишель Бо
демир (Франция),
Мурадгелди Соегов (Туркменистан),
Мустафа Качалин
(Турция),
Мухаммед Хариди (Египет)
Осман Фикри Серткая (Турция),
Тофик Меликов (Россия),
Хаяши Тоору
(Япония),
Хендрик Бушотен (Германия),
Чонг Джин Ох (Южная Корея)
Шюкрю Халук Акалын (Турция),
Эрден Каджибеков (Казахстан)
Элизабетта Рагагнин
(Германия)
ФОЛЬКЛОР
Альфина Сибгатуллина (Россия),
Любовь Чимпоеш (Молдова),
Маматкул Жураев (Узбекистан),
Метин Экиджи (Турция)
Озкул Чобаноглу
(Турция)
Фикрет Тюркмен (Турция)
ИСТОРИЯ
Александр Нестеров (Россия),
Дархан Кыдырали (Казахстан),
Мехмет Али Бейхан (Турция),
Рауф Мунчаев (Россия),
Рафаиль Хакимов (Татарстан),
Рефик Туран (Турция),
Сергей Карпов (Россия)
ВОСТОКОВЕДЕНИЕ
пол
ло
н С
адзе (
Грузия),
Дмитрий Васильев (Россия),
Иштван Зимоньи (Венгрия
),
Питер Голден
(США),
Тасин Джемиль (Румыния),
Хее Соо Лее (Южная Корея),
Юрген Поль (Германия)
ФИЛОСОФИЯ
Александр Чумаков (Россия),
Галия
Курмангалиева
(Казахстан),
Тахир
Махамат
ов (Россия),
Юрий
Попков
(Россия)
ИСКУССТВО И АРХИТЕКТУРА
Асия
Галимжанова (Казахстан),
Камола Акилова (Узбекистан),
Лейла
Хасиянова (Россия)
ЛИТЕРАТУРА
Аннакурбан Ашыров
Туркменистан
Александр
Бондарев
(Россия)
Гюлбахо
р Ашурова (Узбекистан
Мехмет Калпаклы (Турция),
Николай Соколовски (Польша),
Рамазан Коркмаз (Турция),
Явуз Акпынар
(Турция)
УЧРЕДИТЕЛЬ ЖУРНАЛА
ПРЕЗИДИУМ НАЦИОНАЛЬНОЙ АКАДЕМИИ НАУК АЗЕРБАЙДЖАНА
�� &#x/MCI; 0 ;&#x/MCI; 0 ;EDITORIAL STAFF
KAMAL ABDULLAYEV (Editor
Chief), MOHSUN NAGHIS
OYLU (Deputy Editor
Chief),
MUKHTAR IMANOV (Deputy Editor
Chief),
ABULFAZ GULIYEV, ARTAGIN
SALAMZADE, AYDIN ALEKBEROV, BULUDKHAN KHALILOV, ELBRUS AZIZOV,
GOVHAR
BAKHSHALIYEVA, IL
HAM MAMMADZADE, ISA HABIBBEYLI,
NARGIZ
AKHUNDOVA, NIZAMI JAFAROV, NIZAMI
KHUDIYEV,
RAFAEL HUSSEYNOV, RAMIZ
ASKER,
TEYMUR BUNYADOV, TEYMUR KERIMLI, VASIM MAMMADALIYEV, VILAYAT
ALIYEV, YAGUB MAHMUDOV
EXECUTIVE SECRETARY
ELCHIN IBRAHIMOV
INTERNATIONAL ADVISERS
ON LINGUISTICS:
Ahmet Bijan Erjilasun (Turkey),
Alfiya Yusu
pova (Tatarstan),
Ali Chechenov (Russia),
Barbara Kellner
Heinkele
(Germany),
Chong Jin Oh (South Korea),
ON FOLKLORE:
Alfina Sibqatullina (Russia),
Fikret Turkmen (Turkey),
Lyubov Chimpoesh (Moldova),
Mamatkul Zhurayev (Uzbekistan),
Metin Ekiji (Turkey),
Ozkul Chobanoghlu (Turkey)
ON HISTORY:
Alek
sandr Nesterov (Russia),
Darkhan Kidirali (Kazakhstan),
Mehmet Ali Beyhan (Turkey),
Rafail Hakimov (Tatarstan),
Rauf Munchayev (Russia),
Refik Turan (Turkey),
Sergey Karpov (Russia)
ON ORIENTAL STUDIES:
Apollon Si
adze (Georgia),
Dmitry Vasil
yev
(Russia),
Hee Soo Lee (South Korea),
Ishtvan Zimonyi (Hungary),
Juergen Paul (Germany),
ON PHILOSOPHY:
Aleksandr Chumakov (Russia),
Galiya Kurmangaliyeva
(Kazakhstan)
Takhir Mahamatov (Russia),
Yuriy Popko
v (Russia)
ON ART AND
ARCHITECTURE:
Asiya Galimzhanova (Kazakhstan),
Kamola Akilova (Uzbekistan),
Leyla Khasiyanova (Russia)
ON LITERATURE:
Aleksandr Bondarev (Russia),
Annagurban Ashirov (Turkmenistan),
Gulbahar Ashurova (Uzbekistan),
TÜRKOLOGİYA

İNDƏKİLƏR
KLASSİK
PORTRETLƏR
Qolden
(ABŞ).
Mahmud
Kaş
arid
Türk dünyası............
.......................................
DİLÇİLİK
dov
(Türkiy
).
rbaycan türkc
sind
din
feilinin tarixi inkişafı
rin
......
.............................................................................................................................
TARİX VƏ ETNOQRAFİYA
Aleksandr Nesterov
(Rusiya),
Yuliya İvanov
(Rusiya).
Ağcaqoyunlu
arlar: XVII
srin
ilk q
rin
ind
van b
MİFOLOGİYA
Zakircan Aminev
(Rusiya, Başqırdı
stan).
Başqırdlarda dağ kultu relikti
......................
.......
MÜZAKİRƏ
ümrüd Quluzad
(Az
rbaycan).
Bir daha Az
ri olan
Kitabi
Qorqud
dastanı v
Abbasqulu ağa
Bakıxanovun
Gülüstani
ri
haqqında
⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮
⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀
TÜRKOLOJİ MƏRKƏZLƏR
Mom
çil
pov
(Bolqarıstan)
Bolqar türkologiyasının yolu haqqında....................................
REDAKS
YA MƏKTUB
Redaks
iya
ya m
ktub
...............................
.................................................................................
RESENZİYALAR
İlham M
zad
(Az
rbaycan). Az
rbaycan multikulturalizmi (ali m
r üçün
rslik).
................................................................
....................................................................
Elçin İbrahimov
(Az
rbaycan).
Mustafa S. Kaçalin. O
ğuzları
n Diliyle Dedem Korkudun
Kitab
..........
.....................
............................................................
.....
.............
..................
ELMİ HƏYAT
Xronika..................................................................
...................................
...............................

İÇİNDƏKİLƏR
PERSONALİA
Hüseyn Cavid
135............
....................................................................................................
Lev
Qumilyov
105
.....
..........................................................................................................
İren M
likoff
................................................................................................................
Elbrus Əzizov
..................................................................................................................
NEKROLOQLAR
Harid Fedai
.............................................................................................................................








TÜRKOLOGİYA

С О Д Е Р Ж А Н И Е
КЛАССИЧ
ЕСКОЕ НАСЛЕДИЕ
ПОРТРЕТЫ
Петер
Голден
США
Тюркский мир у Махмуда Кашгари
..................
................
ЯЗЫКОЗНАНИE
Ахмет Нахмедов
Турция
Об историческом развитии глагола «
din
в
азербайджанском
языке
........................................................................................................
ИСТОРИЯ И ЭТНОГРАФИЯ
Александр Нестеров
(Россия
Юлия Иванова
(Россия
Ахча Коюнлу Каджары:
Ираванское беглербекство
в первой трети
XVII
ека
........................................................
МИФОЛОГИЯ
акиржан
Аминев
(Россия, Башкортостан).
О реликте культа гор у башкир
.................
ОБСУЖДЕНИЯ
Зумруд Гулузаде
Ещё раз о дастане «Китаби
Деде Горгуд» и
прои
зведении «Гюлистани
Ирэм» Аббаскули ага Бакиханова как источниках по
азербайджанской историографии
⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮
ТЮРКОЛОГИЧЕСКИЕ ЦЕНТРЫ
Момчил
Шопов
(Болгария
О пути болгарск
тюркологии
........................................
ПИСЬМО В РЕДАКЦИЮ
Письмо в редакцию
...............................................................................................................
РЕЦЕНЗИИ
заде
(Азербайджан).
rbaycan multikulturalizmi (ali m
r üçün
rslik).
.............................................................................................................................
.......
Эльчин Ибрагимов
(Азербайджан).
Mustafa S. Kaçalin. O
ğuzları
n Dil
iyle Dedem
Korkudun Kitab
....
.................
......................................................................
...........
.............
НАУЧНАЯ ЖИЗНЬ
Хроника
....................................................................................
..............................................



СОДЕРЖАНИ
ПЕРСОНАЛИИ
Гусейн Джавид
135............................................................................................................
Лев Гумилёв
105
...........................................
...................................................................
Ирен Мелико
100
...........
....
................
...................................................................
Эльбрус Азизов
....................................
..........................................................................
НЕКРОЛОГИ
Харид
Федаи
..............
...........................................................................................................




TÜRKOLOGİYA

CONTENTS
CLASSI
CAL HERITAGE
倀伀剔剁䥔匀
olden
USA
The Turkıc World in
䴀慨洀
搀⁡氀
猀桧桡爀
⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮
⸮⸮⸮⸀
LINGUISTICS
Ahmet Nahmedov
Turkey
On the Historical Development of Azerbaijani verb
din
.......
Aleksandr Nesterov
(Russia),
Yuliya
Ivanova
(Russia).
Ahcha Koyunlu Kacars
the Iravan
Beylerbeylik in the
irst Third of the XVII century
.....................
...........................................
MYTHOLOGY
irjan
Aminev
(Russia, Bash
iria
).
On the
ountain
orship of Bashkir
eople
......
....
DISCUSSIONS
Zumrud Guluzade
Azerbaijan
ore
on the Epos “The B
ook
of Dada Gorgud
and
the
ook
“Gulustani Irem
” by Abbasgulu Agha
Bakikhanov as the S
rces of Azerbaijani
Historiograph
...............
......................................................................................
CENTRES OF TURKOLOGY
Momch
opov
ulgaria
On the Way of
Bulgarian Turkology...........................
....
.........
Letter to
torial Office.................................
........................................................................
REVIEWS
lham Mammad
zade
(Azerbaijan).
rbaycan multikulturalizmi (ali m
r üçün
rslik).
.............................................................................................................................
.......
Elchin Ibrahimov
(Azerbaijan).
Mustafa S. Kaçalin. O
ğuzları
Kitab
ı............................................................................................................................
...........
SCIENTIFIC LIFE
Chronicle
......................................................
...........................................................................

CONTENTS
PERSONAL NEWS
Hussei
avid
135................................................................................................................
Lev
umilyov
05..............................................................................................................
Iren Meliko
.............................................................................................................
Elbrus
zizov
70..................................................................................................................
OBITUARIES
Harid Fedai
.............................................................................................
.................................




TÜRKOLOGİYA

KLASSİK İRS
PORTRETLƏR
КЛАССИЧЕСКОЕ НАСЛЕДИЕ
ПОРТРЕТЫ
CLASSICAL HERITAGE
PORTRAITS
“race,
stock
kin”
(Liddell/Scott
1996,
344;
480)
mor
les
matche
Medieva
Lati
gens
gentes,
natio
nationes
ongoin
debat
gen
ha
cused
on
PETER GOLDEN
divided
into various “tribal” entities became a commonplace
in the Arabo
Irano
Muslim his
torical and geographical literature that emerged in the 9th and 10th cent
ries.
Although these “tribal” groupings were not static, their names often persevered
for long perio
ds of time. The Arabic macro
ethnonym “Turk”, from the ethno
and
politonym
Türk
, had a history that antedated the Turko
Islamic encounter by more
than a century and an independent existence that continued well after the encounter
(Golden 2001
2008/2009)
inculcatio
sens
ürk”
ness
was
certainly
the
functions
the
Orkhon
inscriptions
(see
below)
An early example of the Turko
Muslim
cultural,
intellectual
and
ideological
encounter
can
foun
th
Dîwâ
Lughâ
(Compendiu
urki
Dialects
Maḥmû
al
Kâshgharî,
treasure
trove
information
and
one
most
important
sources
about
the
urkic
speaking
world
the
transformative
11th
century
The
autho
scion,
has
been
gued
Qarakhani
ruling
(992
born
perhap
1029/103
died
probably
the
last
quarter
the
11th
century
“Qarakhanid”
modern
scholarly
convention,
the
“Ilek
Khans”
urk.
elig/ilig
ellig
“rule
king”;
“realm”;
Clauson
1972,
141
earlier
generation
scholars.
based
the
Qarakhanid
practice
using
qara
(lit
“black”
als
denotin
“north
“great
chief
leading”
henc
Qarakha
“Grea
King
Northlands”
“a
nam
Khâqân
kings
(Kâš
arî/Dankof
buğra
qara
âqân
Pritsak
378;
reall
render
“kind”
or
“sort”,
i.e
kind/variety
the Turks (used here to denote Central Eurasian nomads)
and those sharing a similar lifestyle and appearance.
aqâliba (a term most often referring to “Slavs”) could also be
broader, sometimes indicating peoples of northeastern Europe in general.
Ibn Fa
n (Ibn Fa
lân/Togan 1939, [Ar
bic] 2, [German] 1
2 [commentary] 104
105), calls the Volga Bulğar ruler
malik
Ṣaqâliba
“king
the
aqlabs”,
i.e.
ruler
the
Middle
olga
over
urkic,
Finnic
and
other
populations.
On the complexity of this generic
Ṣaqâliba
see
Mishin
2002
and
Meouak
2004,
esp.
On the role of “myths, especially genealogies, belief systems, ideologies” in the development of nomadic states,
see Kürsat
Ahlers 1996, 136.
References
will
be
the
Dankoff
edition
and
English
translatio
(Kâš
arî/Dankof
1982
85
whic
note
the
ms.
pages
well)
with
mention
made
of
the
Auézova
(Kâshgharî/Auezov
2005
Rustamo
(Kâshgharî/
Kormushin
2010)
editions
(with
Russian
translations)
onl
whe
ther
importan
divergence
read
ings
hav
checke
reference
with
facsimile
editio
of
(Kaşgarl
1941)
Thes
noted
when
needed.
The
Auézova
tran
lation
gives
only
the
transliteratio
urki
terms
bu
doe
no
reconstruc
thei
urki
pronunciation
urki
form
are
given
here
unified
transcription
system
(e.g.,
for
/dh,
for
for
arî/Dankoff
1982
85
112
“[n]ame
of
one
of
our
villages”),
some
45
km
west
of
Kashghar
(Chin.
Kashi
), was discovered
in 1981 (see Barat 1994, 78).
enishev/Dybo
2006,
524,
suggest
the
earliest
form
urkic,
surviving
Chuvash
yal
(see
also
Fedotov
1996,
497
498,
“obshchestvo,
liudi,
narod”)
and
Uzbek
dialect
yel
cf.
Khaza
yilig
yele
yele
the
lower
ranking
king,
noted
10th
century
Byzan
tine
and
Muslim
sources
(Golden
2005b,
210
211).

THE TURKIC
WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
1955).
the
1040s,
following
period
internal
strife
Qarakhanid
effe
tivel
spli
int
easter
(Easter
urkistan/Xinjiang
west
ern
estern
urkistan)
Qaghanates,
with
Farghâna
alternately
falling
under
the
jurisdiction
the
other
(Pritsak
37;
Necef
2005,
pp.).
Such
east
west
division
was
not
known
earlier
urkic
history
(e.g.,
the
Eastern
and
estern
ürk
Empire).
Kâshghar
probabl
Kâshghar
nisb
implie
(Gen
1997
tie
cit
Barsghan/Barskhân
associate
wit
fathe
usay
Muḥ
amma
Čağr
egin
probabl
rule
som
point
Kâshgha
center
Easter
Qaghanate,
secon
Balasaghun
Barsgha
tow
wit
earlie
Qarlu
Uyghu
association
shore
Issy
İsi
arî/Dankof
1982
moder
Kyrgyzstan, no
fro
Kâshghar
make
numbe
pointe
comment
abou
ancestra
tow
and
populace
inclu
remar
tha
the
“th
wors
people
yawuz
Barsğân
Kâš
arî/Dankof
1982
Thi
lef
withou
furthe
explanator
remarks
othe
suc
characterizations
pointing
perhaps
politica
difficultie
fathe
face
that
cit
Kâshghar
provide
man
brie
notice
place
tha
clos
Barsghan
are
with
whic
obviousl
intimatel
familia
mor
tha
wit
othe
particula
mor
west
erly
parts
the
urkic
world
The
city
Barsghan,
despite
fanciful
tales
its
origin,
was
probabl
associate
wit
urki
peopl
tha
nam
note
alread
10t
centur
(al
Mas‘ûdî/Pella
1966
155)
Chigi
territor
(Köprül
1966
114
115;
Hunka
2009
19)
some
undate
poin
caree
probabl
afte
leavin
Kâshgha
Kâshghar
“associate
time
(ṣâḥabtuh
ḥinâtan
wit
emir
name
Qumuq
kno
nothin
furthe
abou
thi
figur
natur
Kâshgharî
connectio
wit
him
Also
calle
dukend
in
Qarakhanid
usage
see
Kâš
arî/Dankoff
1982
Now
associate
with
ruin
Burana
sout
of
okmak
difficultie
locatin
precisely
see
Nagrodzka
Majchrzyk
1978
116
117
It
appears
under
variety
of
names:
Balasaghun,
Quz
Ulush
and
Quz
Ordu.
may
have
earlier
been
Qarluq
holding
(Karaev
1983,
14).
Quz
means
“the
northern
side
of
mountain
seldom
reached
by
the
sun”
(Clauson
1972,
680;
see
also
Kâš
arî/Dankoff
1982
85,
I,
260;
II,
211).
Uluš
denoted
“village” in
the
Chigil dialect,
but “city”
Arghu
dialec
Balasaghu
itsel
(Kâš
arî/
Dankoff
1982
85,
I,
105).
Isı
Köl
Moder
Qırghız.
İsig
Old
urkic
form
(Clauson
1972,
246).
The
udûd/Sutûdah
1983,
82
Minorsky
1970
98
report
tha
Barsghan
“prince”
(dihqân)
was
Qarluq.
The
populace,
how
eve
“devote
oghuzghuz”
i.e
the
Uyghurs.
According to Kâš
arî/Dankoff
1982
85, II, 364
(where
he
notes
the
“city
from
which
came
the
father
of
mûd”),
the
town
was
named
after
its
founde
of
Afrâsiyâb
legendar
lord
of
ûrâ
(henc
clos
association
with
Qarakhanid
royalty)
bu
cite
anothe
legen
tha
rive
name
from
“groom”
who
tended
the
horses
of
the
Uyghur
rule
The
andnâma
written
by
Abu’l
Fat
Bustî
(d.
ca.
1009/1011),
vezir
of
Sebüktegin,
the
true
founder
of
the
Ghaznavid
state,
father
of
mûd
of
Ghazna,
claims
that
Sebüktegin
came
from
that
same
town,
see
Hunkan
2005,
2007,
Kâš
arî/Dankof
1982
85
301
164
211
217
265;
Genç
1997,
Hunkan
2008
2009,
Kaşgarlı
1941,
193;
Kâš
arî/Dankoff
1982
85,
294.
Although
he
bears
typically
apotropaic
pagan
urkic
nam
qumuq
mean
“dung”,
particula
“horse
dung”),
Clauso
1972
627
who
howeve
reads
nam
Qomuq.
Although
Kâš
(1982
85
294
322
doe
specificall
associat
thi
non
Islamic
anthroponym
with
the
noun
for
“dung”,
Qumuq
was
most
probably
Muslim.
Genç
1997,
3,
suggests
that
wa
Qumuq
ento
u-
rage/comitatus
althoug
our
text
only
indicates
that
he
associated
with
him
(Kaş
garl
1941
193
ṣâḥ
aba
als
mea
“accompany,
keep
company”)
and
does
not
specify
what
capacit
PETER GOLDEN
Kâshgharî
appears
have
acquired
thoroug
education
tha
began
wit
his
mothe
Büb
Rabiya,
the
well
educated
daughter
Khoj
Sayf
Dîn
and
continued
Bukhara,
Iran
and
Iraq.
shows
ful
command
Arabi
and
Persian.
was,
perhaps,
already
man,
when
wrot
the
Dîwâ
Luġâ
urk
Arabic
star
ing
464/1072
and
most
probabl
completing
469/1077
Baghdad
had
already
writte
another
boo
devoted
urki
gramma
but
has
been
covered
(Kâš
arî/Dankof
1982
Perhaps
there
were
plans
for
othe
work
urki
languag
urkic
speakin
people
The
Dîwâ
contains
some
entries
(Genç
11).
Kâshgharî
may
have
been
forced
leave
his
homeland
interna
strif
withi
the
Qarakhanid
rulin
house
449/1056/7
1057/8.
Wha
rol
thes
politica
event
playe
shapin
Dîwâ
main
matte
conjecture
Late
local
(East
urkistanian)
documents
indicate
his
retur
his
native
land
where
said
have
died
477/1085
perhaps
ver
age
(97
years)
historians,
“insider”,
someone
coming
the
urki
worl
and
acquainted
wit
complex
array
nomadic,
seminomadic
and
sedentari
ing
peoples,
bilingua
and
urkicizin
populations.
Whil
distinguishing
urks
and
“non
urks”
his
presentation
the
forme
withou
ambiguities.
URK
Arabic
urk
(pl.
Atrâk
stems
from
the
ethnonym
ürk
borne
the
founding
tribal
union
(ultimatel
compose
thirt
tribes
Dobrovit
Empir
(Easter
Qaghanate:
630, 682
742/3; Western Qaghanate: 552
659,
690s
766). Although it had lost its dominant
political position after the mid
8th cent
ry, the ethnonym Türk, within the Turkic
speaking
world,
was
occasionally
Thi
wa
Kitâ
awâhi
an
Naḥ
lughâ
at
urk
(“The
Gems
of
Grammar
of
the
urkic
Dialects”)
pe
hap
aime
teachin
urkic
Arabic
reading
world
as Genç 1997, 9, suggests).
discussio
Kormushi
Kâshgharî/Kormushin
2010
30
32
with
suggestion
hi
educatio
and
travels
Genç 1997, 5, among others, questions this sce nario.
Kormushin
Kâshgharî/Kormushin
2010,
31;
Barat
1994
(who
places
his
birth
380/990
91).
The meaning and etymology of this ethnonym, which, ultimately, may not be Turkic, remain contested, see
discussion in Róna
Tas/Berta 2011, II, 939
941 (sub török).
THE TURKIC
WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
after
their
political
collapse
linguistic
cultural
denomination
The
urkic
guage
the
ürk
and
Uyghur
inscriptions
was
based
accepted
erar
koine
althoug
som
dialec
feature
ürk
Uyghur/
oqu
Oghuz
Qırghız
perhaps
gesh)
are
not
absent
(Kormuşin
2010,
144).
urk
appears in Muslim sources in more
biguous ways, either re
ecting what had become a
“generic” employed by
arî/Dankof
274)
The context in which such a question might be
asked
and answered in Turkic
is not explained. He appears to waver in
his
age, often employing
Turk
to denote his only Qarakhanids,
i.e. Türks and at other
times to encompass Turkic
speakers in general.
s noted, it was the Islamic world that picked up this term, Turk, and a
plied it as a generic marker for Eurasian steppe peoples (Bartol’d 1968a, 39
40;
1968c, 584; Golden 2001
Muslim geographers, as early as Ibn Khurdâdhbih,
refer to the buldân al
Atr
âk and bilâd al
Turk (“
countries of the Turks
”), extending
to the borders of “Ṣîn and al
Tubbat” (i.e., Tibet; Ibn
Khurdâdhbih/de Goeje 1889,
Linguistically, they were seen as a unit. Al
Iṣṭakhrî, writing in the early 930s
On
The name may also be rendered as Ibn Khurradâdhbih
The
dating
of
his
Kitâb
al
Masâlik
wa’l
Mamâlik
one
or
two
redactions,
remains
matter
of
debate;
see
Krachkovski
1955
1960
147
148
Recentl
van
Donze
Schmidt
who
hav
edite
published
what
survives
of
the
account
of
the
journey
of
Sallâ
PETER GOLDEN
and using some earlier
sources, says, “the Turks, all of them, such as the T
ghuzghuzz [Toquz Oghuz], Khîrkhîz [Qırghız
],
the Kîmâk [Kimek/Kimäk], the
Ghuzz [Oghuz] and the Kharlukh [Qarluq], have one [common] language and u
derstand one another” (Al
Iṣṭakhrî/de Goeje 1870, 9)
, a view retained in Muslim
geographies of the Seljuk era. Thus, Muḥammad b.
Maḥmûd Ṭûsî (writing ca.
referring to “Turkistân” (“the land of the Turks”) and the Toquz Oghuz,
says that the Qarluq, Kimek (Kimäk), Oghuz, Pecheneg, Qıpchaq and Qırghız
“have one language” (zabân
i îshân yakî ast; Ṭûsî/Sutûdah 1996, 427). Although
this source comes from the latter stage of the Great Seljuk Empire, its mention of
the Kimek clearly shows that it stems from the early 11th century at the latest, if
not much
earlier. Some early Qarakhanid rulers employed Turk in their coinage
(e.g., the coin minted in Farghâna in 381/991
2, of Buğra
Khan Abu Mûsâ, termed
here Turk Khâqân), as well as some issues and inscriptions dated to Kâshgharî’s
lifetim
Was this simply
following the Muslim “generic” tradition or did this
point to a consciousness of Türk roots?
Kâshgharî uses Turk, but says nothing
about the earlier Ashina Türks. The Ötükän, the sacred homeland of the Türk E
pire is reduced to a vague geographical refere
nce (see below). Similarly, the po
erful and extensive empire of the Khazars (of Türk origin, ca. 650
ca. 965
69) is
also a misvocalized, unspecified toponym: Khuzâr “name of a place (mawḍʻi) in
the country of the Turks” (Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 312)
. Of course, memory
of this non
Muslim p
ast may have faded or been com
pletely lost, although such a
memory loss might be situational and understandable
at least when addressing a
Muslim, Middle Eastern audience (Golden in press). His Qarakhanid qaghans,
it
has been argued, may have considered themselves the political heirs and possibly
the descendants of the Türk Ashina royal house. Their complex system of succe
sion to what became a dual qaghanate, with eastern and western branches, builds
on and makes r
eference to earlier Türk and Toquz Oghuz/Uyghur traditions
Kâshgharî does not emphasize these “exotic” elements to his Arabic
reading aud
ence. Drawing attention to Turkic origins outside the traditional Irano
Arabo
Muslim world and genealogical traditi
ons was not one of his goals.
was
made
885/886
(van
Donzel/Schmidt
2010,
121
141
[tex
Sallâm]
142
144)
als
Marwazî/Minorsky
1942
; Zimonyi
1990
17
18
2005
19
20;
Bosworth
1998.
d
urki
ürk
Uyghu
d
Qırghı
scriptions
nam
give

(Use
2010
160;
mushin
2008,
76
77)
probably
from
Old
urk.
qır
“gray”
(hors
color)
suffix
q(X)r
ğ(X)r
k(X)z
g(X)z
see
Kempf
2010/2011,
192;
200
201.
See Krachkovskiĭ 1955
1960, IV, 323
324, on A
mad
ûsî/Mu
ammad b. Ma
mûd b. A
mad
ûsî writing in
the time of the Seljuk Toğrul II (573
590/1177
1194).
Hunkan (2005, 6
7; 9) suggests that use of this ethnonym was
for propaganda purposes, letting the now subject
Muslim territories know who their new masters were.
Pritsak 1951, 281
285; 1954, 22
24; 1955, 259; Golden 1990, 354
357; Tryjarski 1993, 8
9; Necef 2005, 61
pp.; Köprülü 1966, 114
116. Kliashtornyi and Su
ltanov give primacy to the Qarluqs and affiliated groupings of
Yaghma and Chigil in the question of the origins of the Qarakhanid dynasty (Kliashtornyi/Sultanov 2009, 136). In
contrast, Genç (1981, 36
37; 125
128; 1997, 20) derives their ruling house from
the Yaghma rulers who had
Toquz Oghuz affiliations (the Uyghurs were the dominant group among the latter). Kochnev assigns them
*Eg
ﺶﻛ
) roots, a tribal grouping that had been part of the Western Türk and then Qarluq unions (Kochnev 1996,
352
357).

THE TURKIC
WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
Kâshgharî depicts himself as omniscient in matters Turkic. At the very b
ginning of his work, he remarks that he has traveled extensively “throughout […
the] cities and
steppes” of the Turks and “learned their dialects and rhy
mes: those
of the Turks, the Turkmân
Oghuz, the Čigil, the Yağma and the Qırqız” (Kaşgarlı
1941, 3; Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 70).
A close reading of the Dîwân suggests,
however, that his direct knowledge came from the region bounded by Syr Darya,
Upper
Ili and Kâshghar region
i.e. the Qarakhanid world and its Oghuz
Seljuk
neighber
. A number of scholars have pointed to the Chigil or “Khâqânî Chigil” di
lect, probably Kâshgharî’s native tongue, which preserved many phonetic features
of Old Türk
Uyghur speech (retaining, e.g., interdental
which became z and y in
other dialects), as the “norm” for his “Turkî”. Others view “Khâqâniyya” Qarluq
(Köprülü 1966
115 and note 20), or more probably a mix of Qarluq, Chigil
and other related eastern dialects
as his control language. All of these, or rather
their decendants, would today be classified as “Southeastern” or “Turkî” Turkic
(presently represented b
y Uzbek and modern Uyghur). The Chigil, in any event,
were at this time one of the constituent elements of the Qarluqs (see below). These
eastern dialects, the descendants of the same dialect groupings that produced “cla
sical” Türk and Uyghur Turkic, were
dominant from Kâshghar to modern Uzbek
i-
stan (Köprülü 1966, 17). The Oghuz and Qıpchaqs were west and northwest of
them. The picture is complicated, the Chigil are mentioned in three geographic ar
as (see below), and specifically Chigil dialect words
pre
sumably distinct from his
literary “Turkî” are recorded. Kâshgharî himself comments that the “most correct”
Turkic “is that of Yağma and Tu
si”, along the Ili, Irtysh, “Yamâr” (see below) and
Volga (Ätil) rivers, “as far as the country of Uighur”. The “mos
t elegant” speech,
of course was that of the Qarakhanid rulers “and those that associate with them”
Doerfer maintained, correctly in my view, that Kâshgharî did not know all the Tu
kic dialects equally well. Kâshgharî cites Oghuz variants most
frequently (some
250 terms). Others receive far less attention, e.g., Qıpchaq (some 51 examples),
Chigil (47 examples), Arğu (46
examples) and Yaghma (24 exam
ples) and Känčäk
(15 examples
a dialect spoken by Turkicized Saka speakers (see below).
Sev
eral
dialects are represented by only a few examples (Yabaqu).
Genç 1997, 10, makes this point and highlights his familiarity with the settled Turkic populations who, in his
view constituted the majority in this region, rather with than nomadic Turkic peoples.
Kormushin in Kâshgharî/Kormushin 2010, 47
48 (Chigil th
e “living speech” of the author’s native tribe). N
silov 2011, 254
255, argues that the Turkic language of the Dîwân was a literary supra
dialect based on Qarluq,
Chigil, Tukhsi, and Yaghma.
Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 50. See Dankoff in Kâš
arî/D
ankoff 1982
85, 84; Kormuşin 2010, 145, and his
remarks in Kâshgharî/Kormushin 2010, 47
49. Chigil Turkic, Kâshgharî appears to suggest, according to Ko
mushin, is the “continuation of the Ötüken
Oghuz
Uyghur branch”. “Similarly”, Kâshgharî observes, “ever
y do
ted
al in the speech of Chigil and other Turks is changed to zây by some of the Qifčâq, Yemǟk, Suvâr, Bulğâr and
those [in the areas] stretching to Rûs and Rûm”. Hence, the “Turks” say a
aq “foot” while the others noted above
say azaq or ayaq (in
Yaghma, Tukhsi, Qifchâq, Yabâqu, Tatâr, Qây, Chömül, and Oghuz); see Kâš
arî/Dankoff
1982
85, I, 85. The Chigil played a prominent role in the Qarakhanid state (Tryjarski 1993, 290).
See Kâshgharî/Auezova 2005, 1271
1279, for a complete listing; Nasilov
2011, 257. Doerfer 1987, 106, has 53
Oghuz, 13 Qıpchaq, 9 Arghu and 7 Yaghma examples.
PETER GOLDEN
THE CHIGIL, TUKHSI, AND YAGHMA
The Chigil (Chin.
Chuyue, MC tśhjwo ŋjwɐt; Schuessler 2009, 49 [1
85a]; 241 [22
8a]) are noted among the tribes conquered by the Türks as they
expanded to
form the Western Türk
realm. They were perhaps in Eastern Turkistan,
and were led by a tarqan (Chavannes 1941, 21; 31 note 3176; note 3; Liu 1958, I,
245; II, 668; 674; Pan 1997, 195; Maliavkin 1989, 175 and 251,
who comments that
they are
rst noted in Ch
inese sources s.a. 635 when they sent an embassy to the
Tang court. He also expresses uncertainty about the Chuye = Chigil identi
cation
and places them on the Kunges River, part of the Ili River system). Subsequently,
they are depicted as divided into thr
ee units and neighbors, along with the Tukhsi
(Tu
sı, Tu
s?) to their south and
the
Qarluqs
the
Issyk
Kul
region
and
the
Ili
Rive
The
Issyk
Kul
separated
the
from
Oghu
(i.e
Uyghur
relate
groups)
century
Qarluq
lands,
according
the
Ḥudûd
‘Âlam
(372/982)
touched
ibet,
the
aghma
and
oquz Oghuz
(Uyghur)
lands
the
and
south
and
the
Oghuz
lands
ransoxiana.
The
Ḥudûd
includes
Barskhan
within
Qarluq
territory
Ḥudûd/Sutûdah
1983,
83;
Minorsky
98;
286
that
the
Chigil
constituted
unit
three
clan
sub
tribes?)
whic
wer
withi
“nin
div
sions
th
Qarluqs
(Marwazî/Minorsky
[Arabic]
19;
[English]
31).
Kâshgharî
divides
the
Chigil
geographically
into
three
groups,
one
Qayas,
along
the
Ili
Rive
alongside
the
aghma
and
ukhsi,
“beyond
Barsghan”
anothe
“nea
Ṭarâz
third
“in
grou
village
Kâšghar”
See remarks of Ecsedy 19
80, 35, and discussion in Mali
avkin 1989, 168
170; Necef 2005, 71
76 (who views
the Tukhsi as one of the core elements of the Qarluq union). Necef’s attempt to make the *Twnis/Twlis … Mou
n-
tain whence the Qarluqs migrated westward into the Buz Dağ [Muz Dağ] of the Dede Qorqud tales, is rather
昀漀爀挀攀搀⁡猀⁍愀爀眀愀稀挀氀攀愀爀汹⁳愀礀猀 錀楴⁩猀⁴栀攀⁇漀氀搀攀渀⁍漀甀渀琀愀楮
樀愀戀愀氀⁡氀
搀栀愀栀愀戀⤀鐀Ⰰ⁴栀攀 渀愀洀攀昀⁴栀攀⁁氀琀愀礀 ⠀挀昀⸀⁃栀椀渀⸀
Jinshan “Golden Mountain”), and Al
tay/Altan etc. Necef 2005, 92
94, connects the Chigil with the
Tiele, i.e. Toquz Oghuz tribe
Sijie EMC (Early Middle Chinese, ca. 601 CE; see Abbreviations and Wi
kinson 2000, 21
28, for dating), s
/si k
t LMC (Late Middle Chinese, 7th
8th centurie
s; see Abbreviations) s
kjiat, Pulleyblank (1991, 291; 154; 1956, 39) suggests the (unlikely) ethnonym *Sikär. Necef’s contention that the
Chigil were early known under the name of İzgil in the Orkhon inscriptions and after their defeat by the Eastern
Tür
ks came westward, forming part of the
Nushibi grouping of the On Oq/Western Türks, is not supported
by the names of these tribes known only in Chinese transcription; see Beckwith 1987, 210, and his reconstructions
of the names of the Nushibi tribes.
Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 125; 301; II, 238; Minorsky 1970, 298
299; Necef 2005, 62
63.
THE TURKIC
WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
tornyi
reconstructio
(Kliashtornyi/Sultano
likel
that
Chigi
an
aghm
constitute
cor
dominan
tribe
unde
th
emerging
Qarakhani
Qarlu
origin
Easter
Qarakhani
qaghan
Arslan
Qara
Qağan
with
their
centers
Kâshghar
and
Balasaghun,
his
vie
stemmed
from
the
Chigil.
The
estern
qaghans, the
Buğra
Qara
Qağan
with their centers
in initially
in Ṭarâz
and then Samarqand, had Yaghma af
tions.
There
was
long
history
enmity
The
Chigil
are
mentioned
the
Quta
Bilig
the
section
“associa
ing
with
stock
breeders”
(igdiščiler)
, as the
biligsiz
Čigil
lit. “ignorant
Chigil” (K
tadgu Bilig/Arat 1979, 447
lin
4448)
understoo
her
generi
“ignoran
rude/despicabl
persons”
There
are
clues
why
the
Chigil
name
had
become
closely
associated
with
these
negative
characteristics
especiall
ligh
thei
litico
militar
importanc
Qarakhani
realm.
According
the
Ḥudûd
‘Âlam
the
ukhsi/
ukhsı
ukhs
(or
okhsi
note
above
thei
urki
differe
slightl
tha
Chigi
tha
urkic
preserved
Chigil,
became
ukhsi
and
other
dialects
(Kâš
arî/Dankoff
1982
85).
Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 329
330 (title of a commoner in the third rank from the king?); Clauson 1972, 487
(possibly of Chinese origin); Hunkan 2007, 98
101.
basınğan
bolurlar
biligsiz
čigil
Arat
(in
usu
Hass
Hacib/Arat
1974,
322)
renders
the
phrase
“câhil
ve
haşi
insanlar
(“ignorant
rud
persons”
and
Dankoff
(in
ûsu
Khâ
âjib/Dankoff
1983
184;
185):
“despi
able
and
ignorant
bumpkins”.
ext
qaum
Kazimirsk
1860
840
“Peuplade
tribu,
peuple”;
Polosin
1995,
408,
“liudi,
plemia,
sorodichi”.
udûd/Sutûdah 1983, 84; Minorsky 1970, 99; see also Miquel 2001
2002, II, 211. The future Ghaznavid ruler,
Sebüktegin, spent some time in
his youth as a captive among them (Hunkan 2007, 101).
PETER GOLDEN
The
Qarluqs
formed
the
core
elements
the
Qarakhanid
state.
Indeed,
number
scholars
consider
them,
least
their
ruling
house,
the
founders
that
realm.
They
had
tere
ester
land
havin
fle
thei
erstwhil
lies
Uyghurs
wit
whom
they
had
toppled
the
Ashina
ürks
and
Basmıl
(742
744).
under
their
they
had
supplanted
the
fading
estern
ürks
masters
the
old
core
lands.
The
Uyghu
som
time
Kâshghar
comment
tha
they
Islamize
element
among
the
Oghuz,
were
also
called
ürkmen
(Kâšġarî
1982
85,
II,
100),
term
that
had
become
associated
with
Islamized
Qarluqs
and
Oghuz.
Th
aghm
wer
anothe
importan
triba
unio
som
tribes
c-
cordin
the
Ḥudûd
doubtful
figure;
Ḥudûd/Sutûdah
1983,
79;
Minorsky
96),
whose
role
shapin
Qarakhani
stat
(se
above
remain
clea
The
stemme
fro
oquz
Oghu
union
migrate
westwar
afte
(th
collaps
Uyghur
Empire
though
the
urfan
Uyghur
state
may
have
continued
dominate
them
into
the
latter
part
the
10th
century).
Their
rule
who
the
ürk
era
had
borne
the
title
tutuq
and
later
the
title
Boğra
Khan
one
the
titles
associated
with
the
Qarakhanid
system
ership,
was
said
descend
from
the
Oghuz
royal
house.
the
pre
Qarakhanid
era,
they
were
north
wester
Easter
urkistan/Xinjiang
border
Kâshgha
thei
land
extende
north
there
and
arî/Dankoff
1982
165).
THE OGHUZ
Dialec
variant
indicate
abou
Dîwân’
citation
mos
frequen
jux
taposition
ten
urk
Oghuz
Indeed
Kâshghar
ment
tha
xing “surname, clan” semantically derives from a word associated with “birth, what is inborn” (Schuessler
2007, 541) and is a precise rendering in all respects of the Turkic Oğur~Oghuz; see Golden 2012.
Pulleyblank 1956, 35
42; 1999, 170; Kamalov 2001
, 58
68; 75
96.
THE TURKIC
WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
distinct
from
the
latter
and
appear
have
any
connection
with
them.
Oghuz
clearly
the
Common
urkic
equivalent
Old
est
urkic/Oghuric
Oğur
with
the
regular
alternatio
Chines
translatio
implie
(an
Chines
source
alway
translat
oqu
Oghu
rathe
tha
givin
transcription)
Oğur
Oğu
politica
ter
deriving
from
kinship
usages
(cf.
oğuš
“unit
smaller
than
tribe,
clan
[…]
extended
family,
family”),
oğul
(“offspring,
child,
son”)
and
notes
tribal
grouping
presumably
stemming
from
com
mon
ancestor
(real
ctive)
Kâshghar
come
audienc
wit
agend
rathe
triumphalis
ton
trumpeted
his
opening
lines:
“God
Most
High”
has
given
rule
the
urks,
“ma
ing
them
kings
the
Age
an
placin
thei
hand
th
rein
tempora
thority
appointin
the
ove
all
mankind
[…]
every
man
reason
must
attach
himself
them,
else
expose
himself
their
fallin
arrows
(Kâš
arî/Dankof
tha
“Oghu
urks”
i.e
Seljuks,
have
emerged,
ḥadîth
adduced
urging
the
reader
“learn
the
tongue
the
urks
for
their
reign
will
long”.
Learning
is,
thus,
“religious
duty”,
Kâshgharî
also
notes
that
even
this
ḥadîth
“not
sound,
still
isdom
demands
it”
(Kâ
arî/Dankoff
70).
urk
remarks,
God
given
name
and
appropriate
ḥadîth
noted
cording
which
God
“has
host
have
called
urk
and
have
set
East;
when
wroth
over
any
people
will
make
them
sovereign
above
them
[…]”
(Kâš
arî/Dankoff
1982
274).
The Dîwân, an outstanding work of scholarship, is also a work
with a p
litical slant: the Turks were now the dominant political
military force in the
Muslim world. The Oghuz Turkic Seljuks had become the military arm of the
‘Abbâsid Caliphate several decades earlier (since 1055). Kâshgharî, in part,
presents his wor
k as an introduction of the Turkic world, their new masters, to
the Arabo
Persian literate public (especially the ruling and bureaucratic elite).
Behind this show of “Turkic” national feeling and solidarity, there were co
tradictions. While the only intern
al enmity he mentions within the Turkic world
is that of Muslim vs. Non
Muslim, in reality, the Seljuks and the Qarakhanids, both
(at least nominally) Sunnî Muslims, in the 1070s were not on the best of terms. The
Seljuk Sultan Alp Arslan had died (1072) w
hile en route to
paign in Turkic
Central Asia. In 1074, his son and successor Malikshâh (1072
1092) forced the
Western Qarakhanids to accept the Seljuks as their overlords. Subsequent ca
Clauson 1972, 83
84; 96. See discussion in Golden1972, 45
48; Kafesoğlu 1997, 144 (not an “ethnic name”, but a
term denoting Turkic tribes). W. Bang (1918, 297
298), viewed oǧul as a diminutive form from *oǧ. Sevortian 1974,
I, 414
417;
582
583) with possible connections with oğ
, uq
“porozhdat’, sozdavat’” and uq “rod, poroda, p
tomstvo, imia”.
Tenishev 2001, 313
314, and Starostin et al. 2003, I, 612, take it back to Altaic *i̯ uga > PMong.
ele ~ *o
ala (“stepbrothers”) PTurk. ogul
(“son”). The latters’ etymologies remain uncertain. “Tribe”, “clan” and
associated terms have all become contested territory
in anthropological litera
ture. Some would abandon these terms
altogether; see discussion in Szuchman 2009. The nomads, although
using the idiom of kinship for political purposes,
nipulated and constructed genealogies as needed for political ends; see Khazanov 1984, 138
144.
PETER GOLDEN
paigns would confirm Seljuk hegemony and extend their orbit to the
Eastern Q
rakhanids as well
Kâshgharî is careful in his comments about the Seljuks.
The accounts of Seljuk origins and their relationship, in their pre
imperial
stage, with the
Khaz
ars and the Oghuz Yabğu (the nominal supreme chieftain of
the Oghuz uni
on) contain
contra
dictory elements (see the most recent and though
ful discussion in Peacock 2010, 27
35, who argues for Seljuk origins in the Khazar
realm). Kâshgharî, chronologically close enough to these events, mentions
Selčük
the dynasty’s
eponymous founder, o
nly once and his ruling descen
dants
not at all. The Oghuz, the grouping from which they emerged, are not always pr
sented in the best light, although Kâshgharî devotes more attention to their various
sub
groupings than to those of any o
f the other Turkic peoples he discusses
Kâshgharî, expectedly fulsome in his praise of the excellence of the Qarakhanids,
in his silence on the Seljukids may have also been subtly suggesting that the C
liphs could find better Turkic partners to the east
Kâshgharî,
noted,
was
hardly
immodest
about
himself,
claiming
that
knew
the
dialects
all
the
urkic
peoples,
that
was
among
the
“most
elegant
among
them
language,
and
the
most
eloquent
speech,
the
best
educated”
disti
guished
lineage
and
for
goo
measur
“th
mos
penetratin
throwin
lance
(Kâš
arî/Dankof
70).
His
Dîwân
informs
us,
has
“attained
the
utmost
excellence,
and
the
extreme
refinement”
(Kâš
arî/Dankoff
1982
72).
Although
ostensibly
covering
the
urkic
world,
its primary
focus
those
urkic
peoples,
Islamized
not,
who
were
within
the
immediate
lami
orbit
Thu
cordin
topographic
general
remark
tha
wil
rarel
stra
from
names
that
are
within
the
Islamic
world
and
with
which
people
are
familia
Names
that
are
foun
“land
Polytheism
largel
“avoide
…] sinc
ther
profi
mentioning
them”
(Kâš
arî/Dankoff
1982
82).
Again,
shying
away
from
too
close
analysis
the
Non
Muslim
urkic
world.
Accordin
Kâshgharî
urk
origin”
numbere
twent
“tribes
qabâ’îl
sing.
qabîla
Kâš
arî/Dankoff
1982
85,
I,
82)
Kâshgharî uses a variety of
Arabic terms to describe
hese
politico
social
groupings.
They
are
derived,
following
Agadzhanov 1991, 93
95; Kafesoğlu 1953, 19
20; 119
123; Golden 1992, 222; Kochnev 2001, 50.
Kâš
î/Dankoff
1982
85,
I,
356
(“name
of
the
grandfather
of
the
present
Sultans.
was
called
Sälčük
bāši”)
Whethe
baš
(“army
com
mander”)
of
the
Khazar
Qaghan
or
Oghuz
abğu
one
of
the
conflic
ing
elements
accounts
of
Seljuk
origins.
Dankoff
hi
prefator
comment
(Kâš
arî/Dankoff
1982
47)
note
Kâshgharî
“ambiguou
attitude
toward
the
uz”.
ribe”
the
usual
translation
of
qabîla
(pl.
qabâ’il
use
thi
sens
sinc
Qur’ânic
time
(se
Penrice
2004,
114);
see
also
Polosin
1995,
383
“plemia”;
Kazimirski
1860
66
“tribu
(che
peuple
no
mades)”
Whe
referrin
to a specific subgrouping within a tribe Dankoff renders qabîla as “subtribe”, see discussion in Dankoff
2008d, 58
70, where he notes it is
used “synonymously” with ba
n “branch” (see below). Actually, there is some
fluidity in these usages. Arabic jîl “nation, people, race, tribe, or family of mankind […] such as the Turks and the
Greeks and the Chinese” (Lane 1863
1893, I, 2; 494), “tribe” (
Polosin 1995, 383), “race of men, coevals, gener
tion” (Wehr/Cowan 1994, 178) is the term Kâshgharî uses most commonly for the distinct groupings of the Turks,
a “tribe”, except for the Oghuz (to whom qabîla is applied), while the Chigil, perhaps even
more
impor
tant to
Kâshgharî, are termed a qaum; see Dankoff 2008d, 63
65, who also remarks that Kâshgharî does not note a Turkic
equivalent for jîl.
THE TURKIC
WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
the
Biblical
genealogical
tradition,
from
urk”,
son
Japheth,
the
son
Noa
Each
“tribe”
(qabîla)
turn
subdivides
into
“branches
(buṭûn
the
numbers
which
are
beyond
reckoning.
Kâshgharî
remarks
that
wil
onl
“grea
ones
(lit
“th
principa
tribes”
ummahâ
qabâ’i
Thes
obviously
entai
sub
branche
“Oghuz
ürkmen
“th
brand
thei
cattl
(simâ
dawâb
him)
since
people
need
know
them”
because
the
political
supremacy
the
Seljuks.
peopl
woul
nee
brand
Oghu
herd
neve
reall
spelle
Perhaps
the
large
scale
presence
the
Oghuz
tribes
with
their
herds
the
Middle
East,
cheek
jowl
with
local
Iranian
and
Arab
populations,
was
reason
enough.
Elsewhere,
returning
this
“tribal
“subtribal
theme
Kâshgharî
repea
earlie
“peopl
nee
know
argument,
enumerates
the
Oghuz
sub
groupings.
“These
are
the
[‘principal’]
subtribes”
and
“each
sub
trib
division
kull
qabîlati
minh
firaq
branche
buṭû
‘clans
‘cla
group
ings’
the
sub
branches
furû‘
which
have
omitted
for
the
sake
brevit
The
names
these
sub
tribes
are
the
names
their
ancestors
who
gave
birth
them
olden
times.
They
trac
thei
ancestr
bac
them
jus
amon
th
Arab
say
‘Ban
im
‘Banu
Khafâja
Each
branch
(baṭn)
has
its
own
bran
These
are
known
urkic
tamğa
The
tamğa
woul
indicat
mos
basi
(bu
smallest
politico
economi
subdivision.
Kâshgharî
even
provides
samples
the
Oghuz
tamğa
This
our
earliest
listing
the
Oghuz
sub
tribes
subdivisions.
They
are
first
noted
twenty
two
number
and
their
names
are
given
the
following
order:
Qınıq
(“the
chief
them
surratuhum
which
present
sul
tan
belong”)
Qayıgh
Bayundu
Salghu
Afsha
Bäktili
Bügdüz
Bayat
azghı
ymü
Qara
Bölük,
Alqa
Bölük,
İgdi
Ürägir
ürägi
utırgha,
Ula
ondlugh,
öge
Thi
wa
commo
Ara
historiograph
sinc
century, as were also ancient Iranian genealogical
traditions
connecting the Turks
ûj,
son
Afrîdûn;
see
Kalinina
2007,
184
185.
Lan
1863
1893
220
221
ba
tribe
belo
that
whic
terme
qabîla
Kâshgharî/Auezov
2005
68,
tran
late
bu
ûn
(pl.
of
ba
arî/Dankoff
1982
85,
I,
102.
Kaşgarl
Kâš
arî/Dankoff
Kâshgharî/Auezov
2005
Kâshgharî/Kor
mushin
Clauson 1972, 504
505, “originally a ‘brand’ or mark of ownership placed on horses, cattle, and other live
stock”,subsequently used “like a European coat of arms or crest” on “funerary monuments
”.
hav
usuall
followe
Dankof
transcriptions
but
Kaşgarl
26
Kâš
arî/Dankof
not
tha
Oghu
regularl
chang
“produced
PETER GOLDEN
Bächänäk
(Pecheneg),
Chuvalda
Chäpni,
Charuqlugh
The
order
which
they
are
given
probably
has political
significance
terms
seniority
and
rank.
This
somewhat
further
amplified
the
later
lists
Oghuz
tribes,
which
they
number
twenty
fou
found
Rashîd
Dîn
(d.
1318)
Abu’l
Ghâz
Bahadu
Kha
1663)
list
completel
correspond
Som
fluidity
tribal
composition
expected.
Rashîd
Dîn
produces
the
tamğa
well,
many
which
remained
unchanged
despite
the
centuries
separating
the
two
reports
highly
unlikely
that
Rashîd
Dîn
had
access
Kâshgharî
work.
In addition to this complex tribal structure, Kâshgharî also mentions a series
of Oghuz “cities”. Urban associations do
not figure prominently in earlier sources
on the Oghuz. Whether they founded these towns or as is more likely simply b
came associated with them for trading and other purposes, awaits further investig
tion. Islamization undoubtedly played a role here. The
cities are listed in the order
of their appearance in the Dîwân: Sabran, Sitkün (often noted elsewhere as sütkend
“milk city”, clearly a Turkic folk etymology), Qarnaq, Sughnaq, Qarachuq (Fârâb,
later Ot
rar)
He does not add details. Curiously absent is any mention of Yaŋı
Känt (Pers.
Dih
i Nau,
Arabic Madînat al
Jadîda
or
Qaryat al
Ḥadîtha
), now the
ruins of Dzhankent, the onetime winter quarters of the Oghuz Yabğu
Settled
Oghuz had a lower social status. K
âshgharî explains the word yatuq ( yat
“to lie
down, sleep, [of nomads] to settle in one place”; Clauson 1972, 884) as “a class of
Oghuz, in their own land, who never nomadize or go on raiding expeditions; they
are called yatuq meaning ‘lazy ones, ones l
eft behind’” (Kâš
arî/ Dankoff 1982
85, II, 153
At the very end of his Dîwân, Kâshgharî, under the heading of Türkmän, a
term often
syn
onymous with Islamized Oghuz (but denoting Islamized Qarluqs as
well), associates their early history, before “cities and settlements”, such as “Ṭirâz,
Isbîjâb and Balasaghun” had been built, with a tale about Dhu’
l Qarnayn and his
wars with the legendary
“king of the Turks”, Shu. The latter, having been defeated,
Kaşgarlı 1941, 40; Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 101
102; Kâshgharî/Auezova 2005, 92
94; Kâshgharî/Kormushin
2010, 96
Rashîd al
Dîn 1373/1994, I, 54
61 (with the divisions into Bozoq
and Üčoq)
here the Qınıq of the Üčoq appear last
and the Qayı of the Bozoq are first. They all stem from the six
sons of Oghuz Khan. The group
ings/peoples/tribes
(aqwâm) are the Bozoq, Kün Khan’s sons, Qayı, Bayat, Alqa İwli (Äwli), Qara İwli (Äwli), Ay
Khan’s so
ns, Yazır,
Dögär, Dudurgha, Ya
parlı, Yulduz Khan’s son
s, Avshar, Qızıq, Bigdili, Qar
qın and Üchoq, Kök Khan’s sons, Bayu
n-
dur, Bechänä, Chavuldur, Chäpni/Chipni, Tagh Khan’s sons, Salur, İmür/Äymür, Ula Yontlu, Örägir/Ürägir, Tiŋiz
Khan’s sons, İgd
ir, Bügdüz, Yi
wä [Yivä], Qınıq, and the vari
ants of Abu’l
Ghâzî Bahâdur Khan with virtually the same
order and names, see Abu’l
Ghâzî Bahadur Khan/Desmaisons 1970, [Turkic] 27
28; [French Transl.]
28 (with Ala
Yontlı for Ula Yondlugh), and Abu’l
Ghâzî B
ahadur Khan/Ölmez 1996, 152
153 (with Yasır for Yapır/Yaparlı). On
these tribes and the distribution (remnants of some are still to be found today), see the encyclopaedic work of Sümer
1980 and the briefer discussion in Genç 1997, 31
32. On the tamğas, see
Divitçioğlu 2003, 44
See Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 329; 333; 352; 353;362; Nagrodzka
Majchrzyk 1978, 108
112; Sümer 2006,
88.
udûd/Sutûdah 1983, 123; Minorsky 1970, 122. See Golden 1992, 209; Nagrodzka
Majchrzyk 1978, 110.
Cf.
Kazakh
žataq
“poor
people
who
do
not
go
out
summe
pasture
becaus
lac
pac
animals”
(see
Syzdyqova/Khūsa
2008,
310),
Qırghız
jataqčı
poor
person
who,
not
having
cattle,
was
forced
spend
the
summer
the
winter
quarters”
(Iudakhin
239).
THE TURKIC
WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
“left twenty
two men behind” these were the ancestors of the Oghuz. Two men
were added to the group, the ancestors of the Khalaj (Qalač) and thus the whole
group consisted of twenty
four. Previou
sly considered a
n aberrant branch of Oghuz
Tur
kic, Khalaj (now in Central Iran, earlier there were substantial numbers of them
in Afghanistan and dispersed elsewhere in Central Eurasia; Inaba 2005), today, is
considered a distinct or
“au
tonomous” sub
group
ing of the Turkic languages, one
that underwent considerable areal
influ
ence with Oghuz, in particular its western
branches, but retains a number of archaic features
Kâshgharî, commenting fu
ther on the Oghuz, remarks “[i]n origin they are 24 tribes, bu
t the
two Khalajiyya
tribes are distinguished from them in certain respects and are not counted among
them” (Kâš
arî/Dankoff 1982
85, II, 363). King Shu was pursued by Dhu’l
Qarnayn and finally managed to defeat the latter’s vanguard in the area near
“Uyğu
r” at a mou
tain called Altun Qan. Peace followed and Dhu’l
Qarnayn built
the Uyghur cities (Kâš
arî/Dankoff 1982
85, II, 363). There are many interesting
elements in this account (including how Dhu’l
Qarnayn gave the Oghuz the name
Türkmän based on a Pers
ian popular etymology: Turk
mânand they “look like
Turks”), which will not be discussed here, but it is interesting to point out that A
tun Qan (“Golden Khan”) may perhaps indicate some distant historical memory of
the Altay
Mou
tains (< altaň “gold”
called
Chinese
Jinshan
(“Golden
Mountain”),
ancient
homeland of the Turkic peopl
Asid
from
first
listing
Kâshghar
only
mention
Bayat
Charuqlugh
Qayıg
and
ewä/Ewä
Yevä/Evä]
other
notices
the
Dîwân
The
Bächänäk
are
also
noted,
but
here
differen
branch
actuall
mai
Bächänäks
meant
Kâshghar
doe
clearly
distinguis
them
thi
regar
word
abou
listin
ar
orde
Th
Bächänäk
ченҍгъ
pl.
ченҍзи
Pechenegs
the
Rus’
account
the
Πατ
ινά
Πατ
ινακῖται
the
Byzantin
source
(Mor
a-
vcsi
1958
248)
Uyghuro
Pechene
element
tha
bee
brought
into
the
Bartol’d 1968d; Schoenig 1997a, 120; 1997b, 272
274; Doerfer 1987; 1998, 276
281; 2006, 110; Johanson 1998,
82. Others (cf. Shcherbak 1997, 470
471) view it as Oghuzic, but containing some distinct elements.
On its connection
with Arghu, see below.
Cf. Turk. altın/altun, Mong. altan “gold”, Manchu aisin “metal, gold” (< al’sin < altin); see Sevortjan 1974, I, 142
143; Tsintsius 1975
1977, I, 22
PETER GOLDEN
Oghuz
union
after
most
the
Pechenegs
had
fled
the
Pontic
steppes.
Their
arrival
there
probably
began
the
first
third
the
9th
century
and
the
last
decade
that
century
they
had
become
powerful
force
there,
elements
which
may
have
accepted
some
degree
subordination
the
Khazars
(Golden
1972,
63)
Others
posed
threat,
reflected
perhaps
the
construction
the
Byzantines
the
Khazar
fort
Sarkel/Sharkil
the
left
bank
th
lowe
841
unclea
Charuqlug
hav
an
relationshi
wit
the
Charuq
urki
tribe
whic
inhabite
cit
Barchu
(Kâ
arî/Dankof
1982
perhaps
element
added
the
Oghuz,
like
the
Pecheneg
grouping.
The
Ula
ondlugh
are
probably
the
Ala
ondlugh
“possessors
piebald
horses”.
This
latter
reading
finds
support
the
8th
century
Uyghuro
Kâshgharî
notes
two
urkic
terms,
both
associated
with
Oghuz
urkic
that
Dankoff
has
ren
dere
“subtribe
“branch”
othe
dialect
usuall
rendere
English
“clan”
“lineage”
regard
oba,
Kašġarî
Newly subordinated elements were often placed in the front ranks of the army; see Németh 1991, 37
38; 262.
On the Pecheneg union; see
Pritsak 1975; Golden 1992, 264
270. The
udûd al
‘Âlam (
udûd/Sutûdah
1983,190
191; Minorsky 1970, 160; 443
444) mentions the “Khazarian Pečenegs” (Bajanâk
i Khazar). It is u
n-
THE TURKIC
WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
comments
that
means
“tribe”
(qabîla)
the
Oghuz
dialect
(Kâš
arî/Dankoff
1982
Kâshgharî/Auezova
plemia
Kâshgharî/Kormushi
2010
plemia
Th
ter
althoug
note
Mamlûk
Qıpcha
dictionaries
foun
name
tribes
sub
tribe
clan
Cuman
Qıpchaq
reporte
Rus
Arabi
source
(e.g.
th
Altunopa
yopa
Chenegrepa
&#x/MCI; 5 ;&#x/MCI; 5 ;Ченегрепа
Čenegi
opa
oba,
Qitan
qabîla
(“tribe”),
‘ašîra
(“friend,
clan,
tribe,
patrilineal
kinsmen”)
and
qawm
(“people,
tribe,
nation,
low
kinsmen”,
“folk,
nation,
people,
tribe”
The
language
used
that
the
idiom
kinship,
regardless
the
political
realities
may
have
hidden.
Indeed,
Dankoff
concluded
actua
“kinshi
identificatio
exten
beyon
subtrib
branch
least
the
the
Oġuz”
Kâshgharî
travels
had
clearly
brought
him
into
rod
(“tribe
peopl
clan”
second
developmen
from
origina
meanin
of
this
word as
“body,
trunk,
torso”
(telo,
tulovishche).
See
als
Starosti
2003
365
latte
correct,
the
earliest
sense
of
the
Altaic
bòdà
from
which
they
deriv
thes
othe
term
“body;
intestines,
belly
Proto
urkic
bod
“body,
stature,
self,
kin,
tribe,
counter
for
persons,
length”.
Clauson 1972, 5
6, “small social unit, possibly, ʽclan’, but prob. even smaller, ‘extended family’ etc.”. This
came
to be associated with the physical habitation of this group and hence subsequently denoted the “dwelling
place of such a unit; small encampment or large tent, and thence more generally ‘tent, hut’” etc. Starostin et al.
2003, II, 1059, associate it with Mo
ng. obuġ “clan, family” from presumed Altaic *
pV. See also discussion in
Tenishev/Dybo
2006,
526,
noted
Old
urkic
Old
Middle
Qıpchaq
Čağatay,
Uzbek
Kazan
ata
Qazaq
Moder
Uyghu
wel
Modern
Oghuz
tongues,
and
with
the
primary
sense
of
“clan,
tribe,
people”,
perhaps
first
meaning
pile,
heap,
collection
of
stones”.
Cf.
also
Sevortian
1974,
I,
399
401,
which
does
not
exclude
the
possibi
that
thi
borrowing
Oghu
Uyghu
the
form
opa
(the
source
not
indicated).
Kaşgarlı 1941, 170 boy kim (man al
qabîla); 505; Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 267; II, 219; Kâshgharî/ Au
zova 2005, 329 (rendered as sorodichi “kinsmen”); 844 (rendered as obshchina, plemia, rod “community, tribe,
clan”).
enishev/Dybo
2006,
525,
suggest
that
bo
the
meanin
“plemia
narod
rod
(“tribe
peopl
clan”),
secondary
development
from
the
original
meaning
thi
wor
d
“body
trunk
torso
(telo
tulo
vishche).
Lane 1863
1893, I/3, 1169; Polosin
1995, 201; Kazimirski 1860, I, 938, “Famille, tribu d’un home, de trois à
sept, compose d’hommes seuls”.
On this term, see above.
Polosin 1995, 325; Lane 1863
I/5
20
man
kin
folk
or
his
nearer
or
nearest
relatives
or
next
of
kind
descen
sam
fathe
ancesto
smal
subtrib
smalles
divisio
subdivisio
trib
…] or a tribe
(sy
n-
onymous
with
qabîla
)”;
Kazimirski
1860,
26
“Proche
parent
côt
paternal
Famill
(sub
division
d’une
tribu)”.
Dankoff
2008d,
68,
cites
‘ašîra
meanin
“clan
Kâshgharî
translatio
kic
oğuš
(Kâš
arî/Dankoff
1982
85,
I,
104),
see
DTS
1969
36
oğu
“rod,
plemia”
oğu
bodun
“rodovye
podrazdelenij
narody”;
n-
ishev/Dyb
2006
526;
527
“rod,
plemia,
kasta”
oq

“os’,
stvol
(dereva),
serdtsevina”
varian
uquš
“rod,
plemia
narod,
pokolenie
potomstvo
rodstvenniki
poroda
klass”;
Use
2010
292
29
oğu
“boy,
kabile”.
Dankoff
2008d,
68,
adds
his
definition:
“that
group
of
kins
who
answe
cal
for
hel
of
on
of
their
numbe
usuall
battl
wit
riva
group”
Clau
1972
96
read
uğuš
“in
earl
perio
popul
unit
smalle
tha
tribe
or
clan
but
larger
than
single
unitary
family,
‘extended
family’,
or
less
precis
ly,
‘family
and
subsequently
“generation
or
degree
of
relationship”.
Polosin 1995, 408; Kazimirski 1860, 840 “Peuplade, tribu, people (y compris les deux sexes)”; Wehr/Cowan
1994, 935.
Dankoff 2008d, 67
70, who also cites there a range
of smaller kinship terms (which need not detain us here) and
the Oghuz and Qıpchaq usage, köküŋ kim? lit. “who is your root?” which Kâshgharî (Kâš
arî/ Dankoff
1982
85,

PETER GOLDEN
direct
contact
with
Oghu
triba
groupings
Curiously
doe
tel
Qara
hanid
employe
similar
interogations
regarding
affiliations.
From
, which
had become
Oghuz and
some other
branches of
kic (
change),
the
collective
noun
was
formed.
This
was
the
earliest
urkic
terms
have
for
“an
organized
tribal
community,
people
the
sense
community
ruled
particular
ruler”
use
wit
referenc
othe
urkic
speakin
people
(e.g.
oqu
Oğu
s well
s non
urkic
(e.g.
abğač/
avğač
“the
Chines
people”
In
Kâshgharî
Clauson
points
out,
appears
and
and
usually
translated
“tribe(s)”
(al
qawm
aqwâm
qabîla)
or “people”
nâs
, see
also Dankoff 2008d, 68). In one
phrase,
bodunluğ
boqunluğ
kiši
“[o]ne
who
has
kinsmen”
(dhû
rahṭ
‘ašîra)
continues
point
the
kinship
associations
bodun
the
Chigil
dialect
his
era,
bodun
denoted
“[s]ubjects,
commoners”
ra‘îya
‘awâmm
Kâš
arî/Dankoff
1982
304).
the
Quta
Bilig
written
1069
Kâshgharî
contemporary,
ûsuf
Khâṣṣ
Ḥâjib
Balasaghun,
signifies
both
“people
community”
and
(more
frequently)
“individuals”
Kâshgharî
does
use
the
sense
national
community,
connotation
associated
wit
ter
Uyghu
inscri
tions
Howeve
stil
employe
original
sens
Uyghu
translatio
biograph
note
centur
Chines
traveler/Bud
dhist
pilgrim
Xuanzang
Shıŋqo
Sheli
utuŋ
(ca.
1000
1050)
Beshbalıq
the
Qocho
Uyghur
state
The fragmentation of the Eurasian steppe world following the collapse of the
Türk Empire (743
44 in the east, 766 in the west) and the
rise and fall of separate
states and loosely configured polities since then may have made the term bodun
less associated with a specific people.
A TURKIC LITERARY CULTURE
104)
renders
“From
whom
your
origin
which
tribe
you
related?
also
mentions
other
terms
that
express
“kinship
loyalties”
largely
pertaining
“smaller
groupings”.
Clauson
1972,
306
“lit.
‘clans’
practice
semi
tech
nica
term”;
Zimonyi
200
“Gentilverband”;
eni
shev/Dybo
2006,
523
“narod,
naselenie,
poddannye”,
which
might
connecte
with
bodu
“prikrepliat’,
prilepl
at’,
pritsepliat
Use
2010
286
29
“kabile,
boyla
halk
Rivals and uneasy vassals of the Türks, a tribal union in which the Uyghurs, the eventual successors of the
rks, played
the dominant role; see Golden 1992, 145; 155
158; Kamalov 2001, 58
68.
Cf. the Tonyuquq inscription (726, W1) in which Tonyuquq, speaking of himself, says bän özẅ m ta
βγ
ač eli•ä
qïlïndïm “I myself was born in the Tabghach state” (Berta 2004, 43).
Kaşgarlı 1941, 249; Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 370. Clauson, 1972, 316, views boqun as a “jingle” word ac
companying bodun.
Clauson
1972,
306;
see
also
Kutadgu
Bilig/Arat
1979
and
ûsuf
Khâ
âjib/Dankoff
1983;
Bombaci
1969,
88
101
112
Kaşgarl
1941
519
Kâš
arî/Dankoff
1982
85,
II,
237,
once
notes
the
form
yun
“people”
(qawm)
for
those
dialects
with
the
shift
See discussion in Xuanzang/Tugusheva 1991, 17
22; 132; 133. On the dating of Shıŋqo Sheli Tutuŋ, see Xu
anzang/Barat 2000, xi
xiv, and Xuanzang/Tugusheva 1991, 24.
It is found here in the phrase türk yočul bodun a
translation of the Chinese Xiongnu, their
des
ignation for the Asian Huns, used here probably in the generic sense
of a “Turkic nomadic people”.

THE TURKIC
WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
Kâshgharî
time
urkic
speakin
people
wer
mos
par
organized
into
single
state
had
been
the
case
the
ürk
era.
Substantial
bers
were
stateless,
longin
acephalou
confederations
suc
recentl
esta
lished
sprawlin
Qıpcha
realm
(the
Dašt
Qifčâq
Islamic
authors
and
the
dikoe
pole
Steppe”
the
Rus’
sources),
whic
extende
fro
Danubia
zon
ester
Siberia
Kazakhsta
land
nort
Qarakhani
state
smal
non
Musli
Uyghu
statele
ari
urfa
regions
with
center
Bešbalı
Qočo
rule
th
Idıqut
Iduqqut
Ther
wer
thre
urko
Islami
states
the
withi
contiguou
Musli
Middl
East
Selju
Empire,
tered
Iran
Iraq,
expanding
into
the
Mediterranean
littoral
and
Anatolia
and
exe
cising
varying
degrees
power
over
its
eastern
neighbo
the
Qarakhanid
state
Central
Eurasia.
The
third
urko
Islamic
state
and
the
rst
them
embrace
Islam
(in
the
early
decades
the
10th
century)
was
that
the
Bulghars
centered
the
dle
olga.
Kâshgharî
knows
the
city
Bulgha
which
calls
“well
known
city
the
urks”
(Kâ
arî/Dankoff
olg
Bulğar
wer
mercia
presence
important
military
force.
Thei
ancestors
arrive
th
Ponti
steppeland
wit
jus
afte
th
wav
Oghuric
tribes,
463
CE,
had
been
among
the
subject
peoples
the
ürk
and
then
Khazar
Qaghanates.
From
the
latter
part
the
7th
more
probably
the
8th
century
into
the
early
10th
century
Oghuro
Bulgharic
tribes
had
been
migrating
the
Middle
olga
region
where
olg
Bulgha
stat
take
shap
lat
centur
(Zimony
Ther
som
example
runifor
wri
object
datin
11th
cen
turies,
i.e.
period
after
their
Islamization.
These
appear
connected
with
the
runiform
script
attested
the
Kuban’
region,
area
from
which
their
forebears
had
migrated
(see
Kyzlasov
fn.
what
extent
they
participated
the
ürk”
culture
that
extended
from
golia
the
olga
North
Caucasian
steppe
zone
remains
little
explored.
Arabic
script
inscriptions
until
after
the
Mongols
conquests
and
these
are
grave
inscriptions
written
mixe
Arabi
Bulgharo
urkic
tongue
The
dat
and
tinue
into
the
mid
14th
century
The Oghuz
derived Seljuks, and the tribes that constituted the Qarakhanids,
stemmed directly from the dislocations caused by the collapse of the Türk
Empire.
Despite subsequent Islamization in the 10th and early 11th century, they had co
tinued to use the “Turkic writing system” (kitâbat al
turkiyya), i.e. the Sogdian
For overview see Golden 1992, 163
168.
Medieva
Rus
source
calle
Велики
“th
great
city”.
Its
location,
probably
on
the
confluence
of
the
olg
Kama
bee
debated
Recen
scholarship
associate
wit
ruin
Bilya
(Biliar
Malyj
Cheremsha
Rive
atarstan
Khuzi
1997
51.
There are also runiform inscriptions from Balkan Bulgaria (see Rashev 2007,
238
239), whither other Bulghar
groups migrated in 679 CE.
ryjarski
1985;
ekin
1988;
Erdal
1993.
PETER GOLDEN
derived (ultimately Aramaic
based) Uyghur
script
, as did also the non
Muslim
Uyghurs
. We can be certain of this with regard to the Qarakhanids and it may have
been true of some of the Oghuz as well. Kâshgharî says the Turkic
script was used
“for all docu
ments and correspondence” of the Qaghans and Sultans, the former
certainly a reference
to the Qarakhanids and the latter perhaps to the Seljuk rulers
(although Seljuk Uyghur
script documents have not been found), “from ancient
times to the present,” but then defines the area of usage as “from Kâšġar to Upper
Ṣîn, encompassing all the lands
of the T
urks” (muḥdiqan jamî‘ diyâr al
Turk;
Kaşgarlı 1941, 8; Kâš
ari 1982
85, I, 78). Kâshgharî’s notices on Ṣîn (generally
understood as “China”) are not always clear. The area of “Upper Ṣîn” is associated
with “Mâṣîn” (Pers.
Mâčîn)
“which is also Taw
urki
ter
Norther
uoba
ei/
abghach
dynasty
(386
534)
that
ruled
Northern
China
and
name
that
figures
Qarakhani
titulature
era
denote
Chin
prope
i.e
are
wit
predominanc
ethni
Chinese
comment
see
restric
urkic
(i.e
Uyghur
Seljuk
world
oldes
urki
document
Arabi
scrip
ste
fro
centur
(Scharlip
1995,
Anatolia
urkis
se
Kökteki
Kâshghar
add
som
interestin
arî/Dankoff
“meanin
‘Uighu
[whic
Ṣîn
[whic
awğač]’)”
urkic
ter
“strange
alien
usuall
wit
pej
rativ
associations
Kâshghar
use
particula
for
“Uyghu
infidels
“Pe
sians”
explanation
proverb
tatsı
tür
bolma
bašsız
bör
bolma
(“ther
withou
[jus
ther
withou
head)”
particularl
See comments of Sims
Williams 1981, who views the Uyghur script system “as a natural development of the Sogdian, the
unpremeditated outcome of the
attempt to write Turkish by people familiar with the Sogd. alphabet and its associated conve
tions”. In some respects this is similar to the development of Cyrillic among the Bulgarians who used Greek uncials to co
pose inscriptions in Greek, but with some
Bulğar Turkic words.
Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 341, under the entry on Tawğač, he says that the latter, in his day, is the “name for Mâ
în”
which is four months journey from
în. The latter, in turn, originally had three components, the “Upper” part
in the east, called
Tawğač, the “middle” part, Khi
ây (presumably the Liao state [916
1125] and now “known as
in”) in the center and “Lower
în” which is the Bars
khân
Kâshghar region, here, ob
viously, a reference to the eastern lands of the Qarakha
nid state.
Tawğač/“Upper China”/Arab. Mâ
în/ Pers. Mâčîn, in Kâshgharî’s time was the region ruled by the Chinese Song dynasty
(960
1279, occa
sionally an opponent of the Liao). See also Bartol’d 1968a, 87; 1968b, 206. Marwazî (Marwazî/Minorsk
1942, [Arabic] 2; [English] 14)
also presents a three
fold division of
în, Qitay/Khitây and Uyghur (Yughur).
(Schuessler
2009,
[2
17m];
[21
*probabl
takbat/takba
reflectin
eithe
the
nativ
(Proto
Mongolic/Para
Mongolic
Janhunen
2003
392
abghac
for
ethnonym
tha
cam
urki
Roura
intermediation
See
discussio
Beckwit
2005
als
suggests
mean
“rule
Indi
Earth”.
Genç 1981, 133; 136
137. The Northern Wei split into the Eastern Wei (534
550) and Western Wei (535
556).
Clauson 1972, 449; Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 88 (“Uyghur infidel”); 341; 388 (“unbeliever”); II, 103 (specifically in
the Yaghma and Tukhsi
dialects); 111 (“Uyghur infidel”); I, 273; II, 70 (“Persian”). In I, 388, Kâshgharî quotes the saying
čomaq tat boynın čapdı “The Muslim (
čomaq
) struck the neck of the unbeliever” and tells us that this is Uyghur dialect. In I,
292, he notes explicitly tha
čomaq
, literally “cudgel” (a loanword, perhaps, for this weapon not usually associated with
Turkic warfare, but retained in a number of Middle Turkic and modern Turkic languages, as Clauson 1972, 422
423, notes)
is used specifically by the Uyghurs and ot
her non
Muslim Turkic peoples to denote a Muslim (cf. also čomaq äri, “a man of
the Muslims”).
However, it is also used in decidedly Muslim works, e.g., the
ersig
čomaq (
“manly Muslim”)
of the
ğu Bilig
Kutadgu Bilig/Arat 1979, 471 line 4701; Yûsuf
Khâ
âjib/Dankoff 1983, 194).
THE TURKIC
WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
interesting
offer
translations
neve
withou
Persia
Fârisî
(jus
neve
withou
head
mor
litera
“Ther
Persia
excep
com
pan
(jus
ther
unles
ther
hea
(Kâš
arî/Dankof
firs
urk
positio
pendenc
Persians
second
reverse
tha
dependenc
cite
anothe
proverb
playin
homonym
(“rust”)
qılıč tatıqs
yunčı
tatıqs
tınčı
“whe
rus
overtake
swor
conditio
warrior)
suffers
(jus
whe
sume
moral
Persia
fles
begin
stink”
“Thi
coine
advis
perso
steadfas
amon
kind
(Kâš
arî/Dankof
othe
sayin
tatı
közr
tikäni
tüpr
“(Strike
Persia
(cut
the
thor
root
(Kâš
arî/Dankof
Eve
Oghuz
who
Kâšġar
view
urki
groupin
whic
mos
closel
associate
wit
(an
henc
corrupte
Persians,
referre
latte
suqaq
literall
“whit
antelope
(Kâš
arî/Dankof
105)
undoubtedl
use
derogator
sense
Clearly
urk
Persia
“symbiosis
Centra
Eurasia
strains
Qarakhanid
als
use
mor
neutra
ethnony
täži
denot
Persians
prope
ârisî
Kâš
arî/Dankof
296
ûsu
Khâṣ
Ḥâji
hel
Persia
erar
traditio
hig
esteem
commen
tha
äžiklä
writte
tale
Afrâsiyâ
(wit
who
Qarakhani
urk
identifie
mythi
her
“in
book
coul
hav
understoo
wer
writte
down?
(Kutadg
Bilig/Ara
line
ûsu
Khâṣ
Ḥâjib/Dankof
48).
Non
urks,
more
precisely
persons
who
did
not
speak
urkic
were
held
some
disdain.
They
were
called
Somlım
term
unattested
outside
Khâqânî
urkic
(Clauson
829).
Thus,
Somlım
was
“Persian
who
does
not
know
any
urkic”
anyone
who
does
speak
urkic.
Non
urks
usually
“speak”
sözle
but
somlı
“jabber”:
tat
qamuğ
som
lıšdı
“the
Persian
jabbered”
which
Kâshghar
render
“the
Persian
jabbere
their
own
tongue.
Also
for
any
who
jabber
urkic
language”
(Kâ
arî/Dankoff
somlıt
mak
someon
spea
non
urki
tongue”)
Unlik
Ara
‘ajam
“barbarians
Arabs”
a‘jamî
label
which
remaine
attache
Arabic
speakers
even
after
they
had
acquired
Arabic,
when
non
urk
learned
speak
urkic,
the
term
somlım
“leaves
him”
(Kâš
arî/Dankoff
1982
II,
136).
short,
urkicization
brought
assimilation/acceptance.
For
Kâshgharî,
language
was
key
component
urkic
identit
qal
nin davamı

növb
ti sayımızda
oxuya bil
rsiniz.
TÜRKOLOGİYA

DİLÇİLİK
ЯЗЫКОЗНАНИ
LINGUISTIC
AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDE
din
FİİLİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ ÜZERİNE
kırmak,
AHMET NAHMEDOV
anlamındadır:
Yel
diñdi
(Qazax);
Yağış di•disə, dura:•, tüşə:• yola
(Gədəbəy)
[3,144].
Türkiye Türkçesinde
din
kökünden oluşan fiiller genelde “dinlenmek, ra
hat
mak, soluklanmak” veya “sona ermek, bitmek, durmak” anlamındadır:
nmek
(nsz)
Sona ermek, bitmek, durmak:
“Gözyaşlarım dindi, ferah
dım, eski hayatıma kavuştum.”
Y.K. Beyatlı.
Kar ve yağmurun yağ
sı, rüz
rın esmesi kesilmek veya durmak:
“Dinmiş lodosların uğultusu içinde / İstan
bul’u dinliyorum, gözlerim
kapalı.”
O.V. Kanık
21,534
dinlenmek (I)
(nsz)
Güç kazanmak için çalışmaya ara vermek,
yorgunluğunu gidermek, soluklanmak, istirahat etmek:
“Pervin biraz dinlendikten
sonra ayağa kalktı.”
P. Safa
2.
Bazı yiyecek ve içecekleri, tadını arttırma,
kolay
piş
mesini sağlama vb. sebeplerle bir süre bekletmek
1,534]. &#x/MCI; 4 ;&#x/MCI; 4 ;Bunlardan
din
fiiline bazı yapım ekleri getirilerek
din
me, din
dir
mek, din
dir
gibi
dinmek
fiilinin 1. ve 2. anlamlarını yansıtan isim ve fiiller oluştu
rul
muş
tur.
Yine aynı kök
AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDE
din
FİİLİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ ÜZERİNE
Eski Türkçe ve Karahanlı
dönemi metinlerinde
hem isim hem de fiil ola
rak karşımıza çıkmaktadır:
Tın
nefes, ruh :
acun tını yılırdı
(dünyanın nefesi / ruhu? ısındı) >
tın al
1.solumak, nefes almak
11,567]. &#x/MCI; 2 ;&#x/MCI; 2 ;Tın
1. solumak, nefes almak:
er uluq tındı
(adam yüksek solud
u), 2. din
len
mek:
evinge kelip tüşti yattı tınıp
(evine gelip yatarak dinlendi), 3. rahatlamak,
huzura kavuşmak:
qamuq tebrenür tındı yumdı közi
(tüm canlılar rahatladı,
gözünü kapattı), 4. durmak, bitmek, kesilmek:
yıqla tınma
(hiç durmadan ağla),
yaqmu
r tındı
(yağmur kesildi,dindi)
11,567]. &#x/MCI; 3 ;&#x/MCI; 3 ;Türkiye Türkçesindeki “sona ermek, bitmek, durmak”
anlamlı
dinmek
ve
“yor
gunluğunu gidermek, soluklanmak, istirahat etmek”
anlamlı
dinlenmek
fiille
nin bu kökten geldiği açıktır. Bu durumda “ses çıkarmak, konuşm
ak” anlamında
kullanılan
din
/ tın
fiilinin kaynağının farklı olduğu düşünülebilir.
Eski Uygur metinlerinde
tı•
dinleme
Ol eligler qanlar or
sın
ta ol nom nomlaquluq orunta nom
tı•qa
yıqılqaylar.
O hükümdar ve hanların
gâhın
da, dinî
AHMET NAHMEDOV
tın
Söylemek, ses çıkarmak
tın
Alıkoymak, eğlend
irmek, durdurmak
tın
Solumak, nefes almak
tın
AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDE
din
FİİLİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ ÜZERİNE
Pes duru vardı ve
diñsüzlik
mührin ol söyleyici dil ve
agız üzerine urdı, hiç
dinmedi
(konuşmadı)
durdı
(227a/1
16]. &#x/MCI; 1 ;&#x/MCI; 1 ; &#x/MCI; 2 ;&#x/MCI; 2 ;Tarama Sözlüğü’
ndeki örneklerde de aynı durum söz konusudur.
Dın
/din
hem “susmak” hem d
e “söz söylemek” anlamındadır.
Daha fazla
dinme
/dınma
olum
suz şekilleri görülmektedir. Nazal ve
normal n kullanımı düzensizdir.
diñmek:
Sakin olmak, sükût etmek, susmak (s.1163)
Ne vaktın kim nevaht eyler rehavi
Diñerler
(susarlar) terk ederler sözü savı
(Çengname, 15.Yy.)
dınmak, (tınmak):
ses çıkarmak, söz söylemek (s.1131)
Emir
i Arap diş kısıp
ınma
(ses çıkarma, konuşma)
ne söylerse söylesin,
dedi.
(Hamzaname, 14.
15. Yy.)
Gördüğün
dı•ma
(söyleme)
gözden düşersin
(Atalar sözü, 15. Yy.)
Döndü kurbağa haline halim
Ne olur tınmasam ne hod halim
Su girer ağzıma
tınar olsam
(konuşursam)
Tınmasam hod
helâk eder beni gam
(Ruşeni Divanı, 15. Yy.)
dınmamak, (tınmamak):
Ses çıkarmamak, söylememek (s.1132
Zikreyledik elbette gerek idi, hayâ edip
dınmamak
(konuşmamak)
olmaz
(Münebbih
Râkıdîn, 14.
15.Yy.)
Ger sözü hâlis gümüşten kılasın
Hâlis altun
tınmamaktır
(konuşmamaktır)
bilesin
(Vahdetname, 15. Yy.)
Baş aşağa kılıp edep birle otura, ana söylerlerse cevap vere, söylemezlerse
tınmaya
(konuşmaya)
(Tefsir
i Ebilleys Tercümesi, 14.
15. YY)
Bir dahi epsem oldu, ayruk
tınmadı
(konuşmadı). (Tac
deb, 15. Yy.)
Bu fiilin çeşitli yapım ekleriyle genişletilmiş şekilleri de “söylemek,
konuşmak, ses çıkarmak” veya bunlara yakın anlamdadır:
diñdürmek:
söyletmek (s.1161).
Abuşka Lügati
bu kelime için “
tindürüb
Söyledüb demekdir, amma
burada sakin eyley
üb emin idüb dinlendürüb demekdir…”
1,192]. açıklamasını
yap
mak
dır ki bu durum, sözlüğün yazıldığı dönemde Çağataycadan farklı olarak
nadolu saha
sında bu fiilin “söyletmek, bir şeyler demesini sağlamak” anlamında
kullanıl
ğını göstermektedir.
iñici, (diñücü):
Fısıltı ile söylenen sözü sezdirmeyerek dinleyip sahibine
ileten (s.1161).
Eski Uygur metinlerinde
tı•çı
ve
tı•çı savçı
şekilleriyle “casus, ajan” anla
mın
da geçmektedir
11,568]. &#x/MCI; 24;&#x 000;&#x/MCI; 24;&#x 000;diñi diñlemek, (diñicilik eylemek, din dinlemek, dinü dinl
emek):
İki
kişinin hafifçe konuştuğu sözlere kulak vermek.
M.Ergin Dede Korkut Destanlarında geçen
diñ diñle
bileşik fiilini
“Kapıdan
veya bacadan gizlice içeride konuşulanları dinlemek, gizliden kapıları dinlemek,
gizliden içeriyi dinlemek, gıybet ve d
edikodulara kulak vermek”,
diñ
kelimesini
ise
“Yavaş sesle konuşulan, gizli konuşulan şey, gıybet” olarak açıklamaktadır.
9,91
AHMET NAHMEDOV
].
Bu fiilin Anadolu sahasındaki “konuşmak, söz söylemek” anlamlarını göz
önünde bulundurursak
din
/diñ
kökünden yapılmış
diñ
i/dini/dinü
isimlerinin
“yavaş, gizli konuşulan şey” anlamına gelebileceğini ve
diñi diñlemek
şeklinin
daha doğru olduğunu düşünebiliriz. İleride değineceğimiz Altayistik verileri bu
fikrimizi destekleyecek ipuçları içermektedir.
dı•suz (tınsuz):
sessiz,
sâkit, sâkin (s.1134)
dı•suzın:
sessizce, yavaş sesle, hafiyyen (s.1135)
20]. &#x/MCI; 3 ;&#x/MCI; 3 ;Çağatay sahasında
tın
fiilinin hep “dinlenmek, yorgunluğunu gidermek,
rahata huzura kavuşmak” anlamında kullanıldığı görülüyor:
Ulustın
tınmadım
ömrümde hergiz lahzaî Babür
Meger ölsem bu âlem ehlidin bolgay min âsude
5,134
Yazarlar Oğuz lehçelerindeki d>t değişiminin Kıpçak etkisi olduğunu ve
kelimenin kökünün *d
olarak kurulması (
reconstruction
) gerektiğini vurgulu
yor
lar.
(Volum 8/1, s.401
Not: Örneklerin karşısındaki raka
mlar bunların anlam sı
masındaki yerini göstermektedir.
AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDE
din
FİİLİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ ÜZERİNE
*ťIma
(low) noise, sound, to make noise (gürültü, ses, gürültü çıkarmak):
Tung. *
tim
Mong. *
çimeqe
; Türk. *
Tiñ(mi);
Jpn. *
tamar
Kor. *
tamır
PTung. *
tim
1 calm (of weather) 2 calm, sil
ent 3 to speak silently, move
lips 4 night silence (in the forest) [1 sessizlik (hava için) 2 konuşmamak, susmak 3
sessizce konuşmak, söylenmek 4 sessizlik (gece ormanda)]
PMong. *
çimeqe
sound, noise, noisy (ses, gürültü, gürültülü)
PTurk. *
Tiñ(mi)
1 sound 2 to talk 3 to grumble ( 1 ses 2 konuşmak 3
mırıldanmak, söylenmek; homurdanmak): Karahan. [
tınma
‘do not speak’
(konuşmamak)]; Türk.
2, Osm.
, dın
2; Azer.
din
2; OT (OKıp.)
tın
2;
Tat.
tın
sız
‘wordless’ (sessiz); Hakas
mel
Tuva
diñmi
‘rumble, thunder’
(gürleme, gök gürültüsü); Çuv.
‘wordless’ (sessiz); Yakut
tiñiy
‘to
produce loud thumping sounds’ ( yüksek sesle konuşmak)
PJpn. *
tamar
to be silent (susmak) Günümüz Japoncasında
damar
PKor. *
tamır
to close the mouth, to be silent (ağzını kapamak, susmak)
Günümüz Korecesinde
tamul
Yazarlar, Clauson’un bu fiili
“nefes” kökü ile açıklamasında bir zorlama
olduğunu da vurgulamaktalar (
Volum 8/2, s.1426
1427
).
*tium(k)u
silent, calm (sessiz,
suskun; sakin): Tung. *
Mong. *
Turk. *
dım
PTung.
*duñk
1 dark, sullen 2 to bow the head 3 to knit the brows 4 to
bow the head and slumber 5 to become silent, calm 6 quiet, peaceful (1 koyu,
somurtkan 2 boyun eğmek 3 kaşlarını çatmak 4
başını aşağı eğerek uyuklamak 5
sakinleşmek, rahatlamak 6 sessiz, sakin olmak)
PMong. *
to become dull, murky (of sky), sullen, melancholic (gök
yüzünün kapanması, sakin, düşünceli olmak)
PTurk. *
dım
1 to be silent 2 silently (
1 susmak 2
sessiz, suskun): Tükm.
dım
1; OTü
. tın
1; Tat.
tön
köş
‘silent person’ (sessiz kişi); Başk.
dım
1; Kırg.
tim, tım
2; Kaz.
tım
2; KKalp.
tım
2; Hak.
tımıl
1, tım 2; Oyr.
2; Çuv.
tamal
Volum 8/2, s.1375
Günümüz Türk Lehçelerinin
hemen hemen hepsinde bulunan
dinle
fiili ile
ilgili kuruluş (
reconstruction
) örneklerini de fikir oluşturması için aşağıya almayı
uygun gördük:
*çı•
V to listen, consider (dinlemek, düşünmek): Tung. *
çiñ
Mong.
çiñla
; Turk. *
dı•la
diñle
PTung. *

1 to under
stand 2 attentive, conscious (
1 anlamak 2 dikkatli,
bilinçli)
PMong. *
çiñla
to listen (dinlemek)
PTurk.
dı•la
diñle
1 to listen
2 to
hear 3 to consider, meditate (1
dinle
mek
2 duymak 3 düşünmek, düşünceye dalmak): ETü
tı•la
1; K
arahan.
tı•la
1;
Türk.
dinle
1; Azer.
dinl
1; Türkm.
diñle
1; OTü
diñle
tı•la
1; Uyg.
tiñla
2;
Krım.
dinle
tı•la
2; Tat.
tı•ma
1, Başk.
tı•la
1; Kırg.
tı•şa
1; Kazak
tı•da
1;
KBalk.
tı•la
1; KKalp.
tı•la
1; Kum.
tı•la
1; Nog.
tı•la
1; SU
yg.
tinna
2; Hak.
tı•na
1; Oyr.
tı•da
1; Tuva
dı•na
2; Tof.
tı•na
2; Çuv.
çı•la
AHMET NAHMEDOV
Yazarlara
göre *
diñle
gövdesi *
dı•
AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDE
din
FİİLİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ ÜZERİNE
bileceği görüşünü doğurmuştur
14, 1375-1376].
Aslında, aynı kelimenin iki zıt
anlamı kar
sı durumu da Türkçe için hiç yabancı değildir:
taban
tavan
kök
tepe
dip
(ETü.
töpü
tüp
6&#x/MCI; 1 ;&#x/MCI; 1 ;, 313-314&#x/MCI; 2 ;&#x/MCI; 2 ;]. Yani, aynı
tın
kökünün hem
“susmak” hem de “konuş
mak” (veya
“ses” ve “sessizlik”) için kullanılmış
olması fikri de göz ardı edilmemeli.
Sadece
dinle
AHMET NAHMEDOV
KAYNAKÇA
Abuşka Lugatı veya Çağatay Sözlüğü, Haz. Besim Atalay, Ankara,1970
Azərbaycan Dilinin İzahlı Lüğəti, I. Cilt. Bakı,2006
Azərbaycan Dialektoloji Lüğəti, C.1, Ankara,1999
Azerbaycan Edebiyatı Tarihi, 2. Ci
lt, Bakü, 1960
Babür Divanı (Gramer
AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDE
din
FİİLİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ ÜZERİNE
Ахмет Нахмедов
историческо
развити
глагола
din
азербайджанском языке
Резюме
Глагол «
din
», используе
мый в азербайджанском языке в значении «говорить,
звучать», встречается с различными фонетическими вариантами в письменных п
мятниках, начиная с Кашгари. По всей вероятности, глагол «
tı•
образованный от
корня «
» (звук), вначале имел значение «говори
ть тихо», позже огузы использов
ли его как «говорить», другие тюрки в значении «молчать». Ввиду того, что глагол
tın
часто путали со словами «отдыхать, переводить дух» (dinlenmek, solumak), п
явились его как назальные, так и нормальные формы; на террито
риях, где совместно
проживали огузские и кыпчакские племена, эти слова со звуковыми изм
нениями
d~t, n~m употреблялись в значениях «говорить» либо «молчать». Звуковое изменение
d~t в глаголе «
» турецкого языка объясняется воздействием кыпчакского диале
кта
на стамбульский. Глагол «
din
» в азербайджанском языке сохранил свое значение
«говорить», которое использовалось как «
» у огузских племен на территории Ан
толии.
Ключевые слова:
азербайджанский язык, огузы, кыпчаки, турецкий язык,
звуковые изме
нения.
Ahmet Nahmedov
On the Historical Development of Azerbaijani verb
din
Abstract
The verb
din
which means “speak” in Azerbaijani, can be seen in various phonetic
legendary stories in written monuments beginning with Mahmud of Kashg
. The
verb which probably consisted of
(sound) root, contained the meaning of “speaking in a
low voice” in early times. Later on, the Oghuz Turks used it as “speak” whereas the other
Turkish tribes used it as “be quiet”.
it is mixed up with the
verb (meaning; to rest, to
breathe) both normal and nasal forms have ar
sen; in areas where Oghuz and Kipchaks
lived together, it was used for both “to speak” and “to be quiet” with the sound changes of
d~t and n~m. The d~t change of the
verb in mode
rn Turkish can be explained with the
Kipchak effect on İstanbul dialect. The
din
) verb in Azerbaijani conserved the
meaning of “to speak” in Old Oghuz (Anatolia) area.
Key words
Azerbaijani language,
Oghuzs, Kipchaks,
Turkish
language,
sound
changes
________
___
TÜRKOLOGİYA

АХЧА КОЮНЛУ КАДЖАРЫ: ИРАВАНСКОЕ БЕГЛЕРБЕКСТВО В
ПЕРВОЙ ТРЕТИ
XVII
ВЕКА
беглербекство, объединив
шее ряд регионов Западного Азербайджана (это
территориально
административное образование часто именуется также Р
ванским / Ираванским / Ереванским ханством или беглербекством
по наз
нию города и крепости, где располагалась резиденция правителя реги
) [9,
324]. Османские
авоевания последней четверти XVI века привели к тому,
что основное тюркско
огузское население региона
племена устаджлу, байят,
румлу и аллаут
откочевали на юго
восток, беглербекство было ликвидир
вано, а на территорию вновь созда
нного в
лайета Османской империи были
переселены тюрки
османы из Анатолии. Сохранилось в регионе и местное
христианское население,
так называемые
«армяне», что
указывало
прежде
всего
на
их конфессиональную принадлежность к Армянской Апостольской
Церкви [8,
559
560]. В 1603
1605 годах территория Чухур
Саада была о
воевана сефевидским шахом Аббасом I, и основным населением региона ст
ли переселенные туда огузские племена каджаров ветви ахча ко
нлу [9, 325].
Источники по истории и географии Чухур
Саада на
чала XVII века д
вольно многочисленны,
хотя и
содержат в основном одностороннюю инфо
мацию
сведения о событиях, чаще всего связанных с военными действиями
на данной территории.
Следует
отметить, что беглербекство Чухур
Саад
упоминается в ряде источников,
написанных на персидском и армянском
языках и частично переведенных на русский язык. В настоящее время на ру
ском языке опубликованы полные или частичные тексты «Книги историй»
Аракела Даврижеци [1], «Хроники» Закария Канакерци [3], «Джамбр» С
и−
меона Ерева
нци [11], «Краткой истории страны Агванской» Есаи Хасан
Джалаляна [2] «Истории» османского автора Ибрахима Эфенди Печеви [4],
«Хроники воскрешения царей
» Малик Шах
Хусайна Систани [5],
а также
ряд
других исторических текстов. Особое значение для изучения т
ерритории
Чухур
Саада имеет «Книга путешествия» османского автора XVII века Эвлия
Челеби, который проехал через территорию беглербекства и
описание
региона с кратким историческим очерком [12]. Большое значение для иссл
дования истории и географии регио
на имеет сочинение Искандера Мунши
«Мироукрашающая история шаха Аббаса» [13]. Тем не менее необходимо
отметить, что источников для исследования географии Чухур
Саадского бе
лербекства явно недостаточно. Отдельные сохранившиеся документы, им
ющие отношение
к территориальным проблемам Чухур
Саада времен Ами
гуна хана, лишь незначительно дополняют картину,
сложив
уюся
в резул
ь−
тате исследования нарр
тивных источников .
Каджары
одно из тюркских (огузских) племен,
традиционно счита
пришедшим в Переднюю Аз
ию в период монгольских заво
ваний XIII
века. В начале XV века эмир Тимур переселил каджаров из Северной Сирии
на Южный Кавказ, где каджары расселились в регионе Иравана и Гя
джи. В
XVI веке каджары были одним из семи кызылбашских племен, ставших в
енной о
порой первых Сефевидов. Шах Аббас I предоставил каджарам н
сколько территорий, где каджары и расселились: основная часть племени б
АЛЕКСАНДР НЕСТЕРОВ
ЮЛИЯ ИВАНОВА
ла размещена в районе Астрабада (в том числе ахча коюнлу каджары), мен
ь−
шие части поселились в районе Мерва и в Карабахе в Зап
адном Азерба
джане (зияд оглу ка
жары).
В 1603 году сефевидский шахиншах Абу
Музаффар шах Аббас I В
е−
ликий (1587
1629) начал активные военные действия против войск Осма
ской империи на Южном Кавказе. В первые же месяцы похода был отвоеван
Тебриз
истор
ический центр Иранского Азербайджана, затем была взята
крепость Нахичевань, и войска Сефевидов приступили к осаде крепости Р
ван (Ираван, ныне Ереван). По данным Ибрахима Печеви, осада продолж
лась 9 месяцев и 10 дней (мнение Эвлия Челеби о том, что осада
крепости
продолжалась только семь дней, явно ошибочно [12, 151]); в конечном итоге
Ереван был взят [5, 304; 9, 325]. После завоевания Ревана / Иравана шах А
бас I считал целесообразным передать управление этими землями каджа
скому хану,
да и
значительная ч
асть каджаров заселяла территорию, неп
средственно примыкавшую к завоеванным владениям с востока. Под властью
каджарских ханов Чухур
Саад оставался вплоть до нового османского заво
вания в 1635 году [7, 464
465].
Правителем занятой крепости и прилегающих
территорий был назн
чен Амиргуна хан каджар из каджаров ахча коюнлу по прозвищу «Сары А
слан» («Рыжий лев») [1, 54; 6, 521] (прозвище хану было присвоено самим
шахом Аббасом [5, 314]).
Удивительно,
ни один из историков не указывает, какие конкретно те
тории передал шах Аббас под управление Амиргуна хану. Очевиден
тол
ь−
факт, что Амиргуна хан получил в управление собственно город и кр
пость Реван (Ереван) и прилегающие территории. Ереван находился в сфере
ответственности Амиргуна хана, и в первую очере
дь хан начал отстраивать
крепость [3, 70]: территория в ходе войны была полностью опустошена, а
крепость разрушена (Ибрахим Эфенди Печеви писал, что «
шах разрушил кр
пость Реван до основания
» [4, 80]). На некоторое время под контроль Ами
гуна хана был пере
дан и вилайет Гянджи [1, 59], но город Гянджу ему взять
не удалось, и достаточно скоро (уже в 1606 году) правителем Гянджи оказ
вается Аллахверди хан, затем Мухаммад хан, и власть Амиргуна хана на Гя
джу более не распространялась (тем более, что правителям
и Карабахского
беглербекства, центром которого исторически была Гянджа, были представ
тели другой ветви каджаров
Зияд
оглу).
Деятельность первого беглербека восстановленного Чухурсаадского
беглербекства (новое территориальное образование чаще стали назыв
ать
Эриванским, Ираванским,
Ереванским ханством) Амиргуна хана каджара д
стойна отдельного исследования. Именно
ему
принадлежит заслуга форм
рования автономного государственного образования на землях Западного
Азербайджана, основным населением которого ст
али переселе
ные на земли
данного ре
гиона тюркские племена каджаро
их
уделом стал Чухур
Саад
АХЧА КОЮНЛУ КАДЖАРЫ: ИРАВАНСКОЕ БЕГЛЕРБЕКСТВО В
ПЕРВОЙ ТРЕТИ
XVII
ВЕКА
Армянский хронист XVII века Закарий Канакерци отмечает, что Ами
гуна хан был «
мужем храбрым и смелым, доблестным в битвах, неустр
шимым и безбоязненным
» [3, 70
]. Практически во всех хрониках о
мечается
его активная строительная деятельность.
астроенный
резко против С
февидов и
сторик Аракел Даврижеци считае
главным деянием Амиргуна х
на переселение
им
значительной части населения Ираванской области
глубь
Ирана [1, 40].
В ряде исторических исследований делается попытка обосновать этн
ческий характер переселенческой политики шаха Аббаса и Амиргуна хана:
предполагается, что эта политика была направлена и
ключительно против
христианского, то
армянского на
селения области. В то же время даже в
труде Аракела Даврижеци можно обнар
жить сообщение, что «
шах приказал
под страхом меча, смерти и плена выселить [жителей] отовсюду, куда
только они могли добраться, изгнать их и не оставить ни единой живой
души, будь т
о христианин или магометанин, согласный [на переселение] или
несогласный или нарушитель приказа царя
» [1, 62]. Таким образом, политика
сефевидского правительства была направлена на обеспечение безопасности
завоеванной области: шах Аббас не без оснований пр
едполагал, что покоре
ное население может действовать против сефевидской армии в пользу
Османского государства. Переселенческая политика не могла не вызвать с
противления местного населения, поэтому 1604
1605 гг. стали временем не
только военного, но и с
оциального конфликта в регионе. Наиболее извес
ным конфликтом стало движение, возглавле
ное Мехлу
баба, выходцем из
Гянджи, и направленное против ира
ской власти в ханстве. Восстание было
беспо
адно
подавлено Амиргуна ханом.
Амиргуна хан вел активные работ
ы по реорганизации экономической
жизни формирующегося ханства. Практически все хронисты свидетельств
ют, что именно при Амиргуна хане была отстроена Ираванская крепость. З
карий Канакерци писал: «
Сначала принялся он строить крепость, затем
дворцы и виногра
дники, цветники и сады, рыть каналы и умножать [колич
ство] воды. В некоторых местах облегчил он также налоги и снял тяжкое
бремя с выи простолюдинов.
Правда, он
увеличил
сухра
, то есть барщину.
Увеличил он барщину потому, что, как сказали мы, занимался ст
роител
ством… Но хотя и тяжела была барщина, однако хан давал хлеб работа
шим на барщине, ибо был он милосерден. Напекши много хл
ба, он, нагрузив
лошадей, отправлялся туда, обходил поля и раздавал хлеб тем, кто работал
там. Поэтому ашуги сложили и пели хв
алебные песни о его щедр
сти. И так
жил он, благоустраивая страну
» [3, 70].
В войне против грузин Амиргуна хан был в 1624 г. ранен и возврати
ся
в Эриванскую крепость. Последние годы жизни хана остаются во многом з
гадочными. Неизвестна даже точная дата см
ерти хана. Аракел Даврижеци
относит смерть Амиргуна хана к 1624 году, Зак
рий Канакерци
к 1625 году,
автор хроники «Тарих
и аламара
йи А
баси» Искандар Мунши
к 1628 году.
АЛЕКСАНДР НЕСТЕРОВ
ЮЛИЯ ИВАНОВА
Столь же неясной остается причина смерти хана. В источниках зафиксиров
ны различн
ые версии: смерть хана от раны; убийство, организованное сыном
хана Тахмасп Кули ханом; убийство, совершенное по повелению шаха Абб
са. Оснований для предпочтени
той или иной
из версий в настоящее время
не имеется. Можно только с достоверностью утверждать
, что в 1628 г. бе
лербеком Иравана был сын Амиргуна хана Тахмасп Кули хан, который ост
вался на этом посту вплоть до нового захвата города османскими войсками в
1636 г. Интересно
отметить
что многие историки того времени не делали
разницы между отцом и с
ыном
Амиргуна ханом и Тахмасп Кули ханом
счита
, что на протяжении всего периода 1604
1636 гг. беглербекством
управлял Амирг
на хан [1; 4].
Историки отмечают, что Тахмасп Кули хан «
имел красивую вне
ность,
большие глаза, тонкие брови, широкий лоб, ши
рокие плечи, маленький рот и
мелкие зубы, был приятен в беседе и сладкоречив, справедлив и прав
суден,
правдолюбив и беспристрастен
». Его деятельность оказалась продо
жением
деятельности Амиргуна хана: шла последовательная работа по администр
тивной органи
зации ханства и обороне его территории от внешних врагов.
Среди наиболее сущ
ственных мероприятий, предпринятых Тахмасп Кули
ханом, была организация переписи населения, возложенная на ближа
шего
советника хана Аслан агу. Результаты переписи показали, что м
усул
манское
население, свободное от большинства налогов, составляет примерно три че
верти населения ханства. Около четверти населения ханства составляли хр
стиане; в то же время Тахмасп Кули хан, в соответствии с решениями шахов
Аббаса I и Сефи I (1629
1642)
продолжал политику выселения христиа
ского населения региона вглубь Ирана. Причиной этого были, во
первых,
опасения хана, подозревавшего местных христиан в симпатии к более вер
терпимой Османской империи, во
вторых, продолжавшиеся войны с цар
ми
гру
зинских государств
христианами по религиозной принадлежн
сти.
Тахмасп Кули хан был одним из лучших сефевидских полководцев, и
ему были предоставлены широкие полномочия для ведения военных де
ствий в период продолжа
ейся войны с Османской державой. Хану
лось
отбить несколько вторжений османс
ких армий на территорию ханства
он
сам предпринял попытку захватить Карс, но эта попытка не удалась. Тем не
менее, Тахмасп Кули хан последов
тельно расширял владения ханства за счет
сопредельных османских и грузинс
ких территорий, призывая на новопок
ренные земли каджарские племена. Его активность вызвала беспокойство
центрального пр
вительства Османской империи, и в 1635 году поход против
эрива
ского хана возглавил сам османский султан Мурад IV (1623
1640).
Безусл
овное численное и военное превосходство османской армии привело к
разгрому и пленению Тахмасп Кули хана (1636). В то же время османский
султан с уважением отнесся к недавнему противнику: ему было дано новое
имя (Юсуф бек), предоставлены владения в Ан
толии
, а местом жительства
был определен Стамбул
столица Осма
ской империи.
АХЧА КОЮНЛУ КАДЖАРЫ: ИРАВАНСКОЕ БЕГЛЕРБЕКСТВО В
ПЕРВОЙ ТРЕТИ
XVII
ВЕКА
Смен
власти в обеих воюющих странах
Османской империи и С
февидском Иране
привели к заключению мира. Османская империя прио
рела территорию Ирака, но уступила Эриванское ханство.
По сообщению и
ториков XVII века Тахмасп Кули хан по просьбе сефе
идского шаха Аббаса
II (1642
1666) был отпущен из плена, но интр
ги правителя Тавриза Рустам
хана привели к тому, что хан был убит османами по дороге домой. Когда об
этом стало известно,
шах прик
зал казнить Рустам хана.
Очевидно, что, назначая Амиргуна хана правителем крепости Ереван и
Чухурсаадского беглербекства, шах Аббас не устанавливал четких границ его
владений. Описывая деятельность Амиргуна хана, историки свидетел
ствуют,
что на
севере границы его владений доходили до территорий грузинских
царств, на северо
востоке земли Чухур
Саада граничили с Карабахским бе
лербекством, на юго
востоке
с беглербекством Азербайджан (с центром в
Тебризе). В
прос о западных и юго
западных границах
беглербекства был
оставлен открытым: на этих направлениях земли Амиргуна хана граничили с
владениями Османской империи, и шахиншах предоставил каджа
скому хану
возможности расширять свои владения в этом направлении. По сведениям
Искандера мунши, Аракела Д
аврижеци и Ибрахима Эфенди Печеви, Амирг
на хан воевал на значительном расстоянии от Еревана,
желая
подчинить себе
кие отдаленные области, как Карс, Ван, Эрзурум и
[1, 60; 4, 80
81]. В
XVI веке владения Чухур
Саадского беглербека охватывали и земли Н
ахич
вани; в середине XVII века Нахичевань управлялась отдельным ханом [12,
114].
Известный османский историк, географ и путешественник Эвлия Чел
би, странствуя в 1646
1648 годах по Южному Кавказу, из османских пред
лов на территорию Сефевидского госуда
рства проехал через крепость Карши,
о которой он пишет: «
Карши… первая крепость на земле Персии. … Ныне
находится на земле Еревана и является одним из городов Азербайдж
» [12,
110]. Таким образом, османский писатель отмечает, что вся северо
западная
част
ь владений Сефевидов на Южном Кавказе территориально является
Азербайджаном,
несущим в себе
территориальный, а не этнополитический
смысл.
омментируя эти сведения османского путешестве
ника, академик З.
Буниятов
исходил из того,
что под «Азербайджаном» Эвл
ия Челеби имел в
виду всё Сефевидское государство. Внимательное изучение текста «Книги
путешествия» показывает, что для Сефевидского государства Эвлия Челеби
использовал термин «Персия», а под «Азербайджаном» понимались только
веро
западные регионы Сефев
идской державы
Тебризское, Ширванское,
Карабахское и Ираванское (Эриванское) беглербекства, включавшие в свои
пр
делы ряд
прочих
меньших ханств.
Крепость Карши замыкала владения Эриванского беглербекства с зап
да. Сама крепость имела квадратную форму, бы
ла построена высоко на холме.
Эвлия Челеби отмечает, что в «прежние времена», то есть в XV
XVI веках,
это был крупный город и могущественная крепость
», и указывает, что в
АЛЕКСАНДР НЕСТЕРОВ
ЮЛИЯ ИВАНОВА
период войны османского султана Мурада IV против Сефевидов (в ходе к
торой в 1635
1639 годах земли Чухур
Саада вновь оказались под властью
Османской империи) крепость Карши была полностью разрушена. В креп
сти и городе имелись семь мечетей, семь гостиниц, рынок и множество зд
ний, «но садов и виноградников нет» [12, 110].
В 13 часах п
ути к востоку от крепости Карши находилось селение
Кенд
и Месир, расположенное у подножия
горы Месир,
управляемое
ак
отм
чает Эвлия Челеби
калантаром
представителем ираванского хана (то
есть беглербека Чухур
Саада). В селении Эвлия Челеби зафиксировал
тысячу
мов, покрытых глиной, семь мечетей, три бани, рынок, 300 лавок [12, 111].
Направляясь далее на восток, в 14 часах пути от Кенд
и Месира, Эвлия Чел
би прибыл в «
местечко Раххан, принадлежащее нахичеванскому хану
», отк
да еще через 7 часов пути на
восток приехал в Уч
Килисе (Эчмиадзин) [12,
112]. Во время путешествия Эвлия Челеби Эчмиадзин находил
ся под
властью хана Нахичевани.
окумент 1620 года, изда
ный Амиргуна ханом и
подтверждающий принадлежность земель села Уч
лисе Эчмиа
зинскому
мон
астырю, показывает, что в 1604
1635 годах вла
дения Нахич
вани были
составной частью Чухур
Саадского беглербекства с центром в Ереване [10,
329], это же подтвержд
ет и Искандер мунши [13, 502]. Дальнейшее
движение каравана Эвлия Челеби из Уч
Килисе
продолжалось на восток ч
рез несколько селений (Седерге, Карабаглар) до Нахичевани; Искандер му
н−
ши
определённо
подчеркивает, что в 1604 / 1605 годах и Нахичевань, и Ер
ван, и окружающие их территории находились под властью беглербека
Чухур
Саада [13, 645]
. Дав описание Нахичевани, а также нескольких сел
ний на юго
восток от нее, Эвлия Челеби с караваном покинул пределы
Чухур
Саада и посетил беглербекство Азербайджан с центром в Тебризе.
Возвращаясь впоследствии из Тебриза, Эвлия Челеби вновь п
бывал в
Чух
Сааде. Из Тебриза его путь проходил через Ардебиль на северо
запад.
Первой территорией, которую Эвлия Челеби отнес к «владениям Нахичев
ни», то есть уже к землям Чухур
Саадского бе
лербекства, был город Чорс
центр отдельного владения с собстве
ным хан
ом. Чорс в середине XVII века
представлял собой незначительную крепость пятиугольной формы, разм
щенную на вершине н
высокого холма [12, 148]. Из Чорса караван двинулся
на восток, преодолел реку Карачубук и через четыре часа путешествия достиг
селения Милл
и Реван, которое представляло собой «
благоустроенное и зас
ленное место во владениях Еревана, с пятью сотнями домов, с садами, вин
градниками и соборной мечетью
» [12, 149]. Оттуда вдоль берега Аракса ч
рез Кафадж, Шурекли и Сейфеддин караван добрался до го
рода Ереван
столицы беглербекства [12, 149
150].
Подробно описывая Ереванскую крепость (построенную как Реван в
период правления сефевидского шаха Исмаила I в начале XVI века), Эвлия
Челеби рассказывает о неоднократных полных разруш
ниях этой крепости
о том, что каждый раз крепость воздвигали вновь. Все эти разрушения прои
АХЧА КОЮНЛУ КАДЖАРЫ: ИРАВАНСКОЕ БЕГЛЕРБЕКСТВО В
ПЕРВОЙ ТРЕТИ
XVII
ВЕКА
ходили как следствие османо
сефевидских войн [12, 150
155]. Крепость, по
мнению Эвлия Челеби, не была серьезно укреплена, так как имела только
один ряд стен. В качестве особой дос
топримечательности Эвлия Челеби уп
минает «ханский дворец, который построил Амиргуна хан» [12, 155].
О городе и крепости Реван / Ираван / Ереван Эвлия Челеби п
сал:
«Начиная с 1045 (1635
36) года Эреван находится в руках персов. Это
заселенный и благоуст
роенный город. Однако, поскольку его крепость имеет
всего один ряд стен, сильного штурма она вынести не может. Кр
пость
находится на берегу реки Занга, она вытянута с юга на север и с
вершенно
лишена подземных помещений. И поныне на ее стенах и зубцах видн
ы следы
[разрушений] от пушек Мурада IV. В тех местах, где крепость сооружал
Фархад
паша, она имеет высоту до сорока мекканских локтей; там же, где
строил Токмак
хан,
высота пятьдесят локтей и ширина дв
дцать локтей
это как набережная. Со стороны реки
Занга рва нет, бойничных отве
стий тут множество. С южной, восточной и северной сторон рвы есть. Но
так как место болотистое, они не очень глубокие. В некот
рых местах рвы
имеют сто пятьдесят локтей в ширину.
рочных железных ворот
Тебризские ворота отк
рываются на юг, Мейданные, которые называют
также воротами Яйлы,
на север. В этой же части находится пл
щадь,
для игры в
джарид
. Наконец, третьи
Мостовые ворота, персы называют
их на своем языке так же.
От османов тут осталось до сотни больших и малых
пушек, а прочее
воинское снаряжение
без счету. Так как это место нах
дится на границе
Азербайджана, оно досталось персам с трудом. Здесь стоит до трех тысяч
воинов гарнизона [крепости], три тысячи воинов хана и семь тысяч войска
эйялета
Место это нескол
ько раз было ханством ханов. Здесь имеются к
дий, молла,
шейх
и шериф
, к
лантар,
даруга, мунши
, ясаул
ага,
курчибаши,
эшик
ага, дизчёкен
ага
, семь
михмандаров
шехбсндеров
Внутри города насчитывается приблизительно две тысячи шестьд
сят крытых глиной дом
ов. Самый благоустроенный из них
ханский дворец,
который построил Амиргуна хан. Поблизости от этого дворца, с левой ст
роны, шахский монетный двор, где чеканят аббаси и бисти. Большое пре
местье, расположенное перед воротами Яйлы, называют также Старым
ородом. В этом предместье есть караван
сарай, соборная мечеть, рынок и
базар. У моста разбит ханский виноградник. Здесь есть также много с
борных мечетей,
ханов
, бань, рынков
это настоящий город. После того
как в 1045 (1635
36) году эта местность перешла
в руки персов, к крепости с
ее наружной, восточной стороны была пристроена небольшая крепость в
три яр
са насыпных, толстых, как мол, стен, и она стала прочнее каменной
постройки
».
Покинув Ираван и двигаясь дальше в направлении Баку, Эвлия
Челеби и его сп
утники прошли через селения Ходжабагы и Д
мирджихасан,
после чего покинули пределы Чухур
Саада и оказались на территории Гя
н−
джинского (Карабахского) беглербекства.
АЛЕКСАНДР НЕСТЕРОВ
ЮЛИЯ ИВАНОВА
Таким образом, отдельные упоминания в исторических сочинениях
XVII
XVIII веков, а также оп
исание путешествия Эвлия Челеби и офиц
альные документы, изданные Амиргуна ханом и его преемн
ком Тахмасп
Кули ханом позволяют
постулировать то,
что владения беглербеков Чухур
Саада охватывали практически полностью территории современной Армении
и Нахичева
нской автономной республики Азербайджана, а также отдельные
рег
оны северо
восточной Турции и северо
западного Ирана. Естественно,
что точные границы владений Амиргуна хана и его сына Тахмасп Кули хана
провести н
возможно.
Безусловной заслугой Амиргуна хан
а является реорганизация террит
рии Западного Азербайджана в отдельную административную единицу
Эриванское ханство, способствовавшее формированию региональной этн
политической идентичности тюркского (каджарского) населения региона.
В Азербайджане примен
ительно к XVI
XVII векам вполне была во
можна
множественность критериев
идентификаци
и:
еловек мог быть азе
байджанцем (по региону, где проживал), тюрком (по языку), каджаром (по
родовому объединению), персом (как подданный шахиншаха Персии)
арм
нином (
по армяно
григорианской версии христианской религии, если он ее
поведовал).
Отсюда важнейший вывод: ссылка в источниках на самоидентифик
цию человека не свидетельствует о его этническом происхождении.
Скажем,
«армянином» мог оказаться кто угодно в этниче
ском смысле
по аналогии с
тем,
как в Европе идентификация «католик» могла принадлежать и французу,
и австрийцу, и итальянцу, и испанцу и т.д. Тюрки Южного Кавказа могли
принимать хр
стианство по разным соображениям, но от этого
они отнюдь
не становились
«армяно
григорианцами» и не перестав
ли быть
этнически
тюрками
и влиять своим быт
м на евразийские
ареалы как этнотюрки.
Именно поэтому особенно интересно исследовать сефевидский пер
од
в истории Западного Азербайджана, и особенно интересны в этом смысле
Эриванское (Ираванское, Ереванское) ханство, где одн
значно большинство
населения составляли тюрки, и Карабахское ханство, где в современной пр
паганде «пять меликств» активно испол
зуются как армянские владения на
карабахской территории, но это не являетс
я фактом применительно к их э
ническому происхождению (если, например, анализировать их ономастику и
генеалогические связи, можно предполагать, что пять меликств являются
остаточными р
ликтами албанской кавказской государственности, но это уже
тема о
дельн
ого исследования).
Именно деятельность Амиргуна хана и Тахмасп Кули хана стала нач
лом формирования ханства, которое в XVIII веке стало одним из первых
тюркских азербайджанских государств эпохи Нового времени. Его террит
рия охватывала земли будущих Эрив
анского и Нахичева
ского ханств XVIII
XIX вв. и частично захватывала земли Северо
Восточной Турции и Северо
Западного Ирана. Основное население ханства составляли тюрки
каджары
АХЧА КОЮНЛУ КАДЖАРЫ: ИРАВАНСКОЕ БЕГЛЕРБЕКСТВО В
ПЕРВОЙ ТРЕТИ
XVII
ВЕКА
ахча коюнлу, и с этого времени вплоть до XIX века огузский тюркский этн
чес
кий компонент остава
ся на данной территории основным. Таким образом,
ния
ахча коюнлу каджарских ханов Амиргуна хана и Тахмасп Кули хана в
первой трети XVII века
являются
важнейшим этапом в формировании реги
нальной тюркской государственности на землях
Западного Азерба
джана.
ЛИТЕРАТУРА
Аракел
Даврижеци. Книга историй / Аракел Даврижеци. М.: Наука, 1973.
Есаи
Хасан
Джалалян. Краткая история страны Агванской / Есаи Хасан
Джалалян. Баку, 1989.
ISBN
8066
Закарий
Канакерци. Хрон
ика / Закарий Канакерци. М.: Наука, 1969.
320
Ибрахим
Эфенди Печеви. История / Ибрахим Эфенди Печеви. Баку: Элм,
1988.
100
Малик Шах Хусайн
Систани. Хроника воскрешения царей / Малик Шах
Хусайн Систани. М.: Восточная литература, 2000.
607 с.
017614
Нестеров А.Г.
Амиргуна хан каджар и формирование Ираванского бе
лербекства в начале
XVII
века / А.Г. Нестеров //
rbaycan
nasl
ığı
tual
probleml
III Beyn
lxalq elmi konfransın materialları. Bakı, 2
5 may
ci il. Bakı, 2012. S
. 520
522.
Нестеров А.Г.
Каджарские беглербеки Иравана в
XVII
веке: у истоков
национальной государственности Азербайджана / А.Г. Нестеров //
rbaycan
şü
nasl
ığı
aktual
probleml
IV Beyn
lxalq elmi konfransın mat
rialları. Bakı, 1
4 may 2013
ci il. Ba
kı, 2013. S
. 464
467.
Нестеров А.Г.
К вопросу об идентичности населения Азербайджана в
XVII
веках / А.Г. Нестеров //
rbaycan
şü
nasl
ığı
aktual
probleml
Beyn
lxalq elmi konfransın materialları. Bakı, 5
7 may 2014
cü il. Bakı, 2014.
S. 559
Нестеров
Чухурсаадское
беглярбекство
1604
1635
. /
Нестеров
// Az
rbaycanşünaslığın aktual probleml
ri. VI Beyn
lxalq elmi ko
fransın m
terialları. II hiss
. Bakı, 5
7 may 2015
ci il. Bak
ı, 2015.
. 324
Персидские документы
Матена
дарана.
. Указы. Вып. 2 (1601
1650). /
Сост. А.Д. Папазян. Ереван: Изд
во Академии наук А
мянской ССР, 1959.
592 с.
Симеон
Ереванци. Джамбр. Памятная книга, зерцало и сборник всех о
стоятельств Святого Престола Эчмиадзина и окрестных монастырей / С
ме
он Ереванци. М.: Изд
во вост. литературы, 1958. 857 с.
Эвлия
Челеби. Книга путешествий. Вып. 3. Земли Закавказья и сопредел
ных областей Малой Азии и Ирана / Эвлия Челеби. М.: Наука, 1983. 297 с.
rkman
nyan
Abbas
tarixi
Tar
maraye
Abbasi
) / İ
sg
rkman
Bak
ı: Ş
, 2010. 1144
ISBN
9952
АЛЕКСАНДР НЕСТЕРОВ
ЮЛИЯ ИВАНОВА
Aleksandr Nesterov
Yuliya İvanov
Ağcaqoyunlu qacarlar: XVII
srin ilk q
rin
sind
van b
yliyi
Xülas
qal
van (Çuxur
d) b
yliyi
razisinin t
kkülü tarixç
sind
hs
edilir. Bu prosesd
nubi Qafqaza XV
srd
köçmüş
ğcaqoyunlu
acarların
ğuz türk
rinin xüsusi rolu olmuşdur. Əmirhun xanın f
aliyy
tic
sind
srin 1
ci rü
bün
xanlığın
sas
razisi t
kül tapmış v
halisinin regional etnosiyasi identikliyin
rait
yaranmışdır.
Açar sözl
Çuxur
d, İr
van xanlığı, Çuxur
yliyi, Əmirhun xan,
ğcaqoyunlu qacarları.
Aleksandr Nesterov
Yuliya
Ivanova
Ahcha Koyunlu Kacars
the I
ravan Beylerbeylik in the
irst Third
of the XVII century
Abstract
In the article the territory formation of the Iravan (Chuhur
Saad) beylerbeylik in the
first third of the XVII century is analyzed.
Ahcha Koyunlu Kacar played a special role here
d was
the branch of the Oghuz Turkic tribe of Kacar, who migrated to the South Cauc
sus in the XV century.
Following the results of Amirgunah khan’s activities the main
TÜRKOLOGİYA

Каждый народ обладает собственной, не похожей ни на какую др
гую,
уникальной
культурой. И у
каждого народа имеется только ему присущий
Россия, Башкортостан
Академия наук
Республики Башкортостан
Институт гуманитарных исследований,
научный сотрудник.
mail
[email protected]
ЗАКИР
Н АМИНЕВ
Башкиры, несмотря на то, что давно приняли ислам и являются нар
дом, принадлежащим мусуль
манской культуре, до сих пор сохр
няют многое
из того, что называется «доисламская культура», «доисламское мировоззр
ние». Современный башкирский народ, по мнению историков, сформирова
ся на базе ираноязычных сармато
аланских, финно
угорских и различных
ркоязычных племен. Первые письме
ные упоминания о башкирах как о
народе восходят к IX
Xвв. Считается, что формирование башкирского нар
да происходило на Южном Урале и прилегающих к нему землях. Прир
да
Южного Урала находит отражение в «картине мира» башкир
ского народа.
Можно ск
зать, что башкирская культура и менталитет пронизаны Уралом.
По поводу роли и места Урала и прилегающих земель в жизни башки
ского народа известный российский историк, специалист по этногенезу, ба
кир, член
корреспондент РАН Р. Г. Ку
зеев в одной из своих работ справедл
во отметил: «Какие бы термины ни использов
лись для обозначения башкир
коренных жителей республики и более обширного региона,
обществен
ность сознает, что башкиры живут на своей исторической родине. Невозмо
но также
не учитывать, что восприятие этого факта обыденным с
знанием
представителей башкирского этноса необычайно глубокое; оно нашло отр
жение во всех слоях богатой традиционной духовной культуры башкир. Ра
витие башкирской нации в указанном направлении будет по
янным» [8, с.
143].
Башкиры по языку принадлежат к огромному тюркскому миру и живо
интересуются всем, что происходит в нем. Являясь народом, о
носящимся к
тюрко
исламской культуре, башкиры в то же время п
нимают и свое отличие
от остальных тюрков в кул
ьтуре, языке и не желаю
т утрачивать это в угоду
исламу или всему
тюркс
кому.
Мусул
манство, тюркизм,
принадлежность
сийскому государственному образованию и этническая идентичность у
кир вот уже несколько веков мирно уживаются, не мешая и не затруд
няя
сов
местного сосущ
ствования.
Несмотря на участие в этногенезе башкир и множества племен, отн
сящихся к разным этническим мирам (индоиранский, тюркский, финно
угорский), мировоззрение, этническая картина мира, сформированные миф
сознанием башкир, отлич
аются целостностью и еди
ством, что обусловлено,
по мнению многочисленных исследователей традиционной культуры, тем,
что совокупность обычаев одного народа всегда отмечена каким
то стилем
[14, 3], что «…нет такой ранней поры, когда человечество питалось бы
рывками или отдельными кусками представлений. В самые первые эпохи и
тории мы застаем человека с системным восприятием. Как в области матер
альной, так и в общественной и духовной, первобытный человек с самого
начала с
стемен, и в этом его коренное отли
чие от стадного животного. Чем
древней культура, тем больше в ней внутренней связности, неподви
ности,
замкнутости» [15,29], что традиционное мировоззрение не м
жет объяснять
мир бесчисленным количеством причин и допущений [12, 27]; [14, 11]. М
О РЕЛИКТЕ КУЛЬТА ГОР У БАШКИР
ровоззрение
, религиозные представления башкир не могут быть хаосом
взглядов, обычаев, обрядов, а образуют систем
тизированную картину бытия,
подчиненную определенной идее, объясняющей устройство мира, человеч
ского общества и место самого человека как в мире, так и в
социуме. В тр
диционной культуре ба
кир до сих пор сохраняются реликты культа гор. На
господствующих горных вершинах в Зауралье башкирское население до
наших дней в честь духов гор и местностей складывает из камней достига
щие иногда нескольких метров соо
ружения в виде столбов, колонн, мален
ь−
ких куч и горок, которые они называют «караскы».
Согласно информаторам, их в настоящее время складывают пастухи.
Сами же пастухи, сооружающие караскы, не могут объяснить их предназн
чения, ссылаясь на традицию, что так
делали до них ст
рики. Опрос русских,
живущих среди башкир, показал, что караскы возводятся только башкирами.
Тщательный опрос чуть ли не всех взрослых жителей близлежащих башки
ских аулов позволил устан
вить, что караскы сооружались только духам гор
и зе
мли
воды (ер
һыу), и только на своей территории. Как сообщила инфо
матор М. Баймухаметова (1923 г.р.) из деревни Баиш Баймакского района
Республики Башкортостан, раньше караскы складывали дивана
«юрод
вые
дервиши», которые объясняли это тем, что каждая м
естность им
ет своих
духов
владык (по
башкирски ‘эйəлəр’), которым требуется возведение таких
каменных сооружений
караскы. Она слышала это еще в юности, до второй
мировой войны от диваналар, которых раньше у них в округе было очень
много. Другой информат
ор, С. С. Ха
буллин (1923 г. р.), башкир рода бурзян
из аула Татлыбай того же ра
она, сообщил то же самое, а также добавил, что
раньше, до второй мировой войны старики каждый год весной в мае (в сер
дине месяца) подымались на вершину горы, где стояли карас
кы и совершали
там жертвоприношение: резали барашков (по
башкирски ‘kусkар тəкə’), ч
тали суры из Корана. Этот же информатор пояснил, что каждая местность
имеет своего эйə
«хозяина
владыку». Такие же сооружения в виде насыпей,
куч, колонн, пирамид, сложен
ные из камней различной величины, можно
встретить в разных районах Республики Башкортостан и сопредельных те
риторий, где проживают башкиры. Во многих из них население уже не знает
каких
то специальных терминов, обозначающих эти сооружения. Называют
их про
сто «өйөм», «уба», что на русский язык переводится как ‘куча’. Трад
ционным занятием местного башкирского населения в Зауралье до револ
ции 1917 г. б
ло скотоводство и частично земледелие. Почва в этих краях
каменистая, плодородный слой очень тонкий и пост
оянно дующие в межг
рьях ветра при распашке выдувают плодородный гумус, поэтому места здесь
мало приспособлены для занятия земледелием и относятся к зоне рискова
ного земледелия.
В связи с чем башкиры здесь в основном занимались скот
водством. У
аула Татл
ыбай Баймакского района Ре
публики Башкортостан на вершине
ближайшей к аулу горы возвыш
ются пять караскы, построенных в линию и
ЗАКИР
Н АМИНЕВ
одна из них (третья по сч
ту, то есть средняя) выше, чем остальные, и имеет
сквозное отверстие. Функциональное назначение этого
отверстия в
яснить
не удалось, со слов местного населения, «так было всегда».
Согласно информаторам, раньше, еще в довоенные годы, у этих кар
скы весной, где
то в мае месяце, совершались жертвоприношения. И мясо
жертвенных баранов съедалось всеми вместе в
о время пиршества после пр
чтения молитвы с просьбой здоровья всему роду, мира и спокойствия стране
в целом, изобилия в травах, урожая зерновых и преумножения скота и т. п.
Можно предположить, что пять караскы у аула Татлыбай как бы символиз
руют четыре гр
ани мира с сакральной серединой, которую символизирует
третья, (средняя) более высокая, чем остальные, колонна. На эту мысль на
тал
кивают формы некоторых караскы в виде четырехугольных сооружений
довольно больших размеров. Такой караскы, каждая из сторон
которого пр
мерно метров в шесть, находится на вершине горы Кынгыр
таш между аул
ми Карышка и Баиш Баймакского района Республики Башкортостан. Кар
скы, сооружаемые на вершинах гор башкирами, семантически близки к во
двигаемым алтайцами каракшы, сооруженным
из камней знаками, которыми
они отделяли друг от друга свои родовые земли и пастбища [11, 14]. Алтайцы
до сих пор останавливаются у каменных кладок на высоких горных перев
лах, у целебных родников и совершают там обряд поклонения родным м
стам, преподнося
т духам местности рит
альную еду [7, 253].
Башкирские караскы и алтайские каракшы идентичны не только по
внешней форме, но и практически созвучны, а замену звука «с» на «к» можно
объяснить контаминацией. Такая закономерность для ба
кирского языка не
чужда,
например, азбар/абзар (‘сарай’), тукта/тутка(‘стой’) и т. п. В совр
менном литературном башкирском яз
ке слово «караскы» в первоначальном
значении ‘стража’ уже не применяется, а используется только в знач
нии‘чучело’, ‘пугало’, которые ставят в огородах и
садах для отпугивания
птиц от грядок, то есть эти огородные караскы выполняют функции стража.
Этимология слова «караскы» восходит к слову «карау» ‘смотреть’, ‘набл
дать’, ‘охранять’. В этом значении данное слово в варианте «каракшы» быт
ет у соседей башки
в казахском, каракалпакском языках, где означает
‘стража’, ‘стражник’.В варианте «караша», в смысле ‘ханская стража‘, это
слово встречается в ногайских эпосах XIV
XVвв. [13, 82].
Алтайские каракшы и башкирские караскы близки и по семантике этих
сооруже
ний. Также как и алтайцы, башкиры, воздвигая на вершинах гор к
раскы, посвященные духам их родовых местностей, и совершая вблизи них
жертвоприношения, надеялись получить от них отдачу
в виде надежной
охраны своей родовой территории. Известно, что в этом же значении испол
ь−
зовались у центральноазиатских монг
лов, бурят,
тувинцев обоо. По этому
поводу
специалист по монгольским народам Н. Л. Жуковская писала, что
обоо сооружались из камней
в виде кучи, колонн, столбов на перевалах, ве
шинах гор с целью заручиться сакральной поддержкой того сонма духов, к
О РЕЛИКТЕ КУЛЬТА ГОР У БАШКИР
торым была подведомственна территория данного человеческого коллектива
[5, 128]. По мнению большинства ученых, обоо восходят к древнейшим
пре
ставлениям о Вселенной, воплощенных в образе Мировой Горы, и связаны с
развитием в традиционных культурах Центральной Азии и Южной Сибири
культа гор [6, 115
125]; [3, 175]; [10, 130]. Обоо устанавливаются как на ве
шинах холмов, возвышающихся в степях
и го
ных долинах, так и на горных
перевалах, в наиболее опасных местах, а также на дорогах, у истоков рек и
источников. По своей структуре эти культовые сооружения имеют достато
но существенные различия. На перевалах, тропах, у источников обычно с
оружалис
ь одиночные насыпи, символизировавшие пребывание духа
хозяина
конкретного места, в котором люди бывают периодически. Обоо, посвяще
ные «хозяевам» значительных территорий, где люди живут постоянно, пре
ставляют собой достаточно сложные комплексы. В степных
просторах Бур
тии чаще всего они состоят из 12 невысоких конических каме
ных насыпей,
образующих круг, в центре которого возвышается более высокая насыпь, с
укрепленным в ее центре высоким деревянным шестом, завершающимся
изображением птицы. Эти насыпи сим
волизируют самые высокие горы рег
она и их духов
хозяев, покровителей всей Бурятии, а центральная, самая
большая, олицетворяет мифическую гору Сумбер [1, 73]. В конце июня б
ряты Восточного Саяна возле обоо ежегодно проводили праздничные мер
приятия обоо
хилха («жертвоприношение»), где принимали участие все
жители местности, которая в символической структуре всего пространства
района принадлежала данному культовому комплексу. Обоо
тахилха отн
сится к категории календарных праздников. В представлении с
временных
жителей района он завершает осенне
зимний сезон и о
крывает весенне
летний, что связано с перекочевкой на летние пастбища. Его целью было и
прашивание у «хозяев» гор благополучия: здоровья, хорошего травостоя, и
бавления от болезней и эпизоотий,
хорошего приплода скота и т. п. Символ
ческий «рисунок» ритуала включал весь комплекс обрядовых действий,
направленных на обно
ление мира, его новое обустройство, поддержание
созидательных ко
мических сил
в частности
живительной силы солнца
[10, 132
3].
Аналогичный способ сакрализации пространства путем воздвижения
каменных сооружений, повторяющих по форме монгольские обоо или ба
кирские караскы, зафиксирован в Средней Азии, у этнически близких башк
рам тюркоязычных каракалпаков [4, 362
366]. В частно
сти, на территории
Республики Каракалпакстан в Узбекистане в урочище Султан
Бобо есть п
читаемое место
искусственно соор
женная на скальном выступе огромная
груда камней, увенчанных ш
стами с повязанными обетными тряпицами
обо [9, 129]. К сожалению, из
текстов названных авторов не совсем ясно: с
ми ли каракалпаки называют эти груды камней обо, или же их так обознач
ли исслед
ватели, обнаруживая параллели с монгольскими обоо не только во
внешней схожести, но и во внутренней семантике.В башкирском языке и
ЗАКИР
Н АМИНЕВ
ется созвучное с обоо слово «уба», имеющее несколько значений. На русский
язык, смотря по контексту, уба можно перевести как ‘холм’ или ‘куча’. Ба
кирское слово «уба» и центрально
азиатские «обоо», «обо», «ово» имеют, как
нам кажется, единое происхождени
е. На такую мысль наталкивает проведе
н−
ное К. К. Юдахиным исследование слова «обоо», которое у памиро
алайских
киргизов означает ‘холм, кучу из камней, груду камней’
как жертвоприн
шение духу гор. И
вестный исследователь истории и культуры киргизского
нар
ода С.М. Абрамзон считает, что киргизы высокогорного Памиро
Алая
обоо сооружали на вершинах гор, на перевалах и приносили там жертвы х
зяевам мест. Возле этих обоо водружали высокие шесты, на которых в
шали
различные тряпицы, пучки шерсти, нитки, хвосты як
ов, лошадей. Рядом с
обоо складывали черепа горных баранов и козлов [2, 319].
На наличие в прошлом у башкир культа гор указывают также выявле
н−
ные нами на Южном Урале и прилегающих территориях мн
гочисленные
топонимы Ыйык, Ыйык
тау. По данным наших информ
торов, раньше, до
второй мировой войны ранней весной всей деревней шли к этим горам
(Ыйык) молиться, читали там молитвы, резали б
рашков и совершали другие
жертвоприношения. На вершинах этих гор также имелись каменные соор
жения в виде куч, пирамид и колон
н. У некоторых из этих куч, колонн и п
и−
рамид были раньше воткнуты длинные палки, шесты, к которым привязывали
различные лоскутки, тряпицы, платочки, пучки шерсти, клали монеты. И
формации об Ыйык мы встречаем и в материалах башкирского фольклора:
Ыйык башы
йыл башы//Яйык башы
юл башы. По данным информ
торов,
Ыйык
это
священная гора и поэтому туда просто так, без нужды ст
рались
не подниматься. Об этом упоминается и у известного русского учен
го XVIII
в. И. И. Лепёхина, которому во время путешествия по
Башкирии з
хотелось
подняться на вершину священной для башкир горы Тора
тау
в нынешнем
Ишимбайском районе Республики Башкортостан. Однако, как пишет И. И.
Лепёхин, он долго не мог найти среди башкир провожатого, желающего
пройтись вместе с ним на вершину
этой горы. Свое нежелание идти в гору
башкиры объясн
ли тем, что «не время», то есть на вершину данной горы
местные башкиры поднимались только в определенное время года, ра
ней
весной для совершения общественных молений. Опираясь на вышеизложе
ные факты мо
жно сказать, что обнаруженные нами в башкирском Заур
лье
каменные сооружения караскы являются реликтовыми отголосками быт
вавшего у башкир культа гор и имеют ту же семантику, что и у тюркоязы
ных народов Саяно
Алтая.
ЛИТЕРАТУРА
Абаева Л. Л. Культ гор и б
уддизм в Бурятии. М., 1992.
Абрамзон С. М. Киргизы и их этногенетические и историко
культурные
связи. Фру
зе, 1990.
О РЕЛИКТЕ КУЛЬТА ГОР У БАШКИР
Дьяконова В. П. Алтайцы. Горно
Алтайск, 2001.
Есбергенов Х. «Обо» в Каракалпакии и их этнографические параллели.
Фольклор, литература и исто
рия Востока. Ташкент, 1984.
Жуковская Н. Л. Пространство и время в мировоззрении монголов. Мифы,
культы и обряды народов Зарубежной Азии. М., 1986.
Кагаров Е. Г. Монгольское «обо» и их этнографические параллели. Сбо
ник МАЭ. т. VI, Ленинград, 1927.
Казагач
ева З. Алтайские героические сказания «Оча
бала» и «Кан
Алтай»:
Аспекты текстологии и перевода. Горно
Алтайск, 2002
Кузеев Р. Г. Национальные движения в прошлом и логика их современн
го развития. Россия и Восток: проблемы взаимодействия. ч. 1. М., 1993.
обачева Н. П. Этнографический экскурс из экспедиционного прошлого.
М.,2004; Полевые исследования Института этнологии и антропологии.
М.,2002.
Павлинская Л. Р. Обоо в культуре народов Восточных Саян: жизнь трад
ции во времена
перемен. Радловский сборник. С
Пб. , 2007.
Полосьмак Н. В. «Стерегущие золото грифы», Новосибирск, 1994.
Сагалаев А. М. Урало
алтайская мифология. Символ и архетип. Новос
бирск, 1991.
Сикалиев А. И. Ногайский героический эпос. Черкесск, М., 1994.
Традиционное мировоззрение тюрков Южно
й Сибири, Новосибирск, 1988.
Фрейденб
рг О. М. Миф и литература древности, М., 1998.
akircan
Aminev
Başqırdlarda dağ kultu relikti
Xülasə
qal
başqırdların İslam dinind
vv
lki dövrd
inanc dünyasının ünsürl
rind
biri olan dağlara sitayiş
si haqqındadır. M
qal
bu
nin C
nubi Uralda doğul
muş v
h
d
orada yaşayan xalq üz
rind
ki etnik xüsusiyy
tl
ri izah edilir. Mü
n bir
niz
amla qurulan piramidalar, sütun ş
klind
ki “karaskı” adlanan tikilil
r başqırdlardakı dağ
sin
in maddi t
zahürüdür. Bu daş tikilil
r başqırdlar üçün
razini müq
dd
sl
şdirm
zif
sini daşımış v
onların “Dünyadağı” ş
klind
cisiml
n Kainat haqqındakı mifoloji
xışlarını t
svir etmişdir. Girişd
bütün türksoylu xalqlarda müq
dd
s dağ m
nası
daşıyan
“Iyık” k
lm
si
sasında C
nubi Uralda yaranmış bir çox toponim başqırdlarda dağ
si
oldu
ğunu göst
rir. M
qal
başqırd “karaskı”larının v
Avrasiyanın bir çox türksoylu
xalq
larında v
monqollardakı oxşar daş tikilil
rin etimoloji v
semanti
k baxımdan yaxın v
tta eyni olduqları ortaya çıxmışdır.
Açar sözlər:
Dağa sitayiş (dağ ənənəsi), başqırdların
İslamdan
əvvəlki
dünyagörüşü, karaskı.
ЗАКИР
Н АМИНЕВ
akirjan
Aminev
On the
ountain
orship of Bashkir
eople
Abstract
art
about
The
fic
still
th
are explained in the article
rat
on of t
t of
kara
efi
of
of t
lec
gic
Wor
Mo
At t
e of
t of
tory
. In
gic
rox
imi
kara
imil
Mo
Eu
Key words:
Mountain worship,


kara
TÜRKOLOGİYA

mail:
[email protected]
ZÜMRÜD QULUZADƏ
qədim dövrlərdən bizim günlərə qədər Şirvanın və Dağıstanın tarixinin elmi icmalı
rilir, beləliklə, onun kitabı Qafqaz ölkələrinin tarixinə və coğrafiy
asına qiymətli
əla
və ola bilər, heç şübhəsiz, kitab diqqətə və bəyənilməyə layiqdir”.
Azərbaycan tarixi ilə bağlı bir sıra konkret məsələlərin mübahisəli olmasını
nəzərə alaraq məqalədə istifadə etdiyimiz “tarixi məxəz” anlayışı haqqında mə
mat vermə
yi məqsədəuyğun bilirik. Belə ki, “tarixi məxəz” anlayışının
məlum ol
ğu kimi, müxtəlif məna parametrləri var. Ən geniş mənada “tarixi məxəz” keç
miş haqqında məlumat daşıyıcısı olan maddi və mənəvi abidələrin məcmusunu
əha
tə edir. Arxeologiyadan musi
qiş
naslığa qədər elmlərin tədqiqat obyekti olan
bu abidələr vəhdət və bütövlükdə ayrı
ayrı xalqların coğrafi, siyasi, etnik, dil və
mənəvi mədəniyyətinin müxtəlif sahələrini ehtiva edən mənzərəni yaradır.
Tarixi
məxəzlərin müəyyən qismi yazılı şəkildə mö
vcuddur. Yazılı irs
xüsusən qədim
dövr və
rta əsrlərin müxtəlif formalara malik məxəzləri məzmunlarının özünə
məx
sus ensiklopedizmi, rasional və irrasionalın
fantastika və mifin ehtivası və
dəyər meyarlarının subyektiv və obyektivliyinin vəhdəti ilə
səciyyələnərək cəmiy
yət tarixinin obyektiv bərpası üçün əvəzedilməzdirlər.
Tarixi öyrənərkən yazılı məxəzlərə
səciyyəsindən asılı olmaya
raq, istər
müxtəlif rəsmi sənəd
(müqavilə, fərman, hesabat və s.), dini abidə (əvvəlcə şifahi,
sonra isə yazılı şəkildə təsbit edilmiş), istərsə də coğrafi, ədəbi, tarixə dair və s.
əsərlər olsun
istinadın elmi əhəmiyyəti və aktuallığı inkaredilməzdir. Tarixi coğ
fiyanı, siyasi,
etnik və mədəni tarixi, o cümlədən Azərbaycanın qədim və orta
əsrlər tarixini təsvir və təfsir edən Azərbaycan tarixçiləri
məlum olduğu kimi,
"Gilqameş” (
Bilqamıs
) dastanına,
Quran
a,
Tövrat
İncil
, "Odisseya",
Nizaminin "Xəmsə"si, eləcə də tarixə
dair yunan və erməni müəlliflərinin yaz
dıq
rı çoxsaylı tarixlə bu və ya digər şəkildə bağlı əsərlərə müraciət ediblər.
Elmi ədəbiyyatda tarixi məxəzlər arasında tarixi informasiya daşıyıcıları
kimi xarakterizə olunan mühüm milli
tarixi hadisələrdən bə
hs edən geniş mənzum
və ya mənsur rəvayətlər, təhkiyələr və ümummilli tarixi əhəmiyyətə malik hadisə
ləri təsvir edən dastanlar xüsusi yer tutur.
Türk xalqlarının mühüm milli
tarixi hadisələrindən bəhs edən oğuz
türk di

Azərbaycanda yaradılmış
"Kitabi
Dədə Qorqud" (bundan sonra
KDQ) das
nı da artıq uzun əsrlərdən bəri yazılı irsə daxil olmuş bu dastanlar sırasındadır.
Əvvəlcə folklor əsəri kimi meydana çıxmış KDQ dastanı məzmun, forma və
mədəniyyət tarixlərindəki əhəmiyyətinə görə sonrada
n qələmə alınan Şərq və Qərb
mənəvi mədəniyyət tarixinin analoji
dastanları kimi, yazıda təkamül nəticəsində
müəyyən forma və məzmun sabitliyi qazanaraq
o da digər yazılı məxəzlər kimi,
maddi və mənəvi tarix haqqında özünəməxsus tarixi informasiya daşıyı
cısına çev
ril
mişdir.
Lakin fikrimizcə, Azərbaycan tarixşünaslığında tarixi məxəz kimi KDQ
dastanının potensial imkanlarından hələ də lazımınca istifadə olunmayıb. Məlum
dur ki, KDQ dastanının müəyyən dərəcə salnamə üslubunda Şimali Azərbaycan
(Qafqaz Alb
aniyası) ərazisində ictimai toplum şəklində yaşayan oğuz türklərinin
dili, mentalit
BİR DAHA AZƏRBAYCAN TARİXŞÜN
ASLIĞININ MƏXƏZLƏRİ OLAN "KİTABİ
DƏDƏ QORQUD" DASTANI
din nümayəndələri ilə qarşılıqlı münasibətləri, siyasi strukturu, sosial
iqtisadi
münasibətləri və n
əhayət, bu toplumun sərhədləri, sərhədlərin mühafizəsi,
vassalları və s. haqqında məlumat verir.
Qeyd etməliyik ki, Azərbaycan ərazisində dövlətçilik tarixinin dəqiqləşdiril
sinin tarixi məxəzlərindən biri kimi KDQ dastanının yerinin elmi müzakirələri
zamanı Azərbaycanın bəzi peşəkar tədqiqatçıları, o cümlədən tarixçiləri tərəfindən
KDQ dastanı tarixi məxəz kimi qəb
ul edilmirdi. Tarixi məxəz kimi
KDQ dasta
nına inamsızlığı
n səbəbi dastanın bədii əsər
dastan statusu və fantastika və mis
ka elementl
ərini ehtiva etməsi göstərilirdi.
Məhz bununla əlaqədar məqaləmizi, ümumiyyətlə, dastanlara və o cümlədən
KDQ dastanına tarixşünaslıq məxəzi kimi müraciət olunmasını əsaslandırmaqdan
baş
ladıq
Azərbaycanda dövlətçilik tarixinin tədqiqində tədqiqatçıla
rın tarixi mə
xəz kimi KDQ dastanına qarşı iddialarının elmi cəhətdən qeyri
obyektivliyini sü
but
etməyə çalışacağıq.
Müasir Azərbaycan Respublikası ərazisində vaxtilə
xanlıq
formasında
Oğuz
Türk dövlətçiliyi olduğunun etirafı və ya təkzibinin
Azərbaycan
Alban döv
lət
çiliyi ilə
yanaşı, Oğuz
Türk
dövlətçiliyinin tanınmasının Azərbaycan tarixi və
Azərbay
can mədəniyyət tarixinin təfsirinə ciddi dəyişikliklər edə biləcəyini və bu
sahədə çox
saylı saxtalaşdırmaların üzə çıxarılmasında əhəmiyyətli o
la biləcə
ni
zərə alaraq tədqiqatçıları KDQ dastanının məlu
mat
larını ciddi elmi şəkildə mü
kirə etməyə çağırırıq.
Təkrar edirik ki, KDQ dastanında Şimali Azərbaycan ərazisində yığcam
(kom
pakt) şəkildə yaşamış oğuz
türklərin etnik mənsubiyyət
i, sosial və siyasi ierar
sı, mentaliteti, dini
dünyagörüşü təsəvvürləri barədə dəqiq məlumatlarla yana
şı, oğuz
ların dövləti və bu dövlətin mövcudluğunun sübutu olan
Oğuz Xanlığının
hədləri də göstərilib. Sərhədlərdən biri, dastana görə, oğuz
lara hər il bac
xərac
verən Gürcüstan dövləti ilə olan sərhəddir. KDQ dastanına görə, bu sərhəd xəttində
Gəncə
Bərdə şəhərləri yerləşirdi ki, dastanda göstərildiyi kimi, burada Oğuz
Xan
lığının sərhədlərini qorumaq üçün oğuz bahadırı Bəkil öz adamları i
lə birlikdə
qərarlaşdı (Bax: KDQ dastanının İmranın oğlu
Bəkil haqqında fəsli; "Kitabi
Dədə
Qorqud" Ensiklopediyası,
.1, s.138). İkinci sərhəd, yenə də eposa görə, Dəmir
Qapı Dərbənddən keçirdi.
Azərbaycan tarixinə dair əsərlərdə göstərildiyin
ə görə, VI
VII əsrlərdə Alban
atolikosu iqamətgahı (551
ci il) və Alban
arlığı paytaxtı (630
cu ildən) Bər
dədə
yerləşirdi. Deməli,
belə olduqda
bu dövrdə Bərdə oğuzlara məxsus ola bil
məzdi və
Bəkil Bərdədə Oğuz
anlığının sərhədini qoruya bilməzdi. Məntiqə əsa
sən, Qafqaz
ərazisində Oğuz
Türk Xanlığı VI
VII əsrlərdən ya əvvəl, ya da sonra mövcud
olmuşdur.
Fəqət bu xanlığın həmin döv
dən sonra mövcudluğunu Azərbaycanın orta
lər tarixi haqqında nisbətən ətraflı məlumatlar vermiş istər ərəb, istərsə də er
i tarixçilərinin qeydlərinin olmaması istisna edir.
Dastanın
slamaqədərki dövr ərz
ində yarandığını isə onda oğuz
türklərin so
sio
dəni həyatı haqqında verilmiş hərtərəfli məlumatlar sübut edir. Onun ya
ran
ZÜMRÜD QULUZADƏ
ma dövrünün qədimliyi
dastanda təsvir olunm
uş cəmiyyətin səciyyəsi ilə bərabər,
Qərbin "Nibelunqlar haqqında nəğmə", "Roland haqqında nəğmə" və s. bu kimi
məş
hur orta əsr dastanları ilə müqayis
ədə dini ideologiyanın təsirinə
daha az də
də məruz qalması da tə
sdiq ed
ir.
Şərqi Qafqaz ərazisi
ndə alban döv
lət
liyinə qə
dər Oğuz Xanlığının olub
olmaması və bu xanlığın zamanı və digər pa
metr
ləri
haq
qında suallara Azərbaycan arxeoloqları və dil tarix
nin təd
qat
nın nə
lərinin dastanda əks olunmuş mədəniyyətlə,
xüsusən onun şa
manlıq və to
mizm
lə bağlı layları ilə müqayisəsi nisbətən qəti cavab verə bilər. Xa
tırladaq ki,
das
tan
da oğuzların cəmiyyət və dövlətinə Qam oğlu Qam (Şa
man oğlu Şaman)
Bayandur xan başçılıq edirdi.
Cənubi Qafqaz tarixinin bir çox
problemlərinin mübahisəli olduğuna
rəğmən, təəssüf ki, tarixi məxəz olan KDQ dastanının Şimali Azərbaycan əra
sin
də xanlıq formasında qədim Oğuz
Türk dövlətinin mövcudluğu haqqında verdiyi
lumatlar bugünədək bölgənin həm siyasi, həm də mədəni tarixi
nin təfsirini
müəyyən dərəcədə dəyişdirə biləcək ciddi elmi araşdırmaların obyekti olmayıb.
cu ildə
AMEA
nın İctimai Elmlər Bölməsinin iclasında bu problemin
zakirəsi
zamanı
, yuxarıda deyildiyi kimi, bəzi
Azərbaycan tarixçiləri dastanda
logiya və fantastika elementlərinin təzahürü və dastanının ədəbi əsər olmasını
qeyd edərək
onda verilən məlumatların mötəbərliyini
sinxron eyni vaxtda ya
zıl
mış tarixi əsərlərdə olan məlumatlarla təsdiq olunmasının vacibliyini qeyd etdilər.
(Hər
çənd
bu cür sərt tələb, məlum olduğu kimi, onlar tərəfindən istifadə olunan
tün digər tarixi məxəzlərə qarşı heç də irəli sürülmürdü).
KDQ dastanında yazılmış məlumatların sinxron yazılı tarixi məxəzlərədə öz
təsdiqini tapmasına gəldikdə, təbii, bu məxəzlər
i tapmaq tarixçilərin problemidir.
Bir
cə onu qeyd edə bilərəm ki, Oğuz Xanlığının mövcud olduğu dövrü müəy
yən
ləş
dirməmiş
tarixçilərin bu xanlığın mövcudluğunu o dövrdə yazılmış tarixi mə
xəz
lərlə təsdiq etməsi tələbinin məntiqi əsası yoxdur.
Bununl
a əlaqədar xatırlatmaq yerinə düşər ki, qədim və erkən
orta əsr Qaf
qaz və
Azərbaycan tarixinin tədqiqi zaman is
fadə e
lən
yazılı tarixi abi
rin
lumatlarının obyektivliyi
heç də
digər abid
lər
lə sinxron təsdiq
də ve
yib
Bu
məxəzlərin mötəbərliyini müəy
yən
ləş
dirmək məqsədilə za
manca eyni və ya ya
xın dövrdə mövcud olan tarixi məxəzlərlə onl
arın mü
li təhlili hələ ki
apa
rıl
yıb.
Deyilənlər ilk növbədə
Azərbaycan tarixçilərinin klassik məxəz kimi qəbul
BİR DAHA AZƏRBAYCAN TARİXŞÜN
ASLIĞININ MƏXƏZLƏRİ OLAN "KİTABİ
DƏDƏ QORQUD" DASTANI
monoqrafik tədqiqatlarında, həm də “Azərbaycan
arixi”nin müxtəlif illərin
akademik nəşrlər
ində, o cümlədən
onun sonuncu yeddi
cildlik nəşrində dəfələrlə
tək
rarlanır. Burada Azərbaycandakı etnogenetik proseslər izah edilən zaman, yeri
gəl
mişkən,
yalnız Favstos Buzandda rast gəlinən etnik vahidlərin “poxlar”,
“balasiçlər” kimi adlarından istifadə olunduğunu g
örürük (qulağa xoş gəlsin deyə
zi müəlliflər həmin adları, müvafiq olaraq,
puхlar
pахlar
balasisilər
və s.
kimi verirlər).
Azərbaycan və Qafqazın etnoqraf və tarixçilərindən adları çəkilən etnik va
hid
lərin mövcudluğu, onların dili, ərazisi, so
sial və mənəvi həyatı barəsində mə
mat alınması, bu etnonimlərə digər tarixi əsərlərdə onların rast gəlib
gəlmə
dik
ləri
haq
qın
da hər hansı əlavə məlumatın eşidilməsi Azərbaycan və bütövlükdə Qafqaz
xalq
larının etnik tarixi üçün zəruridir.
Azərbaycan
tarixçilərinin Favstos Buzandın "Ermənistanın tarixi
nə isti
nad
rı ilə bağlı onların diqqətinə çatdırmağı məqsədəuyğun hesab edirik ki, tarixçi
zin mötəbə
r yazılı tarixi məxəz kimi cidd
cəhdlə qəbul etdikləri Favstos
Buzandın "Ermənistan
tarixi" adlı əsər, erməni alimlərinin yazdıqları kimi, ilkin
ola
raq "Povest" və ya "Hekayələr" adlanı
rdı, yenə də erməni tarixçiləri
yazırlar ki,
Favs
tos Buzandın "Ermənistan tarixi" deyilən əsəri fantastik uydurma və mö
rin
şərhi ilə dolud
ur. Belə ki, F.
Buzandın əsərinə giriş
məqaləsinin müəllifi olan
N.S.
Xaçikyan göstərir ki,
heç bir
yazılı məxəzlərə malik olmadan
tarixçi
F.Buzand erməni xalqının zəngin folkloru, əfsanə və rəvayətləri, matəm mahnıları
və epik dastanlarından, o cümlədə
n "Fars müharibəsi" dastanından geniş istifadə
edib”.
Oxuculara
Moisey Kalankatlının "Aluank ölkəsinin tarixi”nd
ən bəzi mə
mat
ları xatırladaq.
Belə ki, "Aluank ölkəsinin tarixi”nə müqəddimədə Adəmdən
baş
layaraq Nuha qədər albanların nəsil şəcərəsi verilir və bunun arxasınca
Bibliya
rəvayətləri əsa
sında (I kitab, I
II fəsillər) Yafət və onun nəslinin şəcərəsi
lir. I kitabın IV fəs
lində oxucuya bəşər övladının yaranışından “Yafətin nəvə
rin
dən Aran adlı birisinin” dünyaya gəlməsinə qədər baş vermiş ha
lər
dən
bər verilir: “...onun (Aranın) oğlundan Uti, Qardman, Çavdey, Qarqar knyaz
lıq
rının tay
faları törəyib”. Möcü
zə və fantastik əfsanələrlə adı
çəkilən əsərin I ki
n VII, X, XXIII fəsillərində, II kitabının V, VI, XVI, XXIX və b. fəsillərində,
həm
nin “Vəftizçi İohannın vicdanlı başı haqqında...” adlı Əlavədə tanış ola bi
lər
niz.
Kalankatlının əsərindən müəyyən məqamları şərh edən, onun tərcüməçi
və şərhçi
lərindən er
məni tarixçisi Ş.Smbatyan yazır
: "Beləliklə, əminliklə demək
lazımdır ki, Movses Kalankatlı
məlumatlarını onun dövründə çox yayılmış, za
man
dolandıqca bir çox təfərrüatını itirmiş və nəzərəçarpacaq dəyişikliklərə mə
ruz qal
mış şifahi rəvayətl
ərdən əxz edirdi".
Yenə də Moisey Kalankatlının "Aluank ölkəsinin tarixi” abidəsinin nəşrinə
ön söz

Ş.Smbatyan yazır: “... o, (М.Kalankatlı),
özündə
əvvə
lki
erməni tarix
rinin
Movses Xorenatsi,
Yeqişe, Lazar Parpetsi və Petros Sünetsinin əsər
rin
dən, həmçinin bir sıra erməni katolikoslarının
Güt Araxezatsi (461
478),
ZÜMRÜD QULUZADƏ
İohannes Qabelenatsi (557
574), Abraham Albatanetsi (607
615), Maştots Yeliar
det
si (897
898) və b. yazılarından, müxtəlif dastan və əfsanələrdən, övliyaların tər
meyi
dan geniş istifadə edib
Lakin KDQ
nın
dastan olması və fantastik məqamları mü
sislər
də orada
deyilənl
ərə şübhə və inamsızlıq yaradır, amma
tarixçiləri
miz
erməni və alban
tarixşünaslığının məlumatlarının mö
bərliyinə
qeyd
şərtsiz
inanırlar və erməni
xalqının
analoji səciyyəli əsər
lərinin mötəbərliyi
nədənsə
şübhə altına alınmır.
Təqdim edilmiş məqalədə biz
tarixçilərin
diqqətini yalnız KDQ dastanına
yil, həm də mübaliğəsiz, əsəri dünyanın hər bir xalqının tarix elmini
n qürur ob
yekti ola bilən, Azərbaycanın məşhur tarixçi və mütəfəkkiri Abbasqulu
ğa Ba
novun əsəri "Gülüstani
İrəm"ə
"Qafqazın
ərq hissəsinin tarixi"nə yönəltməyi
ruri hesab edirik.
Postsovet Azərbaycanının tarix elmi nümayəndələrinin Azərbay
can
tarixinin
ni tədqiqat metodologiyasını, onun yeni konsepsiyasını,
intəhasız axtarışlarını
zərə alaraq Abbasqulu
ğa Bakıxanovun özündə yüksək elmiliklə yüksək tole
ran
tlığı birləşdirən tarix konsepsiyasını xatırlatmaq istərdik.
Əsərdən elmi
fənn ki
mi tarixin konsepsiyasının əsasını təşkil edə biləcək bir fraqment gətiririk.
“Gülüstani
İrəm"ə ön sözündə A.Bakıxanov yazırdı:
“Əxbar kitabları və asa
ətiqə qalıqları heç bir ölkədə keçmişdə vaqe olan işləri lazımi tərtib və təfsil ilə
ifadə
edə bilməz. Xüsusilə bu ölkə tayfaların gediş
gəlişi və istilası üzərində hə
mişə iğtişaş və qarışıqlıq meydanı olmuşdur. Bir çox kitab, tarixi sənədlər və maddi
mədəniyyət asarı məhv və tələf olmuşdur. Başqa millətlərdən heç birinin tarix
kitabları da bu
məsələləri layiqlə izah etmir. Bununla bərabər, “öyrənilməsi tama
milə mümkün olmayan bir şeyi tamamilə də tərk etmək olmaz” kəlamının məz
nunca bu işə lazım olan vasitələrdən mümkün olanını ələ keçirib dağınıq məsələləri
bir
birilə əlaqələndirdim. Mövc
ud əsərləri nəql və rəvayət olunan xəbərlərlə
tutuş
. Tarix yazmaqda lazım gələn qaydalara riayət etdim: mətləbləri müx
sər
və sadə ibarələrlə yazdım, tədricə diqqət etdim və hadisələr arasındakı rabi
ni göz
dim, (bütün bəşəriyyəti vahid
ailə, Yer kürəsini isə ümumi vətən sayaraq) millət
təəssübündən və vətən tərəfdarlığından çəkindim. Hər bir mətləbi mötəbər sözlər,
cürbəcür kitablar və məktublar, sultanların fərmanları, sikkələr, asari
əti
rin
qalıqları və əhalinin bir məzmunlu mü
xtəlif təqrir və bəyanları ilə mümkün də
də əsaslandırmağa çalışdım. İxtilaflı yerlərdə əlamət və nişanələrə isti
nad və əqli
timallara müraciət etdim” .
Səciyyəvidir ki, ön sözdə A.Bakıxanov istifadə etdiyi çoxsaylı məxəzlərə to
raq,
xüsusi
vurğulayır ki, “
aşqa millətlərdən heç birinin tarix kitab
rı da bu
sələləri layiqlə izah etmir”. Bu sətirlər sanki KDQ dastanının gə
cək təd
qat
çılarına ünvanlanmışdır.
Qaldırılan məsələ
rin müzakirəsinin, elmi aktuallığı ilə yanaşı, ço
xaspektli
nəvi
siyasi əhəmiyyətinin inkaredilməzliyini nəzərə alaraq, onların dövlətçilik
riximiz, etnogenezimiz
və tarixşünaslıq konsepsiyamız
bağlı ciddi müzaki

ehtiyac var
BİR DAHA AZƏRBAYCAN TARİXŞÜN
ASLIĞININ MƏXƏZLƏRİ OLAN "KİTABİ
DƏDƏ QORQUD" DASTANI
Зумруд
Гулузаде
Ещё раз о дастане «Китаби
Деде Горгуд» и произведении «Гюлистани
Ирэм» Аббаскули ага Бакиханова как источниках по
азербайджанской историографии
Резюме
В статье внимание акцентируется на двух основных вопросах:
1.
Значение
эпоса в реконструкции истории и наличие
тюркско
огузского государства, возглавл
емого в «Китаби
Деде Горгуд» «шаманом сыном шамана» Баяндур ханом и предш
ствовавшего, по предположенио автора, Албанскому государству, расположенному
на территории Южного Кавказа, охватывающей и города Барда и Гянд
жа, а также
роль «государственной огузско
тюркской нации» в этногенезе современных азерба
джанцев.
2.
Значение «Гюлистани
Ирэм» Аббаскули ага Бакиханова в реконструкции
истории и истории культуры Кавказа и уникальная с научной и нравственной точки
зрения и
сследовательская концепция данного произведения.
Ключевые слова
эпос, «Китаби
Деде
Горгуд», Южный Кавказ, огузско

тюркский
Гюлистани
Ирэм
Zumrud Guluzade
Once
more
on the Epos “The B
of Dada Gorgud
and the book
“Gulustani Irem
” by Abbasgulu Agha
Bakikhanov as the S
urces of Azerbaijani Historiograph
Abstract
All the attention is focused on two most
important questions: 1. The mea
ning of
Epos in the reconstru
ction of history and the presence
of the Turkic
Oghuz State, headed by
“Shaman
the son of Shaman

Baya
r khan and his preceding one in
The Book of
ada Gorgud" according to the auth
or’s supposition, the Alban State, situated in the
territory
of So
uth Caucasus, covering the citi
es Ba
rda and Ganja, as well as,
“State Oghuz
Turkic nation
TÜRKOLOGİYA

Болгария
Софийски
университет
mail:
[email protected]
О ПУТИ БОЛГАРСКОЙ ТЮРКОЛОГИИ
чением языка, литературы, истории народов, говорящих на алтайских языках
(среди ни
х монгольские, тюркские, тунгусо
манчьжурские языки). В Болг
рии также развивается интерес к алтаистике. В этой сфере работали в осно
ном профессор Эмиль Боев и профессор Светла Кыртева. Кыртева, хотя явл
я−
ется ныне кореистом, долгое время работала над вопр
осами алтаистики,
например, писала о родственных названиях в алтайских языках и связи ме
ду корейским и алтайскими языками. Необходимость развития алтаистики в
Болгарии заключается в том, что следует исследовать вопрос о происхожд
нии древних болгар и особ
енностях их языка и культуры.
Исследования на данную тематику начинаются в конце ХІХ
начале ХХ
в. с трудов профессора Ивана Шишманова
„Критический взгляд на в
прос о
происхождении протоболгар”
и академика Стефана Младенова
роятные
и мнимые остатки язык
а Аспаруховых болгар в новоболгарской речи”
. Н
смотря на то, что в их времена терминология алтайских языков была недост
точно развита, в своих трудах они доказывают, что в болгарском яз
ке есть
слова, которые существуют также и в других тюркских и алтайски
х языках.
После освобождения Болгарии в 1878 г. большая часть турков, прож
и−
вающих на территории нового болгарского государства, добровольно пер
езжает в Османскую империю. Однако и после этого многие турки (и м
сульмане в целом) не покидают эту землю и ост
аются здесь жить. Согласно
Берлинскому соглашению, подписанному 13 июля 1878 г., болгарское гос
дарство должно предоставить туркам, не покинувшим страну, все права и
свободы, чтобы они могли развивать свою культуру и идентичность без огр
ничений. Это было
предусмотрено и в первой болгарской конституции 1879
г. [3, 51]. Таким образом, в 1910
м учебном году в Болгарии функци
нировало 1
214 школ с преподаванием на османском языке, в которых раб
тали 1
521 учитель и обучалось 64
103 ученика [4,60]. Некото
рые школы б
ли духовными. Во времена коммунистического режима в Болгарии колич
ство турецких школ со врем
нем уменьшилось, а в середине 80
х гг. ХХ в. их
польностью закрыли в связи с так называемым процессом возрождения, когда
власть осуществляла попытки у
ничтожить идентичность болгарских мусул
ь−
ман, изменяя насильственным образом их имена и запрещая им говорить на
турецком языке. В связи с этим турецкие газеты и журналы стали печатать на
болгарском языке, а болгарское радио приостановило вещание передач на
турецком языке.
Ещё до освобождения в Болгарии были изданы словари и учебники по
османскому языку, их около 20. После этого начали выпускать различные
пособия, напр
мер,
«Османская грамматика» (1906)
Петра Сарафова (автор
работал преподавателем османског
о языка в Военной академии). До основ
ния специальности тюркология в Софийском университете им. Святого Кл
мента Охридского, эти труды являлись не только лингвистическими, но и м
тодическими и практическими пособиями. Большинство из них использов
лось в ка
честве учебников в военных школах Болгарии.
МОМЧИЛ
ШОПОВ
Можно сказать, что ещё в 1910
1911 гг. болгарский тюрколог Димитр
Гаджанов сделал первые шаги в направл
нии исследования диалектологии
турецкого языка в Болгарии [5, 171]. В Вене Гаджанов защитил свою диссе
таци
ю на тему
«Этнография и первый опыт классификации османских ди
лектов»
, а позже занимался турецкими говорами на территории нынешней
Республики Македония. [6, 19
20]. Большой вклад в изучение турецкого яз
ка в Болгарии внесли также иностранные тюркологи, т
кие как Т. Ковальский
(Польша), Д. Немет, Г. Хазаи (Венгрия), М. Ширалиев (Азербайджан) [7,
172].
В 1952 г. в Софийском унивеситете было открыто отделение по спец
и−
альности «Турецкая филология». Сначала на кафедре работали тюркологи из
СССР, в частности из
Азербайджанской ССР
академик М. Ширалиев и
профессор Х. Мирзазаде [8, 29]. Вместе с ними начали преподавать будущий
профессор Эмиль Боев, а также Рыза Моллов и его супруга Мефкуре Молл
ва, которая позже была изгнана коммунистическим режимом и переехала
Париж. Позже, в 1961 г., специальность «турецкая филология» была пер
именована в «ориенталистику» и вместе с турецким студенты изучали также
арабский и персидский языки. В 1978 г. временно был приостановлен прием
новых студентов [9, 116]. Сведений о коли
честве студентов по данной спец
альности в разные годы нет. У преподавателей и студентов почти не было
связей с академической общностью в соседней Турции, т.к. тогда страна сч
талась капиталистической.
После 60
х гг. ХХ в. можно уже говорить о болгарской
школе тюркол
гии. Новый этап в развитии болгарской тюркологии начинается с изучения и
исследования других тюркских языков: казахского, чувашского, татарского,
азербайджанского. С 2013 г. в Центре восточных языков и культур Софи
ского университета
функционирует Центр азербайджанского языка и культ
ры (совместно с Бакинским славянским университетом), а с 2015 г.
Центр
изучения казахского языка, истории и культуры.
Знакомство читателя с турецкой литературой в Болгарии стало во
можно благодаря перево
ду отдельных произведений турецких авторов. В о
новном это были авт
ры с левыми убеждениями, такие как Назым Хикмет,
Сабахаттин Али, Азиз Несин и др. Исследование же турецкой литературы
началось позднее в 60
ых гг [10, 250].
В середине 1990
х гг. в Шумен
ском университете им. Епископа Ко
н−
стантина Преславского на факультете гуманитарных наук было открыто о
деление по специальности турецкая филология. Кроме того, турецкий язык
также изучают в Пловдивском университете им. Паисия Хилендарского.
Долгие годы бол
гарские тюркологи защищали честь болгарской тю
кологии своими работами и вкладами в науку. Например, профессор Эмиль
Боев и доцент Юлия Кирилова занимались происхождением, грамматикой и
диалектологией турецкого и других тюркских языков. Профессор Борис Не
ков, профессор Стоянка Кендерова, доцент Мария Мрывкарова
Михайлова и
О ПУТИ БОЛГАРСКОЙ ТЮРКОЛОГИИ
лыб Гылыбов достигли успеха в области исследования османского языка.
Благодаря их труду многие документы и письменные памятники на осма
ском языке были прочитаны и, таким образом, прол
ился свет на некоторые
вопросы болгарской истории.
Профессор Эмиль Боев, изучавший турецкую филологию в Софийском
университете, впоследствии работавший учителем турецкого языка в южно
болгарском городе Кырджали, является одним из символов болгарской тю
логии. Его научные интересы были сосредоточены на происхождении
тюркских языков и их диалектологии, в частности, балканского диалекта т
рецкого и татарского языков.
Хотя болгарская тюркология принимает классификацию тюркских яз
ков Н. А. Баскакова, Эмиль
Боев успел ввести некоторые изменения в его
классификацию, и выглядит она следующим образом: хуноболгарская ветвь,
кипчакско
огузская ветвь, уйгурско
сакайская ветвь [11, 16].
Профессором Боевым было написано много статей о гагаузах в Бо
гарии и СССР. Кр
оме турецкого, профессор Боев преподавал также казахский
и крымскотатарский языки. В 2016 г. после post mortem был издан его труд
«Татары и татарские говоры в Болгарии»
В 1988
1989 учебном году по предложению доцента Мрывкаровой
Михайловой в учебный план
отделения тюркологии Софийского университ
та была введена дисциплина «история и историческая грамматика турецкого
языка». В программу дисциплины входят не только стандартные исследов
ния исторической морфологии, синтаксиса и лексикологии, но та
же место
авянских и болгарских слов в турецком литературном языке [12, 7]. Во
время курса об османской дипломатии студенты, обучающиеся по этой сп
циальности, могут ознакомиться с некоторыми документами в отделе орие
талистики Национальной библиотеки им. Святых Ки
рилла и Мефодия [13,
30].
В различные годы по этой специальности обучались студенты из
КНДР, Кипра, Румынии, Украины, Молдовы, Монголии, Сирии, Дании, КНР,
Албании, Македонии, Германии и Казахстана [14, 31].
После демократических перемен в Болгарии в 198
9 г. интерес к туре
кому языку был обусловлен необходимостью подготовить специалистов,
расширить практическую сторону, которая необходима болгарской науке.
Так, например, болгарские тюркологи должны более глубоко заняться иссл
дованиями в области историчес
кой фонетики турецкого языка. Как известно,
эта область недостаточно развита, тем более сам процесс исследования сл
жен, т.к. с помощью арабского алфавита нельзя отразить звуковую систему и,
в частности, вокализм турецкого языка. Некоторые проблемы морфоло
гии,
например, связанные с частями речи, а также некоторые морфосинтаксич
ские проблемы ожидают своего решения. Существуют также проблемы в
процессе изучения глагольной, а точнее темпоральной системы турецкого
языка. Ещё один важный вопрос исследований в т
юркологии
это граммат
МОМЧИЛ
ШОПОВ
ческий семантический синкретизм собственнотурецких служебных слов.
Учитывая тот факт, что только в болгарском языке из всех остальных славя
н−
ских языков существует сильно развитая темпоральная система (в болга
ском языке 9 глагольны
х времен), необходимо продолжить работу в области
сравнительной грамматики.
ЛИТЕРАТУРА
Георгиев, С. Русинов, Р. Учебник по лексикология на българския език.
София: „Наука и изкуство”, 1983.
Георгиев, С. Русинов, Р. Учебник по лексикология на българския
език.
София: „Наука и изкуство”, 1983.
Şimşir
B. Bulgaristan Türkleri. İstanbul: “Bilgi Yayınevi”, 2009.
Şimşir
B. Bulgaristan Türkleri. İstanbul: “Bilgi Yayınevi”, 2009.
Boev, E. Bulgaristan’da Türk Diyalektolojisiyle İlgili Çalışmalar. “IX Türk Dil
Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler 1966”. Ankara: “Türk Dil Kurumu
Basınevi”, 1968.
Коларова, Й. Знакови фигури по пътя на тюркологията в най
старото
висше училище в България. „Тюркологията: настояще и бъдеще. 60
години специалност „Тюркология” в Соф
ийския университет „Св.
Климент Охридски”. София: Университетско издателство „Св. Климент
Охридски”, 2012.
Boev, E. Bulgaristan’da Türk Diyalektolojisiyle İlgili Çalışmalar. “IX Türk Dil
Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler 1966”. Ankara: “Türk Dil Kur
umu
Basınevi”, 1968.
Zhelyazkova, Zh. Sofya “Sveti Kliment Ohridski” Üniversitesi’nde Türkçe
Öğretimi. “I. ve II. Uluslararası Ortak Türk Dili ve Kültürü Araştırmaları”.
Çanakkale: “Nobel Yayın Dağıtım”
, 2009
Груев, М. Кальонски, А. Възродителният проце
с. Мюсюлманските
общности и комунистическият режим. София: „Сиела”, 2008.
Şimşir
B. Bulgaristan Türkleri. İstanbul: “Bilgi Yayınevi”, 2009.
Боев, Е. Тюркология
реалност и терминология. В
к „Студентска
трибуна”, 6 юли 1989, 41/1426, година XL
. Приложе
Мръвкарова
Михайлова, М. Помагало по история и историческа
граматика на турски език. София: Университетско издателство „Св.
Климент Охридски”, 2004
Zhelyazkova, Zh. Sofya “Sveti Kliment Ohridski” Üniversitesi’nde Türkçe
Öğretimi. “I. ve II. Uluslara
rası Ortak Türk Dili ve Kültürü Araştırmaları”.
Çanakkale: “Nobel Yayın Dağıtım”
, 2009
Zhelyazkova, Zh. Sofya “Sveti Kliment Ohridski” Üniversitesi’nde Türkçe
Öğretimi. “I. ve II. Uluslararası Ortak Türk Dili ve Kültürü Araştırmaları”.
Çanakkale: “Nobel Y
ayın Dağıtım
”, 2009
TÜRKOLOGİYA

REDAKS
İYA
YA MƏ
KTUB
ПИСЬМО
РЕДАКЦИЮ
REDAKSİYAYA MƏKTUB


Der
gileri “hür tefekkürün kalesi…” diye nitelemişti Cemil Meriç… Her bir yazıda
yazarların hür düşünceleri, farklı bakış açıları yükselen bu kalenin yapı taşlarıdır âdeta…
Türkologiya
da Türklük bilimi araştırmalarının bir kalesi olarak yükselmektedir.
Her bi
ri bir
rinden değerli makaleleriyle, araştırma yazılarıyla, özel bölümleriyle
Türkologiya
bilim dün
zın değerli bir bilim dergisi hâline gelmiştir. Bunda hiç kuş
suz bir geleneğin katkısı, Şireli
yev
rin, Demirçizadelerin, Budagovaların, Ahundovların,
Hacıyevlerin mirası ve derginin sayfalarını bilgileriyle, araştırmalarıyla, buluşlarıyla
süsleyen pek çok Türklük bilimcinin emeği vardır.
Türkologiya
, bugün yalnız Azerbaycan
Türklük bilimi sahasının değ
il Türk dünyasının ve bütün dün
ya Türklük bilimi çevre
lerinin
dergisi olmuştur artık…
Dünyanın her yerinden Türko
log
rın bin
bir emekle yürüttükleri
araştırmalar
Türkologiya
’nın sayfalarında canlanmaktadır.
Azerbaycan’ın yetiştirdiği büyük âlim, ar
aştırmacı, yazar, düşünür Kamal
Abdullayev’in yönetiminde
Türkologiya
, bugün artık dünya Türkolojisinin en önemli yayın
organı durumuna gelmiştir. Dünyanın önde gelen atıf dizinleme (indeks) kuruluşları
tarafından taranmaya başlaması da
Türkologiya
’nın bu
başarısının taçlanmasıdır.
Bütün bunlar
Türkologiya
’ya büyük sorumluluklar yüklemektedir. Ulaşılan bu
seviyenin yalnızca korunması değil daha da yükseltilmesi, Türklük bilimi denilince akla
gelen ilk dergi olma özel
liğinin yaşatılması için makalelerin t
itizlikle değerlendirilmesi
uygulaması taviz verilmeden devam ettirilmelidir. Türklük biliminin çeşitli alanlarına ve
konularına yönelik proje araştırmalarına da yer verilmesi bilimde güncelliği sağlayacaktır.
Devam etmekte olan projeler hakkında dergide y
ayımlanacak yazılar ise projelerde daha
sağlıklı sonuçlara ulaşılmasına katkıda bulunacaktır.
Başta başredaktör Kamal Abdullayev ve mesul kâtibi Elçin İbrahimov olmak üzere
emeği geçen herkese teşekkür ediyor,
Türkologiya
’ya nice uzun ve başarılı yayın hay
atı
diliyorum.
Şükrü Halûk
Akalın
Türkiye
Azerbaycan Milli İlimler Akadamisi Riyaset Heyeti tarafından yılda dörd defa
olarak yayınlanan Türkologiya dergisinin üçüncü sayısı elime ulaştı ve içinde birbirin
den
ilginç ve çok değerli bilimsel makaleleleri büyük bir dikkatle okudum. Büyük ölçüde ilmi
tarafsızlığı koruyan ve dünyanın her tarafındaki Türkologların çalışmalarına İngilizce,
Rusça, Türkçe olarak yer veren böyle bir derginin büyük bir boşluğu doldura
cağı
inancındayım... Bütün dergi çalışanlarına ve katkıda bulunanlara başarılar diliyorum.
Orhan Aras
Almaniya
______________
TÜRKOLOGİYA

RESENZİYALAR
РЕЦЕНЗИИ
REVIEWS
AZƏRBAYCAN
MULTİKULTURALİZMİ (Ali məktəblər üçün dərslik)
Bakı, BBMM, 2017,
416 səh.

RESENZİYALAR

kimi
multi
kul
turalizmin müxtəlif ya
naş
maları
mövcud
ur. Bu da multikulturalizmi dövlət si
səti kimi qə
bul etmiş dövlətin milli
mənəvi də
yər
lər siste
mi və tarixindən asılıdır. Bu ba
xım
dan multikul
min dərki
cəmiyyət
miy
yətə dəyişmək
dir. Məsələn, bəzi Avropa
kələ
rin
ki mul
kul
turalizm modeli haradasa
milli
Yuxarıda qeyd edilən əhəmiyyətli prob
lem
ləri özündə ehtiva edən
“Azərbaycan
ulti
kul
turalizmi” dərsliyi məhz maarifçilik missiyası
ilə işlənilib hazırlanmışdır. Belə ki, burada digər
əhəmiyyətli məsələlərdən biri Azərbaycan multi
RESENZİYALAR
kul
ralizminin qaynaqları mövzusudur. Burada
göstərilmişdir ki, Azərbaycan m
ltikult
uraliz
mi
zəngin ədəbi
bədii, elmi
fəlsəfi, publisistik, mə
dəni və siyasi qaynaqlarla zəngindir. Bu fəsildə
ədəbi
bədii, fəlsəfi, siyasi və publisistik qay
naqlardan başlayaraq mətbəxə qədər Azər
bay
can
multikulturalizminin əsasları işlənilib or
ya q
yul
muşdur. Qeyd etmək istərdik ki, bu
dan
unikal bir tədqiqat işidir, çünki bu
rada nə
qədərdə multikultural ideyalar mətin və şeir mis
ralarında mövcud olsa da
bunların araş
dırılıb or
taya çıxarılması və yeni baxış buca
ğı ilə inter
tasiya olunması bu kitabı xüsusi edir.
Yenə, bu kitabda diqqət çəkən fəsillərdən
biri məhz “Multikulturalizm və Azərbaycan Res
likasının xarici siyasəti”dir. Belə ki, burada
“Bakı Prosesi
ninin mahiyyəti şərh edil
miş və
qeyd edilmişdir ki, Azərbayca
n tolerant və mul
kultural dəyərlərə sahib, həmişə sülhdən yana,
regionda və dünyada əmin
amanlığın və ba
rışın
tərəfdarıdır. Belə ki, bu proses daxilində həyata
keçirilən bütün tədbirlər ona xidmət edir ki,
Azərbaycanın bütün reallıqları, həmçinin Dağl
ıq
Qarabağ problemi və onun ətrafında baş verən
bütün hadisələr beynəlxalq aləmin diq
tinə çat
rılsın və burada Azərbaycan Res
pub
kasının
Prezidenti İlham Əliyevin bu “
Azərbay
can dü
da multikulturalizmin mərkəzi kimi ta
nınır.
Dün
yada Azər
baycanın nadir yolu yüksək qiy
mət
ləndirilir. Azərbaycan sivilizasiyalararası bir
körpüdür. Həm coğrafi, həm siyasi, həm bütün
başqa cəhətlərdən Azər
baycan bir ölkədir. Bizim
təcrübəmiz öyrənilir
” fik
rinə istinad edilərək
gös
təril
miş
dir ki, Azərbaycan
“Bakı Prosesi”
çivəsində yu
xarıda qarşıya məqsəd qoyulan
missiyaları hə
ta keçirə bilmişdir.
“Azərbaycan
ultikulturalizmi” dərsliyi
nin digər əhəmiyyətli tərəflərindən biri məhz
Azər
baycan
ultikulturalizm modelinin digər
Kanada, Avstraliya, ABŞ
, Fransa, İspa
ya, Tür
yə, Gürc
stan, Rusiya, Moldova, İndo
ziya
s. modelləri ilə müqayisəli araşdırıl
ma
sı və
lar arasında olan oxşar və fərqli tərəflərin
ortaya qo
yulmasıdır. Burada bu ölkələrin mul
kultura
lizm dərkləri və onların c
əmiyyətdəki tə
zahürləri mü
qayisəli şəkildə araşdırılmışdır. Bu
isə bizə imkan verir ki, multikulturalizmi mü
yisəli şə
kil
də öyrənək.
Nəticə olaraq deyə bilərik ki, “Azərbay
can
ultikulturalizmi” dərsliyi zamanında işlə
nil
ib hazırlanmış dəyərli
bir dərs vəsaiti ol
maqla
bərabər, həm də geniş ox
ucu kütləsinə xitabən
zılmış elmi
fəlsəfi, ədəbi
bədii, siyasi və mə
ni
əhə
miyyətə və maarifləndirici xüsusiy

malik dəyərli e
lmi əsərdir. Akademik Kamal Ab
dullanın elmi redaktorluğu ilə ərsəyə g
ələn bu
dəyərli əsərin gələcəyə işıq tutacağına inanırıq.
İlham Məmmədzadə
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (A
MEA) Fəlsəfə və Hüquq İnstitutu

RESENZİYALAR

MUSTAFA S. KAÇALİN
OĞUZLARIN D
YLE DEDEM KORKUDUN K
TABI
Türk Dil Kurumu Yay
ınları, Ankara 2017, 911 sayfa.
2017 yılında Türk Dil Kurumu Başkanı
Prof. Dr. Mustafa S. KAÇALİN tarafından
Oğuz
ların Diliyle Dedem Korkudun Kitabı adlı
eser yayımlandı. Oğuzların Diliyle Dedem Kor
dun Kitabı gerçek bir “Türk Kimliği” ki
dır. Eser Türklerin tarihi, dili, edebiyatı, folk
ru, mitolojisi, kültürü, coğrafyası, sosyolojisi
sından çok değerli bir kaynaktır. Kitap Ön
sözle başlıyor. Yazar Ön söz kısmında ve Kitab
Dedem Korkud cala lisani ta’ife
yi Oguzan’da
Metin Dışı
Kayıtlar bölümünde Dedem Korkud
Kitabı hakkında bilgileri paylaşıyor. Eserin Mu
kad
dime, Dirse Han oglı Bogaç Han bo[yı]nı be
yan èder, Salur Kazanu• èvi yagmalandugı boyı
beyan èder, Bay Bora Beg oglı Bamsı Beyrek
boyını beyan èder, Kazan Beg oglı Uruz B
egüñ
tutsak oldugı boyı beyan èder, Duha Koca oglı
Deli Domrul boyını beyan èder, Ka•lı Koca oglı
Kanturalı boyını beyan èder, Kadılık Koca oglı
Yègenek boyını beyan èder, Basat Depegözi
öldürdigi boyı beyân èder, Begil oglı Emrenü•
boyını beyân èder, Öşün
Koca oglı Segrek
boyını beyân èder, Salur Kazan tutsak olup oglı
Uruz çıkardugı boyı beyan èder, İç Ogu
za Taş
Oguz câsi olup Beyrek öldügi bo
beyan
èder, bölümlerinde destanın me
ri Türkçe öz
gün şekliyle geniş şekilde belir
mek
tedir.
Eserin Oguz
name adlanan kısmında
Oğuz
lar hakkında bilgi veriliyor. Kitabın bu kıs
mı Türklerin kökeni açısından en önemli kay
nak
lardan biri olma özelliğini taşımaktadır. Ese
rin Hikayet
i Korkud Ata [Mukaddime], al
hika
tu ’1
avvalu, Dede Korkud Hik
âyelerine Dair
Walter RUBEN, Dirse Han oğlı Boğaç Han
boyunu beyan eder, Salur Kazan’ın evinin [çadı
nın] yağmalandığı boyu beyan eder, Bay Bora
Bey Oğlu Bamsı Beyrek boyunu beyan eder, Ka
zan Beyin oğlu Uruz Beyin tutsak olduğu boyu
beyan eder, Duha
Koca oğlu Deli Domrul bo
nu beyan eder, Kanlı Koca oğlu Kanturalı bo
nu beyan eder, Kadılık Koca oğlu Yeğenek bo
nu beyan eder, Basat’ın Tepegöz’ü öldürdüğü
yu beyan eder, Beğil oğlu Emren’in boyunu
yan eder, Öşün Koca oğlu Seğrek boyunu be
yan eder, Salur Kazan’ın tutsak olup oğlu
Uruz’un çıkardığı boyu beyan eder, İç Oğuz’a
Dış Oğuz’un asi olup Beyreğin öldüğü boyu be
RESENZİYALAR
metinde de Moğol
ca kelimelerin bulunması
Çinggis Kağan [1167
1227]’dan sonraki döne
min izlerini taşıdığını gösterir. Eldeki yazmalar,
16. yy. sonlarından
kalma olsa bile hikâyelerin
duğu, oluştuğu dönemin diliyle anlatımını
saklamış olmalı. Bir metin bir dönemden so
nra
ana dokusu değişecek biçimde yeni kelimelerle
tılır olamaz. Eski kelimeler anlaşılmaz
lar
dan dolayı anlaşılan yeni kılıklara yavaş yavaş
rünebilir, o kadar. Bu belirleme, geriye gidişin
baş
langıcını koymak içindi. ad
DAVADDARÎ’
nin bu
hikâyelerden haberi olduğuna göre
, ge
riye bir dikkat noktası kalıyor. Hikâyelerde ateşli
lahlara ilişkin bir kayıt yok. Top Avrupa’da
1343
1346’da kullanıldı
. İlk Osmanlı akçası
Dön
emi Türk Şiiri”).
alp er tonga
‘savaşçı erkek pars’
anlamındaki bu ad =
a+farsi+alp
‘Fars olmayan yiğit’ olabilir
mi? Bir de
Fars
phars
~
pars
~
bars
‘tonga’. İlk Mısır
firavununun ansızın ölen oğlu MENAROS’un adına yakılan
ağıt aynı zamanda Mısırlıların
millî yürüyüş ezgileridir de.
Fenike’de, Kıbrıs’ta ve daha başka yerlerde de okunur, ama
ülkesine göre ayrı adlar verilir. Yunanlılar Linos adını
vermişlerdir (HERODOTOS:
Herodot Tarihi:
II. bölüm § 79).
Oluşumundan 360 yıl sonra dağınık da olsa parçaları

bulabildiğimiz Alp Er
Tonga Tègin ağıtı kadar mühim olan
Oğuz Kağan Destanı
’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulun
ması ilgi çekicidir. Gerek Kâşgarlı’nın eserinde bulunmaması,
gerek Mo. sözcüklerin fazlaca görülmesi, gerek yazı tarzı
Oğuz Kağan Destanı
’nı, Gazan Han [1295
1304] ya da sonrası
yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürüyor (SÜMER:
Oğuzlar:
272.
ROUX: “Que
ques objets numineux des Turcs
CAHEN: “Quelques mots sur les Hilaliens et le noma
isme”;
KAVAS: “Hilâl”.
KEYKÂVUS:
Kabusname
: 8. bab, 71
75. s.; DIEZ: “Hadihi
risale
min kelimati
Oguz
name
meşhur bi
Atalar Sözi
”, I, II.; “Emsâl
i Türkân”; “Kitâb
ı Atalar”.
rat
’ta Süleyman’a babası Davud tarafından
Kur’an
’da Lokman
tarafından adı verilmeyen oğluna öğüt
verilir. Lokman’ın kim
liği hakkındaki bilgilerden burayı ilgilendireni onun 560 yıl
yaşamış
ve bir adının da Sumerce Zi.ud.sudda gibi ‘ölümsüz’
lamına gelen
Lubad
olmasıdır.
Bu anlamdaki ad Aramî ede
yatında Ahixar, Bizans edebiyatında Planudes olarak ortaya
çıkar. Ölümsüz kavramı dolayısıyla akla gel
bilecek olan
Hızır
hikmetli sö
zlerle ilgili olmadığından bu konunun dışında kalır.
Ayrıca bk. KAÇALİN: “Tevrat, Zebur ve İncil’de Bilgelikler”.
Burada konu edilen ölümsüzlük kavramı belki
Korkut
adında



RESENZİYALAR

Dedem Korkut Kitabı’nın elde iki yazması
var. Birincisi bugün Viyana’da bulunan Kutadgu
Bilig’in Uygur harfli yazması gibi muhtemelen
Tokat
Niksar’dan Almanya’nın Dresden (D.)
şeh
rine götürülen 1585 yılından kalan yazmadır,
ki adı Kitab
ı Ded
em Korkud cala lisan
ı Ta’ife
yi Oguzan’dır. İçerisinde on iki hikâye bulunan
ve bugüne değin yayınlara esas olan yazma bu
dur. İkincisi 1549 yılından kalan, Vatikan (V.)
tüphanesinde (Turco 102/2) bulunan altı hi
lik yazmadır. Ettore ROSSI tarafı
ndan İtal
yan
ca çevirisi ve tıpkıbaskısı yayımlanan bu yaz
ma
nın adı Hikayet
i Oguz
name
yi Kazan Bèg ve
Gayrı’dır. Metin ilkin Muharrem ERGİN ya
nında notlarda yazma ayrılığı olarak sonra Orhan
Şaik GÖKYAY yayınında metin arasında eğik
zilerek ver
ilmişti. 1997’de Aşgabat’ta Kiril
harf
leriyle, 2001’de İstanbul’da Latin harf
riyle
me
tin olarak yayımlandı.
Dedem Korkut’un Kitabı’nı bugünkü dile
tarmada da birçoklarının yanında belki ba
şın
da yine bahsi geçen iki çalışmayı anmak gerek:
Muharre
m ERGİN [1925
1995]: Dede
Korkut Kitabı: İstanbul 1969 (Ocak), XIV+240
s. 1000 Temel Eser 1.
Orhan Şaik GÖKYAY [1902
1994]: Dede
Korkut Hikâyeleri: İstanbul 1976 (Mart),
VIII+248 s. Kültür Bakanlığı Halk Yayınları: 1.
Bu arada bilim yolunda ilerlemeler ka
dil
di, yeni okuyuşlar ve yorumlar getirildi (bk.
Semih TEZCAN: Dede Korkut Oğuzna
me
leri
da gizlidir:
kut
(Br.), < Orta İran.
kot
‘ruh’ (SCHAEDER:
“Über einige mitteliranisc
he und osttürkische Ableutungen aus
altir. kavi”, XCV. s.; GABAIN:
ETG
: 284
. s.). Bunun
yanında bir Hint Avrupa ilişkilendirmesiyle Alm.
‘iyi’un
kay
dedilmesi ilk
adımlamanın hatalı bir hatırası olarak kitap
say
falarında kalacaktır (KERESTEDJIAN:
Dic
tionnaire Éty
logique de la Langue Turque
: 276. s.). (Skr.� Fa.
�)
Ar.
≈ Tü.
(DOERFER:
TMEN
: I, 54. s.; SİYASÎ:
Yaddaştha
yi Kazvini
: I, 136. s.; Ş. SAMÎ:
: I, 189
. s.)
karşılaştırması ve Fa.
� Ar.
cavz
� Tü.
koz
‘ceviz’; Tü.
örs
‘ör
s’ (RÄSÄNEN:
VeeWbT
: 375
. s.; EREN:
TDES:
s.; NİŞANYAN:
Sözlerin Soyağacı
: 365
. s.)
Fa.
avirs
‘örs’
STEINGASS: CP
ED: 119a. s.); Tü. kör ‘kapalı, açık
olmayan’ Ar. *kavr ~ kur ‘dürük, küre’ kör düğüm ‘top, sık
düğüm’; Tü. köt ‘göt’ > Fa. kaut, kot
‘but’ (STEINGASS: CP
ED: 1058a. s.) denklikleri bir Ar. kuvvat ‘güç, takat’ ≈ Tü. Kut
‘devlet (Uyg. buyan, Skr. punya); değer, fors; uğur, bereket;
Yazanı bilinmeyen ortak eserlerde görülebilen bu durum için
krş.
kürsi
Gazavât
ı Sultân Murâd b. Mehemmed Hân:
Tıpkıbasım Metin 49 (23
). s.).

RESENZİYALAR
me hazinesine dokunulmamış, anlaşılamaya
ğı
şünülen kelimeler metin yanında küçük diz
giyle ve ayrıca kitap sonunda abece dizisiyle ve
ril
miştir; çünkü bu kitap ana kitaplardandır. Bi
lim adamlarının inceleme konusu olması ayrı bir
sus olup k
elimeleri öğrenilmesi gereken ana
eserlerdendir. Dilin istinat duvarları yontu
maz,
aşındırılamaz.
Manzum kısımlar eğik dizilmiştir. Nazmın
birçok kuralının akılda kalan hâkim unsuru söz
dizisinde belirli aralıklarla ses ahengini yansıt
masıdır. İşte bu
nu belli etmek için satırın kesilip
başa alındığı yerlerde satır başları büyük harfler
le verilmemiştir.
Sözlük metindeki karşılıkların dizdirilme
siy
le elde edildiğinden aslında madde başı olarak
veril
memesi gereken bazı çekimli kullanışlar da
sözlüğe g
irmiştir.
Metinlerin arkasında; anlamları metinden
çıkarılmayıp başka sözlüklerden aktarılan, yanlış
doğru cetveli gibi sözlükler bulunur. Bununla
‘İşte karşılıklar, sen anla’ diye okuyucuyu yor
mak
tan öte, nefret aşılayıcı yayınlar erbabının
ma
lumudur.
Ciddi Dede Korkut yayınlarını ve
eleş
tirilerini bu çerçevenin dışında tutmak gere
kir. Sözlük okuyanı yoruyor, dipnotlar meraklısı
dışında kimseyi ilgilendirmiyor. O hâlde metin
nasıl anlaşılacak? Tabii çeviriyle. Dil içi çeviriye
gelince; metnin anlaşıl
mazlık kapısını aralıyor
gibi zannediliyorsa da aslında anlaşılmazlık du
rı pek de aşılamıyor. O hâlde şöyle bir yol ka
yor: Metni kelime dağarcığı bakımından oldu
ğu gibi bırakıp bugünün hayatından ister istemez
dışlanmış veya uzaklarda kalmış kelim
eler için
kıyı boşluklarındaki hizasında karşılıklarını yaz
mak veya hemen geçtiği yerde [küçük dizgiyle]
vermek.
Çeviri başka bir dile başka bir kültüre
yapı
lacak olsa belki kolaydır. Bir dilin geç
şin
den bugüne yapılıyorsa çeviri midir, aktarma
mıdı
r, taşıma mıdır; tartışmalıdır
. Eyerin yerini
ara
ba koltuğu, çadırın yerini apartman dairesi al
mışsa bu bir gelişme midir, değişme midir, uzak
laş
ma mıdır, yenileşme midir, ölme midir,
tartışmalıdır :
1. tartışma sürmektedir. 2. tartışma
baş
latılmalıdır.
ma mıdır? Bir zamanlar ağaçtan yapılanına
nek, son
ra topraktan yapılanına testi,
madenden yapılanına ibrik, camdan yapılanına
sürahi, şim
di de plastikten yapılanına bidon
denilen kulplu su kabının adını acaba nasıl
çevirecek
niz? Acaba çevirecek misiniz yoksa
bir açıkla
may
la çevirmeden bırakacak mıs
ınız?
Bardaktan bo
şanırcasına benzetmesinde bardak
bugün için bir kişinin içeceği kadar su alan su
kabıyla anlatılır ve anlaşılırsa acaba doğru mu
anlaşılmış olur. Yok
sa o bardak eski çamlar
bardak oldu ifa
sin
de yaşayan ve ağaçtan
yapılan kulpsuz su
taşı
ma kabı ise ve bugün için
kovadan boşa
nır
casına diye ifade etseniz,
anlamış da anlatmış diye alkışlanacak mısınız
yoksa anlamamış da atmış diye yadırganacak
mısınız? Acaba zango
çu müezzin veya
kayyumla, papazı imamla, pis
posu müftüyle,
kardina
li müşavere kurulu üye
siyle, papayı
halife veya şeyhülislamla çevir
niz nasıl
karşılanacaksınız
. Acaba çan ku
sini
minareyle, kapellayı mescitle, kiliseyi ca
miy
le,
domu da selatin cami veya ulu camiyle çe
virseniz nasıl yadırganacaksınız. Acaba
diz
gin
lemek yerine frenlemek demek mümkün olacak
mı? Hareketler ve davranışlar aktarılıyor; dünkü
gibi bugün de yaşanıyor. Gelgelelim ha
yat
aktarılmıyor. Dün dünde kaldı, öyleyse bu
gün de
bugünde kalacak. Dün bugüne çev
mez,
bugün düne taşınamaz
. Bugün dünün uzan
tısı
olduğu için bugünden düne uzanılır, o kadar. Bu
satırları ister bazı izlenimlerin yansıması ister bir
beceriksizliğin yakınması olarak alınız. Gö
ren
göze göre yarım bardak su için yarısı boş bar
dak
da denilebilir, yarıya kadar dol
u bardak da.
Herkes görmek istediğini görecek, aramak iste
diğini bulacaktır. Burada bulunabilenler su
nul
du.
Bu bir denemedir, böylesi de bir tercihtir.
Eserʼin bilgi açısından değeri çok bü
yüktür. Bu vesileyle “Oğuzların Diliyle Dedem
Korkudun Kitabı”
eserinin Türkoloji bilimine,
Ulus
lar
arası “Türkoloji” dergisi olarak faydalı
masını dileriz.
Elçin İbrahimov
karşıla
1. kabul edilmek. 2. karşı d
rulmak.
TÜRKOLOGİYA

ELMİ HƏYAT
НАУЧНАЯ ЖИЗНЬ
SCIENTIFIC LIFE
XRON
Oktyabrın 5

Azərbaycan Milli Elmlər
Aka
demiyasının (AMEA) Əsas
binasın
Ədə
biyyat
Folklor
institutlarının
birgə təş
kilatçılığı ilə folklorşünas
alim Məmmədhü
seyn
Təhmasibin anadan olmasının 110 illiyinə həsr
Məmmədhüseyn Təhmasib”
adlı elmi konfrans
keçirilib.
onfransda
Folklor İnstitutunun direktoru
aka
demik
Muxtar
İmanov
çıxış edərək Məm
məd
hüseyn Təhmasibin Azərbaycan folklor
nas
lığı sahəsində gördüyü işlə
rdən danışıb. Qeyd
edib ki, mərhum alimin Azərbaycan folklorunun
top
lanması,
sistemləşdirilməsi
və araşdırılması
tiqamətində
mühüm xidmətləri olub. M.İma
nov
alimin "Azərbaycan xalq dastanları (orta
əsr
lər)" əsərini onun fəaliyyətinin şah əsəri ad
dıraraq
bildirib ki, M.Təhmasib bununla das
tan
ların ilk dəfə elmi
nəzəri təsnifatını verib.
onra AMEA
nın vitse
prezidenti,
Ədə
biy
yat İnstitutunun direktoru akademik
İsa
Həbib
bəyli
çıxış edərək M.Təhmasibin folklor
naslar nəslinin yetişməsində çox böyük
xid
əməyi nəticəsində ilk dəfə mövsüm və mərasim
nəğ
mələrinin toplandığını, tədqiq
edildiyini,
aşıq, dastan və
digər xalq ədəbiyyatı nümu
nin yazıya köçürüldüyünü tədbir iştirak
ları
nın diqqətinə çatdırıb.
Tədbirdə Azərbaycan Dillər Universite
nin rektoru
akademik
Kamal
Abdullayev
çıxış
edə
rək M.Təhmasibi uşaq yaşlarından tanıd
ığını
və onun sayəsində “Kitabi
Dədə Qorqud” das
ğunu bildirib. Mərhum alimin elmi əsərləri ilə
folklorumuzu zənginləşdirdiyini deyə
n K.Abdul
yev qeyd edib ki, M.Təhmasib "Onu bağış
maq olarmı?" filmi ilə Azərbaycan ədəbiyyatına
"gü
nah hissi" anlayışını gətirib.
Konfransda AMEA
nın müxbir
Kam
ran
Əli
yev
"Mə
mmədhüseyn Təhmasib
mək
təbi", fil.ü.e.d.,
professor
Məhərrəm
Qasım
"Folklor
karvanımı
zın ulu
sarvanı",
Tahirə
Məmməd
"M.Təh
ma
sib tədqiqatlarında adət, ənənə və mərasim
prob
leminə konseptual baxış" və fil.ü.e.d.
Sey
fəd
din Rzasoy
"Azərbaycan folklorş
ünaslıq tari
xin
də M.Təhmasibin yeri" mövzusunda məru
lər
lə çıxış ediblər. Məruzələrdə M.Təhmasibin
mi fəaliyyətindən bəhs edilib, ustad folklor
sın elmi əsərlərinin bu gün də aktuallığını itir

diyi vurğulanıb.
XRON
ında Kullanılan Örtmeceler "(Doç. Dr. Gencer
El
kılıç)," Anadolu Kabak Kemanesi ile Kafkas
ya Kemançasının Birbiriyle Etkileşimi "(Arslan
yol)," Kafkasya'da Medeniyet ve Kültürün
Olu
şum ve Gelişimind
e Türk Halklarının Önem
"(Pr
of.
Dr. Rafig İmrani) ve diğer bildiriler bü
yük takdir gördü. Kongrenin ikinci günü An
ra
Devlet Türk Halk Müzik Korosu ve Orkes
tra
sı,
İran'ın güney azerbaycanlılardan oluşan ünlü
"Dal
ga" grubu, Gürcistan'ın "Ahıska" dans gru
bu konser programı il
e kongreye renk kattı
lar.
renin sonunda KAÜ rektörü tarafından kon
gre
nin düzenlenmesinde ve yürütülmesinde eme
ği geçen Prof.
Dr. Rafik İmrani’ye, Doç. Dr. İl
kin
Guliyev’e ve Yrd. Doç.
Dr. Yavuz Selim Kaf
kas
yalı’ya teşekkür belgeleri ve plaketler
sunul
du.
İlkin Guliyev
***
Türk kültürüne hizmet edenler belgese
li
Türkoloji sahasının dünyaca meşhur âlimi
Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun
’un hayatını an
tan belgesel göster
imiyle ilgili faaliyet, 13
Ekim
2017 tarihinde Gazi Üniversitesinde dü
lendi.
Gazi Üniversitesinin tarihî rektörlü
sında yer alan
Mimar Kemaleddin Salo
’nda gerçekleştirilen bu gösterime Gazi Üni
ver
sitesinin yanı sıra Türkiye’nin farklı üni
ver
lerinden konuklar da izleyici olarak katıldılar.
Prog
ram, belgesel ekibinden Prof. Dr. F.
Ahsen Turan’ın açış konuşmasıyla başladı. Ar
dın

XRONİKA

***
20 oktyabr 2017
ci il tarixl
rind
xıstanın Türküstan ş
rind
Beyn
xalq
ca Əhm
vi Türk
Qazax Univer
site
nin
zdind
ki Türkologiya İnstitu
şkilatçılığı
ci Beyn
lxalq Türkoloji
Kon
qres keçirilib.
hlük
ki Türk dill
ri”
möv
zusuna h
sr edilmiş
eyn
lxalq konfransa 6
dan çox ölk
nin
Türkiy
, Az
rbaycan,
Qaza
xıs
tan, Qırğızıstan, Özb
kistan, Rusiya Federa
sı, o cüml
n Tatarıstan, Çuvaşiya, Başqır
dıs
tan, Yakutiya v
b.
ürksoylu ölk
rin alim
ri
qatılıblar.
Konqres
tanınmış dilçi aliml
n Suer
Eker, Eyup Sarıtaş
(Türkiy
), Şakir İb
rayev, Ser
dar Dağıstan (Qazaxıstan), Nikolay
qorov
ya Federasiyası, Çuvaşiya), Valerya
Lemska
ya (Rusiya Federasiyası, Tomsk), Fir
daus Xisama
nova (Rusiya Federasiyası,
qır
dıs
tan),
Nas
rad
din Nazarov (Özb
kistan) v
baş
aları
naşı, Az
rbaycandan AMEA
İnstitutu
nun aparıcı elmi işçisi, f
üzr
ru, dosent Faiq
rli
oğlu)
qatılmışdır.
Azərbaycan alimi “Q
uzey Azərbaycanda
milli dil məsələsi və onun həll yolları (XX yüzil
XXI yü
zilin başları)” mövzusunda məruzəsi za
nı həm Azərbaycan türkcəsinin son əsrdə yaş
dığı
problemləri, həm də digər
ürk xalqlarının eyni
taleyi yaşamasından dolayı ortaq
ürk dilinin artıq
özünü ifadə etməsinin vacibliyini dilə gətirib. Eyni
zamanda F.Əl
əkbərli
onqresdə ortaq
ürk dilinin
yaranmasıyla bağlı konkret təkliflər də səsləndirib.
Faiq Əl
rov
rdar Dağıstan
***
zbəkistan Respublikasının Prezidenti
Şövkət Mirziyevin təşəbbüsü ilə
Əndican
tində
ci il “Zəhirəddin Məhəmməd
Babur ili” elan edilmişdir.
Bununla bağlı 27
28
oktyabr 2017
ci ildə
eynəlxalq Babur Fondu
nun təşkilatçılığı ilə Əndican şəhərində Z.M.Ba
run
anadan olmasının 534 illiyinə həsr olun
muş
“Dünya mədəniyyəti tarixində Zəhirəd
din Məhəmməd Baburun əsərlər
inin rolu”
möv
sunda
Beynəlxalq konfrans keçirildi.
Konfransı giriş sözü ilə açan Beynəlxalq
Babur Fondunun sədri, professor Zakirjon Maş
pov bildirib ki, 25 il əvvəl yaradılan
ond ötən
müddətdə qədim tarixin öyrənilməsi, mə
viy
yatın inkişafı,
Baburun və Baburilər süla
nin
zəngin elmi
mədəni irsinin
ətənə qaytarıl
ması,
bu torpaqda doğulan və başqa ölkələrdə ya
şayan
əcdadlarımızın qəbirüstü abidələrinin ye
nidən
qurulması istiqamətində fəaliyyət göstə
rir. Qeyd
olunub ki, 40
dan çox ölkə
də Baburun izi ilə
elmi ekspedisiyalar təşkil edilib. Əldə olu
nan
sənədlər, kitablar Babur və Dün
ya Mə
niy
yəti
Muzeyinə təhvil verilib. Ha
zır
da muzeydə 500
dən çox nadir əlyazma, kitab və digər qiy
mət
mən
bələr qorunub saxla
nılır.
Daha
sonra konfransda Türkiyədən
Z.M.Ba
run “Divan”ını hazırlayaraq nəşr etdir
miş Prof.
Dr.
Bilal Yücel və
Prof
Dr.
Münəv
vər
Tekjan, Hindistandan
Prof.
Dr.
Mansura Hey
dər,
Yaponiyadan Prof.
Dr.
Eiji Mano, Çindən Prof.
Dr.
Yu Yang Şi, Türkmə
nis
tan
dan
fil.ü.f.d.
him
məmət Kurenov, Əfqa
nıs
tan
dan ədəbiy
yat
nas Namiq Bürhaniddin, Babur bağının
direktoru Əhmədşah Vardak və Bünyad Moham
mad Nabi, eləcə də Özbəkis
nın tanınmış alim
ləri
Səidbek Həsənov, Dilorom Salihi, Hə
midul
lah Baltoba
yev, Həsən Qüdrətull
ayev,
Bakıjon Tuxliyev,
Burobiya Rajabo
va, Sırdərya
Uta
nova, Gülbahor Aşurov
a, Dildora Haşımova
Özbəkistan
Yazıçılar Birli
yin
dən Ədhəmbəy
Ali
mbekov və bir çox başqaları məruzə etdilər.
Gün ərzində
İmperator Z.M.Baburun həyatı, ya
dıcılığı və siyasi fəaliy
yəti ilə bağlı
dan çox
bir
birindən məz
mun
lu, yeniliklərlə zəngin mə
zələr dinlənildi, maraqlı müzakirələr aparıldı.
Həmin konfransa
Bakıdan iki nəfər dəvət
edil
mişdi: AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədə
biy
yat İnstitutunu
n “Azərbaycan
Türkmənistan
Özbəkistan ədəbi əlaqələri” şöbəsinin müdiri,
filo
logiya elmləri doktoru Almaz Ülvi Binnətova
“Baburnamə”nin Bakı əlyazması nüsxəsinin
təsviri və əsərdə Əlişir Nəvai izləri”
və AMEA
Folk
lor İnstitutunun elmi işçisi Nazim Süley
ma
“Baburnamə”də təbiət gözəlliklə
rinin təs
ri” mövzularında məruzələri dinlənilib.
Qeyd
edək ki, filologiya elmləri doktoru Almaz Ülvi
XRON
Binnətova 2016
cı ilin aprel ayında Əfqa
nıs
tanın
Kabil, Məzari
Şərif və Herat şəhər
rində ke
lən
“Əlişir Nəvai
575” adlı bey
nəlxalq elmi
kon
fransda iştirak edərkən Kabildə Z.M.Babur
qəbrini
memorial abidəsini də ziyarət
mişdir.
Konfransın sonunda hər beş ildən bir təq
dim olunan “Babur” qızıl medalı və pul mü
fatı
baburşünas laureatlara təq
dim olundu (Tür
kiyə,
Yaponiya, Rusiya (2 nəfərə) və Banq
deş alim
rinə). Daha sonra nümayəndə heyəti Z.M.Ba
bur muzeyinə gedərək orada qorunub sax
lanan
qədim əlyazma nüsxələri ilə tanış oldu
Konfransın səhəri günü Beynəlxalq Babur
Fondu İdarə H
eyətinin iclası toplandı. Fon
dun
sədri, professor Zakirjon Maşrapov bildirdi ki,
25 il əvvəl yaradılan
bu
təşkilatın Bakı böl

sinin yaradılmasına zəruri ehtiyac var
dır. İdarə
Heyətinin həmin məclisində Fon
dun Bakı böl

sinin yaradılması qərara alın
dı və İdarə he
tinin yekdil səsi ilə
AMEA Nizami Gəncəvi adı
na Ədəbiyyat İnstitutunun “Azər
baycan
Türk

nistan
Özbəkistan ədəbi əlaqələri” şö
sinin
müdiri, filologiya elmləri doktoru Almaz Ülvi
Binnətova
həmin bölmənin rəhbəri
təyin edildi.
Qeyd
edək ki,
ondun bir çox ölkə
lər

Türkiyədə, Qazaxıstanda, Hindistanda, Ko
yada, Çində, Əfqanıstanda, Yaponiyada böl
mələri yaradılmış və ictimai əsaslarla fəaliy
yət
göstərirlər.
Almaz
Ülvi
Binnətova
***
27 октября 2017 года в Уральском ф
ральном университете им. первого През
дента России Б.Н. Ельцина (УрФУ) состо
лась ме
дународная научно
практическая
конференция
«Тюркский мир: актуальные
проблемы»
, организованная
Центром Азе
байджановедения Уральского гуманита
ного института УрФУ и экспер
тным кл
бом «Урал
Евразия».
В работе конференции принимали уч
стие представитель Министерства иностра
ных дел России в Екатеринбурге А.В. Ха
лов; и.о. генерального консула Азе
байджана
в Екатеринбурге И.Ф. Искенд
ров; атташе
генерального консульства Кир
гизской Ре
публики в Екат
ринбурге Ч.И. Исанаева; зам.
председателя Уральского отделения Росси
ской Академии наук, директор Института
философии и права УрО РАН, член
корреспондент РАН В.Н. Руденко; ректор
Азербайджанского университета языков,
академик Наци
ональной Академии наук
Азербайджана К.М. Абдуллаев; ректор УрФУ
В.А. Кокшаров; председатель Общества
дружбы Урал
Узбекистан А.Ш. Туратов;
исполнительный директор НКП «Урал
Евразия» К.В. Погорельский; директор Це
тра Азербайджановедения, зав. кафедрой
арубежного регионовед
ния УрФУ А.Г.
Нестеров; преподаватели и студенты Урал
ского федерального университета. Открыла
заседание конференции и.о. пр
ректора по
международным связям УрФУ М.О. Гузик
ва.
С докладами на конференции выступ
ли представители России
, Азербайдж
на,
Казахстана, Узбекистана, Киргизии. Докл
ды, представленные на конфере
ции, были
посвящены разнообразным темам
от ист
рических до современных, предельно акт
альных. С вступительным докладом, анал
зирующим политику Е
ропейского Союза по
отн
ошению к Турции и тюркским госуда
ствам Кавказа и Центральной Азии, выст
пил А.Г. Нестеров. В своем докладе он выд
лил ряд проблем, возникших между тюр
скими странами и Европейским Со
зом, в
частности, попытки со стороны ЕС включ
ния в л
бые документы о со
трудничестве с
Турцией, Азербайджаном и странами Це
трал
ной Азии указания о приверженности
«демократич
ским ценностям», вопросов о
нарушениях прав человека и т.п. А.Г. Нест
ров подчеркнул, что во многом п
литика ЕС
по отношению к тюркским странам корре
руется экономическими интересами Евр
пы, в частности, стремлением найти альте
нативные пути поставки энергор
сурсов в
страны Европы в обход России.
Академик К.М. Абдуллаев выступил с
докладом, посвященным политике мульт
культурализма в современном Азерба
жане
и возможностям использования азербайджа
ского опыта межэтнического и межконфе

XRONİKA

сионального сотрудничества в других стр
нах. Доклад одного из представителей Каза
стана
преподавателя Костанайского педаг
гического универс
тета К.К. Абильмаликова
был пос
вящен проблеме перехода казахской
письменности с кириллического на лати
ский алфавит; указ об этом Президент Каза
стана Н. Назарбаев подписал вечером нак
нуне открытия конференции. Большой инт
рес участников конференции вызвал д
клад
студентки УрФУ П. Весе
лухиной, посвяще
ный проблеме интеграции турецких мигра
тов в Германии.
Среди докладов, прозвучавших на и
торической секции конференции, необход
мо отм
тить выступление доцента кафедры
зарубе
ного регионоведения УрФУ О.И.
Нуждина, давшего подробную характ
ерист
ку балка
ской политике хана Ногая в
XIII
веке. Асп
рантка УрФУ М.И. Златоустова
подробно проанализировала британскую
литику на Кипре в ХХ веке и показала,
каким образом на острове фактически сфо
мировалось мультикультуральное общ
ство и
закрепился
раскол Кипра первоначально на
две общины, а потом и на две территориал
ные части. Аспирантка Т.Н. Давыдова п
дробно охарактеризовала деятельность азе
байджанской делегации на Парижской ми
ной конференции 1919 года и показала н
удачу попы
ки независимого Аз
ербайджана
добиться международного признания в ко
тексте международной политики того врем
В ходе конференции ректор УрФУ В.А.
Кокшаров вручил академику К.М. Абдулла
ву диплом и мантию почетного доктора
Уральского федерального университета. Зв
ние почет
ного доктора УрФУ было прису
дено К.М. Абдуллаеву Ученым советом У
ФУ за большие научные достижения и разв
тие эффективного с
трудничества между
Россией и Азерба
джаном в сферах науки и
образования.
Конференция «Тюркский мир: актуал
ные проблемы» еще раз
показала п
стоянную
заинтересованность в сотрудн
честве между
Россией и тюркскими стр
нами, их глубокий
имный интерес и огромный потенциал
сотрудничества, который Россия, Азерба
джан, Казахстан, Киргизия, Турция, Туркм
ния и Узбек
стан могут успешно реа
лизовать
веке. По согласованию между учас
ми конференции было решено проводить
данную конференцию ежегодно, ос
ществляя
ротацию стран проведения, и запланировать
проведение второй конф
ренции в 2018 году
в Азербайджане.
енис
Жериборов
***
16 Kasım 2017
tarihlerinde
Anka
ra’da
Yeni
Türkiye
Stratejik Araştırma Mer
zi (YTSAM)
türk
Kültür, Di
l ve Tarih
Yüksek Kurumu (AYK)
Türk Dil K
rumu
TDK
işbir
iğiyle 2017 Türk Dili Yılı
etkinlik
leri kapsamında
“Türk Dili Konuşan
Ülkeler Kurultayı”
düzenlenmiştir.
Kurultay
ana
temas
olarak
nyas
fikir
adam
ı İ
smail
Gasp
ral
veciz
bir
ekilde
dile
getirmi
oldu
Dilde
Fikirde
, İş
Birlik
ilmi
kurultayda
60’ı
rkiye
den
, 160’ı
rkiye
ışı
ndan
320
bilim
adam
ı
eyi
her
yle
ele
almıştır
Kurultaya
yakla
40
lkeden
kat
lanm
Kurultay
çış
malar
bakan
Yard
mc
Fikri

Turizm
Bakan
Yard
ç.
seyin
Yayman
AYK
kan
Prof
Derya
TDK
kan
Prof
Must
alin
YTSAM
kan
Hasan
elal
taraf
ndan
yap
lm
çış
o-
malar
enin
hazinesi
olma
rkleri
birbirine
layan
nemli
bir
oldu
ger
ine
vurgu
yap
Açış konuşmalarının ardından başlayan
oturumlar eş zamanlı olarak 6 farklı salon
da
sürdürü
müştür. Salonlara, Türk Dünyasının
ortak değerleri olan
Bilge Kağan, Kaşgarlı
Mahmut, Ali Şir Nevai, İsmail Gaspıralı,
Ahmet Baytursunoğlu
ve
Bahtiyar Vahabz
’nin isimleri ve
ilmiştir. 13 Kasım Pazartesi
günü her salonda 3 oturum olmak üzere t
oplam
18 oturum, 14 Kasım Salı günü Ahmet Baytu
sunoğlu salonunda 3, diğerlerinde 4 oturum
olmak üzere toplam 23 oturum, 15 Kasım
Çarşamba günüyse Ahmet Baytursunoğlu salonu
XRON
hariç diğer 5 salonun herbirinde 3 oturum olmak
üzere toplam 15 oturum gerçekleşti
rilmiştir.
15 Kasım Çarşamba günü bilimsel
rum
ların tamamlanmasının ardından kap
nış
oturumu yapılmıştır. Kapanış oturumunda sonuç
bildirisi kurultayın düzenleme kurulu
dan
Prof.
Dr.
Bilgehan Atsız Gökdağ
tarafından oku
muştur. Ardınan Yakutistan (Sa
ha Cumhuriyeti),
Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Aze
baycan, Türkmenistan, T
taristan, Başkurtistan,
İran, Japonya, Amerika Birleşik Devletleri vb.
ülkelerden gelen katılımcılara söz hakkı ve
ilmiştir.
Ayrıca üç gün boyunca külterel program
da yürtülm
üştür. İlk günün akşamında
Opera ve Balesi
sanatçıları tarafından
Anad
lu’nun Sesleri
başlıklı konser ve
ilmiştir. Bu
kon
serin öncesinde Türkoloji sahası için yapmış
oldukları önemli hi
metlerden dolayı 15 bilim
adamına
Türklük Bilimine Hizmet Ödül
ilmiştir. İkinci günün akşamında
Türk Dünyası
Müzik Topluluğu
tarafından danslarla da
süslenmiş m
hteşem bir konser verilmiştir. Bu
konserde Altaylar’dan Tuna’ya kadar tüm Türk
coğrafyasından önemli eserler sesle
dirilmiştir.
Son gün ise
Devlet Klasik
Türk Müziği Korusu
tarafından bir konser ve
ilmiştir.
Türk Dünyasını bir araya getiren ve tam
anlamıyla bir şölen havasında geçen bu k
rultayın düzenlenmesinde emeği geçenlere te
şek
kür eder, kurultayın Türkçe ve Türk D
nyası
için güzel sonuçlar doğurma
sını dileriz.
Elçin
İbrahimov
O.Baldane
________________
TÜRKOLOGİYA

PERSONALİA
ПЕРСОНАЛИИ
PERSONAL NEWS
HÜSEYN CAV
PERSONALİA
yen
ail
t mövzusun
a toxunur. Böyük
prob
leml
rin h
ni c
miy
tin
n kiçik qurumu
olan ail
axtarır. “Ana”
ya nisb
n “Maral”da
romantizm z
ifdir. La
kin onun ail
t möv
sunda yazdığı “Maral”, “Af
t” pyesl
ri dra
ma
tur
giyamızda qadın hüquqsuz
ğuna toxu
nulan
ilk
r idi. Ümumiyy
, H.Ca
vid ro
man
nin özün
xsusluqlarından da
şark
n onu
da dem
liyik ki, Cavid romantik q
man tip
rinin heç birini; n
müsb
t, n
nfi obraz
larını ideal ş
kild
nfil
şdirmiş, n
müs
dirmişdir. H
r hansı bir obrazına diq
bax
saq, gö
rik ki, romantik q
nın
xili al
min
ikilik var, bir t
ddüd var, yax
ıqla pislik bir
birin
üstün g
bilmir. Bu da
onu dem
sas ve
rir ki, Cavid n
man
tik olsa
, yaratdığı in
san obrazı sada
ladığımız
key
fiyy
rin
gör
biz
n el
mir.
rq f
sind
ki dua
min t
siri
Cavid ya
cılığında aydın görünm
dir. Bu, y
ni ikilik
r övladının xisl
tidir.
Bütün
yaradıcılığı
boyu
xeyirl
rin
riz
sini
svir
Cavid
sas
qay
ide
yası
kimi
humanizm
insan
rlik
mövqe
yin
çıxış
müx
mövzularda
mun
yaradaraq
kir
ama
lını
geniş
oxucu
kütl
rin
dir
bacaran
bir
tkardır
zlum
zalımları
zil
haq
haqsızlıqları
real
yata
ger
zamana
uyğun
fakeş
san
rın
çıxılmaz
tini
svir
H.Cavid özü müdrikl
şdikc
, inkişaf et
dik
yaxınlaşdıqca onun yaratdığı
man tipl
ri d
yişir, sanki haqqa doğru
ged
n pill
ri bir
bir ke
çir. Misal üçün, hamı
zın gör
bil
yi kiçik bir ha
dis
ni drama çevi
n Cavid Ana
lma (“Ana”) ob
razını, aktual
möv
zuda olan “Uçurum” v
“Şeyda” pyes
rin
ki C
lal v
Şeyda obrazları
nı yaradır. Bunlar
din dramaturgiyasının ilk q
crüb
ri
idi. Bu q
man tipl
ri n
r romantik
olsalar da, or
ta s
li oxucunun, tamaşaçının
anlaya bil
yi, ba
şa düş
bil
yi s
viyy
dir.
Lakin biz Cavidin Şeyx S
nan (“Şeyx S
nan”),
Arif (“İblis”) obrazlarına diq
t yetirs
k gör
rik
ki, onlar haqqa, h
qiq
vuş
mağa daha yaxın
dır
lar, nec
ki Şeyx S
nan
şur. Arif is
çılğın bir g
oxşayır, h
r şeyd
günahı göy
rır, gücünd
n böyük işl
girişir. Bu,
onun dün
yanı d
rk etm
k yolundakı çabalarıdır.
kin Arif haqqı tapmaq, ona yaxın olmaq
ist
n ş
mübt
la olur. Bu, h
r bir g
in
özünüd
rki za
ma
nı düş
bil
yi b
lalardır.
“İblis”i yazark
n Ca
din 35 yaşı
nda olması
fikrimizin anlaşıl
ma
sına köm
k ed
n amill
dir. Düşünm
k olar ki, axı Cavid “Şeyx S
nan”ı
yazark
n daha ca
van idi. B
li. Amma onu da
almaq lazım
dır ki, insanlar f
rqli ol
ğu
kimi, dahi şairin ya
rat
dığı obrazlar da daxili key
fiy
rin
gör
bir
bir
rind
rql
nirl
r.
Şeyx S
nın Arif
n üstün c
ti o idi ki, o
özünüd
rk m
ni keçmişdi
. O, Füzulinin
cnunundan d
rs al
mışdır. Cismin bir heç,
ruhun is
di oldu
rk etmiş, ilahiy
doğru üz tutmuşdur. Onun da eşqi ilahi eşq idi.
Filosof
şairin yaratdığı üçün
cü q
man tip
ri
sırasına Peyğ
ri (“Peyğ
r”), X
yyam
(“X
yam”) obrazla

daxil ed
bil
rik
. Bu
obrazlar di
nin dediyi m
ri
ti,
riq
ti, m
rif
ti keç
miş, h
qiq
sin
dirl
r. Onlar özü
kin
n yüks
k pill
sin
dirl
r. X
yyam n
Arif kimi çıl
ğın, üsyankar,
şübh
çi, n
nan kimi sev
si uğ
runda
göz
nilm
z addım ataraq
sin
n bir
razdır. Onun dini
fi fikri, t
kkürü for
ma
laşa
raq, dünyaya daha obyektiv baxma im
kanı ver
mişdir. Öz dostlarını, sevgili
ni, h
kir
rini iti
n, dinin başında duranların
sız
lığı
nı gör
yamda fi
kir d
yişikliyi gör
mürük. Çünki o
artıq
sofdur, ka
mil in
san
dır,
öz yaşam t
rzini, qarşısına çı
caq prob
lem
ri
n bilirdi. B
li, X
yyam bu b
riy
tıq tanıyırdı. Türkiy
vvüf ali
mi
A.Yükse
lin m
qal
rinin birind
fars şai
ri Öm
mın yaradıcılığını t
hlil ed
rara
diyi
bir çox m
qamlar fikirl
rimizin
sassız
ma
dığını t
diq
n elmi sübutdur: “Din yo
nu bilm
yin ş
t, o yola

PERSONOLİA

t,
Allah razılığı

r bir xalqın
biyyatı dig
r xalqlar
üçün o za
man maraqlı v
zbedici olur ki, h
min
biyyat
öz ori
jinallığı il
qdim edilsin.
yazılan b
dii
r sad
dövrü üçün
pulyar olar, qısa vaxtda par
lar v
sön
r. La
kin milli düşünc
nin alt qatın
kı ide
ya us
la
mimiyy
alınarsa v
ümu
likd
riyy
idm
t ed
, o zaman bü
tün ma
ri asanlıqla d
f ed
zirv
r.
na Mopassan, Vi
ktor Hüqo, Çingiz Aytmatov,
http://sufizmveinsan.com/tasavvuf.html. Ahmet
F.Yüksel. İstanbul
Tol
toy, N
simi, Hüseyn Cavid, İsa Hüseynov
kimi da
rin yaradıcılığını misal ç
k olar.
Hüseyn Cavid (1882
1941) XX
srin
rind
ki Az
baycan
biyyatının görk
mli
tkarlarından bi
dir. Yaradıcılığın
da poeziya
dramaturgiyadan isti
fad
tkar Az
bay
can romantizminin ba
rind
ndir. Onun
“İblis”, “Şeyx S
nan”, “Pey
r”, “Topa
l
Tey
mur”, “X
yyam”, “S
vuş” kimi pyes
ri
ya
biyyatının incil
rin
ndir.
Bütün yaradıcılığı boyu xeyirl
rin mü
riz
sini t
vir ed
n H.Cavidin
sas qay
si,
ideyası huma
nizm, insanp
rlik mövqeyind
çıxış ed
k, müx
lif m
övzularda m
fi m
zmunlu
r yaradaraq s
t, fikir
amalını geniş oxucu küt
rin
sevdirm
yi
carmaqdır.

Hüseyn Cavid dühası el
bir işıq idi ki,
onun s
dan yer
enişi v
batışı olmadı. O,
sön
z bi
r fi
kir işı
ğı kimi parladı, parlayır v
parlayacaqdır. D
rin f
fi fikirl
ri v
riliyi
Nizami G
vid
n son
ra
ürk, o cüml
rbaycan
biyyatında par
layan böyük ideya
sahibi oldu. Yaradıcılığı il
min il
r insanlığın
lbind
düşünc
sind
, yaşayışında daş
laşmış
ehkamları, b
n inc
n is
rt ş
kil
qaşıdı, dağıtdı.
Cavidin yaradıcılığı romantik ideyalar üs
tün
qurulub. Bütün t
dqiqatçılar da bu fikrin
liğçisi v
qiqatçısı olmuşla
r. Lakin diqq
edil
ikd
gör
rik ki, Cavid yaradıcılığında real
lıq romantik ş
kild
gün, el
lis t
dim
edil
mişdir ki, C
lilin s
rt r
lizm
si ki
mi si
timiz
ymir. İst
t qay
rın
dan b
hs
n “Ana”, “Uçurum”, ist
r yer
göyün v
tini ifad
n “Şeyx S
nan”, ist
r in
san, m
k,
Tanrı kimi f
fi m
özünd
ks et
“İblis”, “Peyğ
r”, “İblisin inti
mı”, is
tarixi keçmişi qızıl
dal
t tabağında biz
sun
ğu “Topal Teymur”, “X
yyam”, “S
vuş”
kimi
rind
oxuduğumuz v
rastlaş
mız
qiq
n utan
mır,
ksin
rs alır v
qürurlanırıq. Bu, Cavid h
qiq
tidir, bu, Cavid
sidir, bu, Ca
vid m
viyyatıdır. H
tin, gerç
kliyin sevgi v
rurla qucaq
laş
mış,
bütövl
şmiş halı...
Cavid yaradıcılığı v
xsiyy
bir bü
töv, bir tam
dır. Onun yaradıcılığının qay
sinin
ana x
ttini t
kil ed
n insanlıq, m
rdlik, alilik,
rilik, hu
ma
nist
lik, d
yişm
qid
, möhk
m
arakter eynil
siy
özünü göst
rir.
Yaz
dıqları il
yaşam t
zi bu q
r üst
üst
PERSONALİA
tkar çox azdır. Ca
vid m
hz bu cür bütöv
siyy
malik s
tkar
lar
dan
dır.
Cavid Birinci Dünya
üharib
sini, Ok
tya
br inqi
bını, Demokratik Cümhuriyy
tin qu
rul
masını, yıxıl
ma
sını, Sovet hökum
tinin qu
rul
ma
sını, 1930
cu ill
r rep
ressiyalarını görüb ya
yan
xsiyy
ndir. Bu cür qarışıq v
xaotik ic
mai ş
raitl
rin şahidi olub, ya
şayıb, amma bu
hadis
n 100 il
yaxın bir za
man keçm
sin
axmayaraq, tarixin verdiyi obyektiv v
fli
qiy
almaq yalnız dahil
xsusdur. Çün
ki
Cavid tarix
birm
nalı ş
xsiyy
t kimi düşdü. Ca
vid n
yaradıcılığında, n
xsiyy
tind
ail
sin
heç bir l
bulaşmamış, n
kiçik qı
ğıl
cım
ra, n
böyük partlayışlara gözü qa
maş
mamış, özü
nün mü
şdirdiyi gerç
kliyi
uzaq
gör
nlikl
yan bir dühadır.
Cavid ş
xsiyy
tinin yaşam t
rzini ob
raz
ları il
qayis





















PERSONOLİA

ЛЕВ ГУМИЛЁВ
㄰㔀

Лев Николаевич Гумилёв
сове
ский
историк
этнолог
археолог
востоковед
тель, переводчик.
Сын известных поэтов
Анны Ахмат
вой
Николая Гумилёва
, родился 18
сентяб
октября
1912
г. в
Санкт
Петербург


1930
1940
е годы, осознавая влечение к ист
рической науке, сочинял ст
хи и прозу; на
рубеже 1950
1960
х годов п
реводил поэзию

персидского языка
Летом 1930 года, окончив школу, Лев
Гумилёв решил поступать на немецкое отд
ление педагогического института, к которому
готовился около полугода, изучая язык на
курсах. Из
за дворянского происхождения
комиссия отк
азалась даже принимать док
менты, и он уехал в Бежецк. После возвр
щения родственник устроил Льва чернораб
чим на
завод им. Свердлова
, располагавши
ся на Васильевском острове, оттуда он пер
шёл в «Службу стали и тока» (тра
вайное
депо
). В 1931 году он перевёлся на курсы
коллекторов геологических экспедиций. Ге
логические экспедиции в п
индустриали
формировались в большом количестве,
сотрудников пост
янно не хватало, поэтому
на социальное прои
ождение обращали
мало внимания.
Гумилёв вспоминал впосле
ствии, что ни в одной из своих ранни
х (до
университета) экспедиций не чувствовал себя
изгоем, к нему относ
лись не хуже, чем к
другим. Таким образом,
с 1931 года он а
тивно участвовал в геологических и археол
гических экспедициях.
бота позволяла хо
шо питаться и немного зарабатывать, д
елая
Льва независимым от матери.
Всего до 1967
года Гумилев принял участие в 21 экспед
ционном сезоне.
В 1934 году он пост
пил

Ленинградский государственный универс
тет
на только ч
то восстановле
ный
-
рический факультет
. Четырежды был
арест
ван, причём в первый раз
в д
кабре 1933
года
через 9 дней отпущен без предъявл
ния обвинения. В 1935 году подвергся вт
рому аресту, но благодаря засту
ничеству
многих деят
лей литературы был отпущен на
свободу и восстановлен в ун
верситете. В
8 году подвергся третьему аресту и пол
чил пять лет лагерей, наказание отбывал

Норильске
. В 1944 году добровольцем
вступил в ряды
Красной армии
, участвовал

Берлинской операции
. После демобилиз
ции окончил
экстерном
истори
чес
кий ф
культет, в 1948 году защитил ди
сертацию на
соиск
ние степени кандидата исторических
наук.
Ожидание защиты пр
длилось около 3
месяцев, котор
ые Гумилёв охарактер
зовал
как «тяжелейшие в жизни», вероятно, из
за
сомнений в том, что диссертация будет пр
нята к защите. Защита ди
сертации на тему
литическая история первого тюркского
каг
ната» была назначена на 28 декабря 1948
года. Помимо самого
милёва, о её ходе
сох
ранились воспом
нания М. Козыревой,
которые весьма неточны. Оппонентом в
ступил А.
Бернштам, выдвинувший пр
тив диссертации 16 возражений. Здесь Гум
лёв продемонстрировал талант полемиста и
оратора, например, когда оппонент з
яви
л о
незнании им восточных языков, заговорил с
ним по
персидски. В результате из шестн
дцати членов диссертацио
ного совета «за»
проголосовали пятнадцать. Гумилёв с бол
шой гордостью вспоминал об этом в конце
жизни...
PERSONALİA
В 1949 году он вновь был арестован,
обв
инения были заимствованы из следстве
ного дела 1935 года; был осуждён на 10 лет
лагерей, наказание отбывал в К
захстане, на
Алтае и в Сибири. В 1956 году после
ХХ
съез
да КПСС
освобождён и реабилитирован,
несколько лет работал в
Эрмитаже
, с 1962
года до выхода на пенсию в 1987 году сос
ял в штате научно
исследовательского и
сти
тута при
географическом факультете ЛГУ
В 1961 году защитил диссертацию на
соискание степени доктора историч
ских
нау
к, в 1974 году защитил вторую докто
скую диссертацию
по географии, но степень
не была утверждена
ВАК
. Научное наследие
включает 12 моногр
фий и более 200 статей.
В 1950
1960
х года
х занимался археологич
ским исследованием
Хазарии
, истор
хун
и древних тюрок, исторической географ
ей,
источниковедением
. С 1960
х годов начал
разработ
ку собственной
нар
ной те
рии этногенеза
, с помощью которой он п
тался объяснить закономерности историч
ского процесса. Крупным вкл
дом Гумилёва
в науку считается теория период
ческого
увлажнения центральной Евразии и попул
ризация истории кочевников
. В ист
рических
исследованиях Л.
Гумилёв пр
держивался
идей, близких
евразийству
. Взгляды Гумил
ва, выходившие далеко за р
амки общеприн
тых научных представлений, вызывают сп
ры и острые дискуссии среди историков,
этнологов и других специ
листов.
Выйдя на пенсию летом 1987 года в
возрасте 75 лет (он остался ведущим нау
ным сотрудником
консультантом на геогр
фическом факультет
е), Гумилёв не снизил
научной и публикационной активности. О
нако вскоре после переезда на
Коломенскую
улицу
в первую в жизни отдельную кварт
Лев Николаевич перенёс
инсульт
, был
частично парализ
ван. Позднее он оправился,
продолжал писать и принимать гостей, но
полностью восстановиться так и не смог.
Скончался
Лев Николаевич
июня
1992
г. в Санкт
Петербурге.
«Тюркология»
_______________

PERSONOLİA

İREN MƏL
İren Məlikoff 1917
ci il noyabrın 7

Sankt
PERSONALİA
yük məqaləsi dərc edilir. O, eyni z
manda
Bakı Dövlət Universitetinin fəxri profe
sorudur.
Qərbi Avropada nəşr edilən yega
nə türkol
ogiya
jur
nalı olan “Türkika”
nın baş redaktoru olan İren
xanım Cənubi Azərbaycanda da olub, Təb
zi
gəzib, çox sevdiyi Şah İsmayıl Xətai haqqında
gin material toplayıb. Görkəmli alim Azər
bay
can ədəbiyyatına, onun görkəmli nüma
yən
rinə
yüksək qiymət verib, M.F.Axundo
yaradıcılığına heyran olduğunu gizlətməyib.
Fransada Azərbaycan həqiqətləri
ni təbliğ
edib
“Türkologiya”
ELBRUS ƏZİZOV

Görkəmli dilçi alim, tanınmış türkoloq
Bakı Dövlət Universitetinin
ürkologiya
kafe
nın professoru, filologiya elmləri doktoru
Elbrus İslam oğlu Əzizovun 70 yaşı tamam olur.
E.Əzizov 1947
ci il noyabrın 25
də Bərdə ra
nun Lənbəran kəndində anadan olmuşdur.
1965
ci ildə Yevlax şəhərində onbirillik orta
məktəbi qızıl me
dalla, 1970
ci ildə Azərbaycan
Dövlət Universitetinin Filologiya fak
ltəsini
fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.
1970
1971
ci
tədris ilində Yevlax şəhərində 4 saylı orta mək
təb
də dil
ədəbiyyat müəllimi vəzifəsində iş
miş
dir. 1971
1974
cü illərdə “Tü
rk dilləri” ixti
sı üzrə Azərbaycan Dövlət Universitetinin
Tür
kologiya kafedrasının əyani aspirantı olmuş,
1974
cü ildə “Azərbaycan dili dialekt və şivə
rində
saitlər ahəngi” mövzusunda namizədlik
dis
sertasiyasi müdafiə etmişdir. 1974
cü ildən
Azərbaycan Dövlət Universitetinin Türkologiya
kafedrasında müəllim, 1979
cu ildən baş müəl
lim, 1983
cü ildən dosent vəzifələrində çalış
mış
dır. 1990
cı ildə “Azərbaycan dilinin tarixi
dialek
tologiyası (dialekt sisteminin təşəkkülü və
inkişafı)” mövzusun
da doktorluq dissertasiyası
müdafiə etmişdir. 1991
ci ilin dekabrında Bakı
Döv
lət Universitetinin Türkologiya kafedrası üz
rə p
rofessor
vəzifəsinə seçilmiş, 1994
cü ilin
fev
ral ayında professor elmi adını almışdır. O,
2006
cı ilin dekabrından
2011
ilin may ayı
dək Bakı Dövlət Universiteti Filologiya fa
nin dekanı vəzifəsində fəaliyyət göstərmişdir.
Prof. E.Əzizov 1997
2002
ci illərdə Bakı
Dövlət Universiteti nəzdində Təhsil Nazirliyi və
Azərbaycan Milli EA
nın dissertasiyaların mü
fiə
sini keçirən Birləşmiş İxtisaslaşdırılmış Şu
sının, 2003
2005
ci illərdə AMEA
nın Nəsimi
adına Dilçilik İnstitutu nəzdində dissertasiyaların
müdafiəsini keçirən
issertasiya
ura
sının üzvü
olmuşdur. 2006
cı ildən BDU
nun nəzdində filo
giya üzrə
elmlər doktoru və fəlsəfə doktoru
dis
sertasiyalarının müdafiəsini keçirən Disserta
ya Şurasının üzvüdü
r. O, 2001
ci ildə Azər
bay
can Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə

PERSONOLİA

ılmış Dövlət Dil Ko
siyasının üzvüdür.
2012
2015
ci illərd
ə Azərbaycan Respublikası
zirlər Kabineti yanında Terminologiya Ko
siyasının
üzvü olmuşdur.
2015
ci ildən
“Tür
logiya” jurnalının redaksiya heyətinin üz
dür.
E.Əzizovun elmi fəaliyyətinin əsas istiqa

tini Azərbaycan dili dialektlərini
n tarixi in
fının və müasir vəziyy
ətinin öyrənilməsi təşkil
edir.
Bir sıra əsərləri qədim və müasir türk dillə
nə, onomastikaya və folklorşünaslıq məsələlə
həsr edilmişdir. Onun araşdırmaları ilə
Azər
baycan dilinin tarixi dialektologiy
ası müstə
qil dilçilik sahəsi kimi təşəkkül tapmışdır. 1999
cu ildə nəşr olunmuş, irihəcmli “Azərbaycan di
nin tarixi dialektologiyası (dialekt sisteminin
şəkkülü və inkişafı)” əsəri türkologiyada tarixi
dialektologiya sahəsində ilk uğurlu tədqiqatd
ır.
qrafiyada dilin ümumi sistemindəki məhəl
li fərqlərin (fonetik, morfoloji, leksik) forma
laş
ma
sı prosesi ilk dəfə geniş şəkildə işıqlandırılır,
həm
çinin dilin dialekt üzvlənməsinin xarakteri
ay
dınlaşdırılır. Azərbaycan dilində əsas ləhcələ
rin, qarışıq və
keçid tipli şivələrin əmələ gəlmə
nin tari
linqivistik səbəbləri göstə
rilir, şivə
rin
yeni təkmi
lləşdirilmiş təsnifatı verilir.
Ümu
miy
yətlə, alimin bu kitabındakı əsas müd
dəalar
Azərbaycan dialektologiyasının yeni isti
mətdə
inkişafına geniş imkanlar açır.
E.Əzizov elmi fəaliyyətində daha çox tür
logiyanın az öyrənilmiş sahələrini, mübahisəli
prob
lemlərini tədqiqat obyekti seçmişdir. Onun
fuzlu elmi jurnallarda və toplularda çap olun
muş “Azə
rbaycan
uyğur
izoql
osları”
(1991),
“Oğ
atalar sözlərinin dili haqqında”
(1996),
“Türk dilində teyze sözü” (1998), “Hunların dili
haqqında” (1
998),
“Oğuz etnonimi”
(1999),
“Dia
lektoloji atlas
və dialektlərin qarışması
prob
lemi” (1998), “Ahəng qanununun prinsipi
haq
qında”
(1998), “
Kitabi
Dədə Qorqud” və
Azər
baycan dili dialektləri” (2001), “M.Kaşğari
lüğətindəki iki şeirin mənbəyi” (2003), “Qədim
və müasi
r türk dilləri haqqında” (2003),
“Əmsali
türkanə”
məcmuəsindəki atalar sözlərinin digər
mənbələrdəki paralellər
i” (2003), “Çuvaş dili
haqqında” (2006), “Azərbaycan dilinin inkişaf
mərhələləri” (2007), “Azərbaycan dilçiliyində
dia
lektologiyanın əsas anlayışları və ter
min
ri”
(2007),
“Köktürk vokalizminin Azər
baycan di
də təzahür xüsusiyyətləri”
(2009),
Oğuz qru
pu türk dillərinin ümumi və fərqli xüsusiyyət
ri”
(2012),
”Vilhelm Tomsen və qədim türk ya
lı abidələrinin öyrənilməsi” (2013), “Birinci
ürkoloji qurultayda türk dillərinin tarixi və
inkişafı məsələləri”
(2016) və s. məqalələrinin
hər biri
mükəmməlliyi ilə seçilir, türkologiyanın
kişafı baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb
edir. Ümumiyyətlə, müxtəlif jurnal və toplularda
onun 120
dən çox elmi məqaləsi nəşr olun
muş
dur. Alimin “Söz xəzinəsi”
(1995) kitabında xal
mızın yüzilliklər boyu yar
atdığı zəngin söz xə
nəsindən bəzi nümunələrin
qədim yer və el
larının (Azıx, Aran, Bərdə, Lənbəran, Bozpa
paq
lar, Yevlax, Təbriz, Biləcəri, buntürk və s.),
ay
ayrı sözlərin mənşəyi (Qırat, Dürat), şifahi
və yazılı söz sənətinin mənbələri
, qədim inanc
rın, mifoloji görüşlərin dildə, folklorda, adət
ənə
nələrdəki izləri araşdırılmışdır.
E.Əzizovun pedaqoji fəaliyyəti də sə

rəli keçmişdir.
O, ömrünün 44 ilini gənc nəs
lin
tərbiyəsinə həsr etmişdir. Onun hazır
dığı
”Azərb
aycan dilinin dialekt bölünməsi” (1989),
“Azər
baycan dialektologiyasına giriş” me
dik
vəsaitləri (1993), “Azərbaycan dialekto
giyası
proq
ramı”(1988,
1993
2008),
“Azərbaycan dili
nin ta
xi d
ialektologiyası proqramı” (1978,
2005,
2017), “Müasir tü
rk dili fənninin proq
mı” (1995), “Türk dillərinin dialektologiyası
proqra
mı” (2005), “Türk dillərindən biri (Müasir
türk dili) fənninin proqramı” (2016, A.C.Məm

va ilə birgə), “Türk dilçiliyinin əsasları
fən
ninin proq
ramı”
2016, M.Ə.Məmmə
dovla
birgə)
həm metodik, həm də elmi baxımdan əhə
miy
yət
dir.
Azərbaycan
dialektologiyasın
da nəzəri

sələlə
rin müasir dilçilik baxımın
dan şərhi
həm də
prof. E.Əzizovun adı ilə bağlıdır. Sovet
min
də dialektologiya sahəsində p
raktik
məsələ
rə geniş yer verildiyindən alimin 1993
cü ildə çap olunmuş “Azərbaycan dialekto
sına gi
riş” əsərini dilçiliyimizin mühüm
nailiy
yəti he
sab etmək olar. Müəllif
dialekt
ter
ninin dilin məh
dud ərazidə işlənən formasını
ifa

etdiyini göstərmiş,
şivə
şivələr
qrupu

ləh

termin
rini isə dilin dialekt bölməsinin
hidləri kimi izah etmiş, onların sərhədlərini
ümumi dialekto
ji nəzəriyyəyə uyğun müəy
yən
ləşdirmişdir. Bu mə
sələlər onun “Azərbaycan
dilçiliyində dial
logiyanın əsas anlayışları və
ter
minləri məsələ
si” adlı məqaləsində də geniş
kildə şərh edil
miş
dir (
Türkologiya
2007, №
4).
Azərbaycan dilində qarışıq tipli şivələrin
möv
cudluğunu da ilk dəfə E.Əzizov aşkara çı
xar
mışdır. Şivələr
üzərindəki müşahidələrdən o,
lə qənaətə gəlmişdir ki, Azərbaycan dilinin şi
PERSONALİA
mal
qərb şivələri (Şə
Zaqatala regionunun şi
ləri) digər ləhcələrə qarşı qoyulan fərqlər ya
rat
mır, müxtəlif ləhcələrin (şimal
şərq, qərb, cə
nub) xüsusiyyətlərini v
ə Qafqaz dillərinə xas bə
zi substrat əlamətləri özündə birləşdirdyinə görə
min şivələr qarışıq səciyyəli şivələr hesab
olun
malıdır.
Azərbaycan dili dialektlərinin son mükəm
məl təsnifatı da E.Əzizov
tərəfindən aparıl
mış
dır. O,“Azərbaycan dilinin
tarixi dialektolo
giyası” əsərinin təkmilləşdirilmiş ikinci nəşrin
də (2016) Azərbaycan dilinin dialekt üzvlənmə
nin üç ləh
cədən (
şimal
şərq ləhcəsi, qərb ləh
si, cənub ləhcəsi) və dialekt xüsusiyyətləri qa
şıq tipdə olan şimal
qərb şivələri qrup
undan
iba
rət olduğunu elmi cəhətdən əsaslandırmış, on
rın yayılma sərhədlərini dəqiq şəkildə müəy
yən
ləşdirmişdir.
E.Əzizov
dərin nəzəri əsasa malik
əsərləri
ilə türkologiyada özünəməxsus layiqli yer tutur.
Dialektologiya sahəsindəki uğurlar
ı respublika
zın hüd
dlarından kənarda da ona nüfuz qa
dırmış
dır. Onun əsərləri Moskva, Almatı
Ufa, Omsk şəhərlərində, Türkiyə, İsveç və Kore
da nəşr olunmuşdur.
E.Əzizov ixtisaslı elmi kadrların hazır
lan
ma
sında da yaxından iştirak edir. Onu
n elmi rəh
bər
liyi ilə filologiya üzrə elmlər doktoru və fəl
səfə doktoru dissertasiyaları müdafiə olun
muş
dur. 21 dissertasiya işinin müdafiəsində o, rəsmi
opponent kimi çıxış etmişdir. Azərbaycanda təh
silin
və elmin inkişa
fındakı xidmətlərinə görə
cu ildə ona “Əməkdar müəllim” fəxri adı
verilmişdir.
Görkəmli alim və pedaqoq Elbrus Əzizo
vu anadan olmasının 70 illiyi münasibətilə ürək
dən təbrik edir, ona möhkəm cansağlığı və yara
cılıq uğurları arzulayırıq.


dli
_______________
TÜRKOLOGİYA

NEKROLOQLAR
НЕКРОЛОГИ
OBITUARIES
HARİD
FEDAİ
NEKROLOQLAR
1974 arasında Rum idaresini yaşamıştır. 1974’
ten sonra ise bağımsızlık dönemini idrak et
miştir.
Lefke’nin portakal bahçeleri arasında
baş
layan çocukluğu güzel geçse de yabancı bir
netim altında millî kimliği korumak, eğitim
rüp yetişmek kolay olmamıştır. Çalışkanlığı,
sab
rı, inancı, ülküsü zorlukların üstesinden gel
me
sini kolaylaştırmıştır. Türkiye’den gelen öğ
TÜRKOLOGİYA

9.
Each paper is published according to the review of the Editorial Staff.
10.
Papers with the fact of revealed plagiarism are refused to be published.
Publication of papers is free of charge.
TÜRKOLOGİYA
SEMİNARA DƏVƏT
“Türkologiya” jurnalı öz nəzdində türkoloji seminar təşkil edir. Müxtəlif elm sa
lərinin nümayəndələrini maraqlandıran elmi
praktik problemlər öl
miz
də və dün
da
aparılan türkoloji tədqiqatların işığında müzakirə ediləcək. Se
minar ay
da bir də
fə jurnalın
redaksiyasında (Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, V mərtəbə,
“Türkologiya”
jurnalının re
daksiyası
) ke
çiriləcəkdir.
Maraqlananlar məsul katibə müraciət edə bilər.
____________
ПРИГЛАШ
НА СЕМИНАР
Журнал «Тюркология» организует в рамках своей деятельности тюрко
гический семинар, где
в свете иссле
ний ведущихся в нашей стране и в мире
будут о
бсужд
аться
различны
научно
практически
проблем
ы,
интере
представителей разл
ичных научных сфер
. Семинар будет проводиться раз в ме
сяц в
едакции журнала (Н
ациональной академии наук
зербайджана
, V этаж, редакция
журнала «Тюркология»).
Интересующиеся могут
обращаться к ответственному секретарю.
____________
INVITATION TO THE SEMINAR
The journal of "Turkology" organizes a turkological seminar. Discussions of
scientific and practical problems which are interesting for the representatives of different
ields of science, will be held in the light of turkological researches conducted in our
country and in the world. The seminar will be held once a month in the Editorial office of
the journal (
The
National Academy of Sciences
of
Azerbaijan, V floor, the Edi
torial office
of the journal of "Turkology")
TÜRKOLOGİYA
ABUNƏÇİLƏRİN NƏZƏRİNƏ!
Beyn
lxalq “Türkologiya” jurnalının ölk
daxili illik abun
haqqı (4 nömr
) 40 AZN, b
eyn
lxalq satış
üzr
40 € t
şkil edir. Öd
niş:
rdi qaydada (nağd ş
kild
müvafiq bank şöb
ri üzr
mümkündür.
Bank
liyyatlarının x
rci abun
haqqına daxil deyil.
“TÜRKOLOGİYA” JURNALININ BANK REKVİZİTLƏRİ
rbaycan v
ndaşları üçün:
Benefisiar
(alan) bankın adı: Dövl
zin
darlıq Agentliyi
VÖEN: 1401555071
M/h: AZ41NABZ01360100000000003944
Kodu: 210005
S.W.İ.F.T. CTREAZ22
Alan müşt
ri: AMEA Dilçilik İnstitutu
VÖEN: 1300331751
Hesab №AZ50CTRE00000000000004138405
Büdc
viyy
si kodu:
Büdc
snifatının kodu:
142319
К СВЕДЕНИЮ ПОДПИСЧИКОВ
Стоимость годовой подписки на международный журнал «Тюркология» в пределах страны (4
номера) составляет 40 AZN, а для зарубежных подписчиков 40 €.
Оплата:
в индивидуальном порядке (наличная оплата);
банковским переводом.
Стоимость банковских операций не входит в сумму подписки.
БАНКОВСКИЕ РЕКВИЗИТЫ ЖУРНАЛА «ТЮРКОЛОГИЯ»
Для
иностранных
граждан
Банк
Бенефициар
Международный Банк Азербайджана
(МБА)
Ясамальский филиал)
: 9900001881
M/h AZ03NAB
Z01350100000000002944
S.W.İ.F.T.:
IBAZAZ
Клиент
получатель:
DXA
Институт
зыкознания НАНА ИНН:1300331751
ИНН: 1301937531
Счет USD: AZ42İBAZ36020018409324665216
Счет AVRO: AZ22İBAZ36020019789324665216
TO THE ATTENTION OF SUBSCRIBERS!

The cos
t of the annual subscription (4 volumes) to the International journal of “Turkology” is 40 AZN within
the country, and 40 € for international sales. Payment is possible:
individually ( cash);
through the corresponding bank departments.
Expences for bankin
g operations are not included into the subscription fee.
BANK REQUİSİTES OF THE JOURNAL OF “TURKOLOGY”
For foreign citizens:
Beneficiary (recipient) bank’s name
Azerbaijan International Bank (AIB), Yasamal branch
TIN: 9900001881
C/A: AZ03NABZ013501
00000000002944
S.W.I.F.T: IBAZAZ2X
Recipient customer: The National Academy of Sciences of Azerbaijan (NASA), Institute of Linguistics
TIN:
1300331751
TIN: 1301937531
USD account: AZ42İBAZ36020018409324665216
EURO account: AZ22İBAZ36020019789324665216
��Azərbaycan Respublikası
Ədliyyə Nazirliyi
Mətbu nəşrlərin reyestrinə daxil edilmişdir
(Reyestr № 3378)
AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASININ
RƏYASƏT HEYƏTİ
TÜRKOLOGİYA
Beynəlxalq elmi jurnal
Международный научный журнал
International scientific journal
ci
ildən nəşr olunur
Изда
тся с
1970
года
Published
ince
1970
İldə 4 dəfə çıxır
Выходит
4 раза в году
Published
quarterly
OKTYABR
NOYABR
DEKABR
BAKI
2017
ci il "TÜRKOLOGİYA" JURNALINDA ÇAP OLUNAN MƏQALƏLƏRİN SİYAHISI

Elçin
İbrahimo
(Az
rbaycan)
. Necati Demir.
Oğuzname (İngiltere Nüshaları)
İnceleme
Metin
Sözlük
Tıpkıbası
H Yayınları, Ankara, 2016, sayfa 302.
........................
.....
...
.......
........
Abid
Tahirli
(Az
rbaycan)
Vilay
t Quliyev
. “Füyuzat”in iki yazar
Bakı, “Elm v
hsil”,
2017, 224 s
.............................................................................................................................
.........
....
İmanyar
liyev
(Az
牢愀礀挀愀温
Mustafa Argunşah,
Galip Güner
“Codex Cumanicus”
İstanbul: Kesit yayınları, 2015, 1079 s.
⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮
⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸀
⸮⸮⸮⸮
⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸀
⸮⸮
an Baldan
(Türkiy
䰀攀礀氀愠䬀慲慨慮⸀
吀ﱲ歬ﰀ欠䉩氀椀
minin Ulu Çınarı
娀攀礀渀攀瀠䬀潲歭愀稀
Armağanı.
䄀渀欀慲愀㨀
Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 2017, 390 s
................................
İlham
zad
(Az
牢愀礀挀愀温
⸠䄀稀
爀戀金捡渀甀氀琀椀欀甀氀琀甀爀慬椀稀洀椀
愀氀椀
爀⃼ﱮ
牳氀椀欩
Bakı, BBMM, 2017, 416
.......
..........................................................................
.........
Elçin İbrahimov
(Az
牢愀礀挀愀温
Mustafa S. Kaçalin
. Oğuzlarin Diliyle Dedem Korkudun
䬀楴愀戀椀
Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2017, 911 sayfa
⸮⸮
⸮⸮⸮⸮⸮⸮
⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸀
⸮⸮⸮
ELMİ HƏYAT
Xronika..................................................................
...................................
...............................
2017
ci il "TÜRKOLOGİYA" JURNALINDA ÇAP OLUNAN MƏQALƏLƏRİN SİYAHISI
or Kormuşin
(Rusiya). Yenisey yazısı qədim türk runik əlifbasının dil baxımından
fərqlənən variantları tərkibində: xronoloji aspektlər.
⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮
Ferah Türker
(Türkiy
⤀⸠
Türklərdə kainat təsəvvürün
ün Dədə Qorqud obrazına təsiri.........
Aleksandr Bondarev
(Rusiya).
Kitabi
儀潲煵搀
: eposun estetikası v
romanın
etikası......................................................................................................................
⸮⸮⸮⸀
⸮⸮⸮⸮⸮
DƏBİYYAT VƏ FOLKLOR
Özkul Çobanoğlu
(Türkiy
Dastan v
ballada:
ingilis küç
dastanı
rinin
müqayis
li t
hlili
.............................................................................................................
........
Fikret
Türkmen
(Türkiy
),
Janagul Samedova
(Qazaxıstan).
Müasir dövrd
qazax
猀物湤
瀀漀猀琀洀漀搀攀爀渀椀稀洀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮
1

Orhan Aras
(Almaniya). Əs
䜀ﰀ爀挀ﰀ猀琀愀渀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸀
Osman Fikri S
rtqaya
(Türkiy
). Əhm
搠䍡癡搠䄀硵湤稀愀搀
湩渀ₓ
Qara d
niz
” şeiri..............
Ketevan Lortkipanidze
(Gürcüstan),
Vüsal
Talıbova
ﱲ欀椀礀
⤀⸀⁅琀湩欠磼猀畳椀祹
daşıyan türk atalar sözl
⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮
MİFOLOGİYA
Han Vu Çoi
Koreya
Koreya dilind
altaycadan g
şamanizm ünsürl
...
......
Zakircan Aminev
(Rusiya, Başqırdıstan). Başqırdlarda dağ kultu relikti................................
MÜZAKİRƏ
Firudin C
lilov
(Az
rbaycan). Lemni yazısının m
yi hara aparır?...................................
Zümrüd Quluzad
rbaycan).
Bir daha Az
rbaycan tarixşünaslığının m
ri olan
Kitabi
Qorqud
dastanı v
Abbasqulu ağa
Bakıxanovun
Gülüstani
ri
haqqında....................................................................................................
⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸀
TÜRKOLOJİ MƏRKƏZLƏR
Danuta Ç
mielovska
(Pol
Varşava Universitetind
türkologiya kürsüsü
.........................
Firuz Fevzi
(Əfqanıstan)
Hasan Cankurt
(Türkiy
Əfqanıstanda Türkologiya
..................
Sofiye Niyentimp
Almaniya)
. Almaniyada türkologiya
..........................
......
.........................
çil Ş
pov
(Bolqarıstan)
Bolqar türkologiyasının yolu haqqında
............
......................
RESENZİYALAR
Füzuli M
cidli
rbaycan)
Süer Eker, Ülkü Çelik Savk. T
hlük
ki Türk
Uluslararası Türk Akademisi ve Ahmed Yasevi Uluslararası Kazak
Türk Üniversitesi “Merkez
Repro”, Ankara/Astana 2016, 2321 s
.....................
.....................................
.......
...........
...............
Aydın
rov
(Az
牢愀礀挀愀温
一楺愀洀椠䌀
rov. Türkologiyaya giriş
Bakı, “Elm v
hsil”, 2016, 248 s.
.......................................................................................................................
........
lfiy
Yusupova
Elvira
Dinmöhemmetova
(Rusiya, Tatarıstan)
Mustafa Öner. Kazan
Tatar Türkçesi
Sözlüğü
Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 20
㘀〴
⸮⸮⸀⸮⸀⸮⸀⸮⸀⸮⸀⸮⸀⸮⸀⸮⸀⸀⸮⸮⸮⸀⸮⸀⸮⸀
Nazim
Muradov
Türkiy
Bilgehan Atsız Gö
kdağ
Türklerin
Dünyası
Kübak yayınları,
İstanbul 2016, 758 s
...................
........................
...............
..............
................
..........................
1
Mahmudova
(Az
爀戀金捡渀⤀
琀⁍椀牺
氀椀礀攀瘀愬⁋愀洀椀氀
氀椀礀敶愮⁍愀
şın
牣ﱭ
猀楮楮

sasları
“Elm və təhsil”, Bakı, 2016, 120 s
⸀⸮⸮
⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮
⸮⸮⸮⸀
⸀⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮
Mahmudova
(Az
爀戀金捡渀⤀
mal
Əl
rova
(Az
牢愀祣愀温
. Muhsin Nağısoylu.
Şirazi ve Onun Gülşen
i Raz Çevirisi
Ankara, Manas
Yayıncılık, 2016, 336s.
⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸀
TÜRKOLOGİYA

ci il
"TÜRKOLOGİYA" JURNALINDA ÇAP OLUNAN
MƏQALƏLƏR
YAHISI
HEYDƏR ƏLİYEV
Kamal Abdullayev
(Az
rbaycan). Ulu Önd
r Az
rbaycan Multikulturalizminin siyasi
banisidir..............................................................................
.....................................................
İsa H
bibb
yli
(Az
rbaycan).
Böyük
biyyat siyas
ti v
müasirlik
....................................
Möhsün Nağısoylu
rbaycan). Heyd
r Əliyev v
rbaycan dili..........................
........
Muxtar İmanov
(Az
rbaycan).
Heyd
r Əliyev v
“Kitabi
Qorqud” eposu
...................
rtegin Salamzad
(Az
rbaycan). Heyd
r Əliyev v
rbaycan b
dii m
niyy
ti...........
AĞAMUSA AXUNDOV
rbaycan)
rbaycan dilçilik elminin görk
mli nümay
si.
...
....
Rafael Hüseynov
(Az
rbaycan).
“L
yaq
aşad
m” dey
bilm
k xoşb
xtliyi
...................
Şükrü Haluk Akalın
(Türkiy
Ağamusa Axundovun xatir
sin
........................................
...
Muhamed Harid
(Misir).
Misird
rbaycan dili
” ağacı
n mü
llimimiz Ağamusa
Axundov haqqında xatir
rim
................................................................................
................
Tooru Hayaş
(Yaponiya)
Ağamusa
allim haqqında
xatir
r..........................................
Mehman Musayev
Türkiy
). Türkologiyanın aktual probleml
ri v
Ağamus
a Axundov.....
KLASSİK İRS
PORTRETLƏR
Heydər Əliyev
eydər Əliyevin
Türk Dünyası Yazıçılarının III Qurultayında nitqi..................................................................
Ağamusa Axundov
(Az
rbaycan
ürk dillərinin məntiqi tipini
n qurulması üzrə bir
crübə
................................
..........................................................
...........................................
Nasimxan Rahmanov
(Özb
kistan). Əbülqazi Bahadur xan, türkc
nin qoruyucusu.............
(ABŞ). Mahmud
Kaşğarid
Türk dünyası......
..............................................
DİLÇİLİK
Ayt
n Bayramova
(Az
rbaycan). Müxt
lifsistemli dill
miyy
tin ifad
olunmasının
spesifik xüsusiyy
ri....................................................................................
.........................
t Mirz
liyeva
(Az
rbaycan),
Kamil
liyeva
(Az
rbaycan).
Frazeoloji semantika
və maşın tərcüməsi sistemində frazeoloji lüğətlərin tərtibi prinsipləri
.....
.............................
dov
(Türkiy
). A
rbaycan türkc
sind
din”
feilinin tarixi inkişafı
rin
.............................................................................................................................
........
TARİX VƏ ETNOQRAFİYA
Oljas Süleyme
nov
(Qazaxıstan).
倀椀牡洀椀摡
爀椀湤
şahin (t
ﱲ欀氀
搀業⁍楳楲搀
⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀
Aleksandr Nesterov
(Rusiya),
Yuliya İvanova
⡒甀猀椀礀愀⤀⸀
猀爀椀渠
楬欀ⁱ
物渀
獩渀搀
癡渠戀
礀氀椀礀椀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸮⸀
⸀⸮⸮⸮⸮⸮⸀⸮⸮⸮⸮⸮
YAZILI ABİDƏLƏR
ci İ
(Yaponiya),
Tülay Çulha
(Türkiy
Karay Milli Kitabxanasında saxlanan
lyazmada istifad
olunmuş saitl
işar
r..
....
..............
................................
..............
......
��THE TURKIC WORLD IN MAH
MD AL
-
KSHGHAR

29


I
n
Kshghar

s

time
,
th
e

T
urkic
-
speakin
g

people
s

wer
e

no
t

al
l


o
r

fo
r

th
e

mos
t

par
t


organized

into

a

single

state

as

had

been

the

case

in

the

T
rk

era.

Substantial

nu
m-
bers

were

stateless,

be
-

longin
g

t
o
acephalou
s

confederations
,
suc
h
a
s

th
e

recentl
y

esta
b-
lished
,
sprawlin
g

�4��S�F�K�D
q
realm

(the

Dat
-
i

�4�L�I��k�T

of

Islamic

authors

and
the

dikoe

pole


W
ild

Steppe

of

the

Rus

sources),

whic
h
extende
d
fro
m

th
e

Danubia
n
zon
e

t
o

W
ester
n
Siberia
,
Kazakhsta
n
an
d
th
e

land
s

nort
h
of

th
e

Qarakhani
d
state
,
o
r

th
e

smal
l

non
-
Musli
m

Uyghur

statele
t

of

th
e

T
ari
m

an
d
T
urfa
n
regions

with

center
s

in

�%�H��E�D�O�
q

an
d
�4�R��R

rule
d
by

th
e

�,�G��T�X�W
/
Iduqqut
��
.
Ther
e

wer
e

thre
e

T
urko
-
Islami
c

states
,
tw
o
of

the
m

withi
n
or

contiguou
s

t
o
th
e

Musli
m

Middl
e

East
:

th
e

Selju
k

Empire,

ce
n-
tered

in

Iran
-
Iraq,

expanding

into

the

Mediterranean

littoral

and
Anatolia

and
exe
r-
cising

varying

degrees

of

power

over

its

eastern

neighbo
r
,
the

Qarakhanid

state

in

Central

Eurasia.

The

third

T
urko
-
Islamic

state


and
the


rst

of

them

to

embrace

Islam

(in

the

early

decades

of

the

10th
century)

was

that

of

the

Bulghars

centered

on
the

Mi
d-
dle

V
olga.

Kshghar

knows

the

city

of

Bulgha
r
,
which

he

calls

a

well
-
known
city

of

the

T
urks

(K


ar/Dankoff

198285,
I,

343)
��
.

Th
e

V
olg
a

�%�X�O��D�U
s

wer
e

a

co
m
mercia
l

presence
,
but

not

a
n
important

military

force.

Thei
r

ancestors
,
wh
o

arrive
d

i
n
th
e

Ponti
c

steppeland
s

wit
h
or

jus
t

afte
r

th
e


rs
t

wav
e

of

Oghuric

tribes,

ca.

463

CE,

had

been
among
the

subject
peoples
of

the

T
rk
and
then
Khazar

Qaghanates.

From

the

latter

part

of

the

7th

or

more

probably

the

8th

century

into

the

early

10th
century


Oghuro-
Bulgharic

tribes

had

been

migrating

to

the

Middle

V
olga

region

where

th
e

V
olg
a

Bulgha
r

stat
e

ha
d
take
n
shap
e

by

th
e

lat
e

9t
h
centur
y

(Zimony
i

1990
,
82

83
;

156

157;

175

183)
.
Ther
e

ar
e

som
e

example
s

of

runifor
m

wri
t-
in
g

on
object
s

datin
g

t
o
th
e

11th

12t
h
cen
turies,

i.e.

a

period

after

their

Islamization.

These

appear

to
be

connected

with

the

runiform

script

attested

in

the

Kuban

region,

an

area

from

which

their

forebears

had

migrated

(see

Kyzlasov

1994,
15
pp.

74
fn.

13)
��
.
T
o
what

extent

they

participated

in

the


T
rk

culture

that

extended
from

Mo
n-
golia

to

the

V
olga
-
North

Caucasian

steppe

zone

remains

little

explored.
W
e

do
not


nd
Arabic
-
script

inscriptions

until

after

the

Mongols

conquests



and

these

are

grave

inscriptions
,
written

in

a

mixe
d
Arabi
c

an
d
Bulgharo
-
T
urkic

tongue
.
The
y

dat
e

to

1281 and

co
ntinue

into

the

mid
-
14th
century
��
.

The Oghuz
-
derived Seljuks, and the tribes that constituted the Qarakhanids,
stemmed directly from the dislocations caused by the collapse of the Trk
Empire.
Despite subsequent Islamization in the 10th and early 11th century, they had co
n-
tinued to use the Turkic writing system (kitbat al
-
turkiyya), i.e. the Sogdian
-
��

For overview see Golden 1992, 163

168.

��

Medieva
l

Rus


source
s

calle
d

i
t

_ebdb
c

]
hj
h
^

th
e

great

city.

Its

location,

probably

on

the

confluence

of

the

V
olg
a

an
d

Kama
,

ha
s

bee
n

debated
.

Recen
t

scholarship
associate
s

i
t

wit
h

th
e

ruin
s

o
f

Bilya
r

(Biliar
)

o
n

th
e

Malyj

Cheremsha
n

Rive
r

i
n

T
atarstan
;

se
e

Khuzi
n

1997
,

51.

��

There are also runiform inscriptions from Balkan Bulgaria (see Rashev 2007,
238

239), whither other Bulghar
groups migrated in 679 CE.

��

T
ryjarski

1985;

T
ekin

1988;

Erdal

1993.

��
A TURKIC LITERARY CULTURE
��
PETER GOLDEN

28

direct

contact

with

Oghu
z

triba
l

groupings
.
Curiously
,
h
e

doe
s

no
t

tel
l

u
s

i
f

th
e

Qara
k-
hanid
s

e
t

al
.
employe
d
similar
interogations

regarding

affiliations.

From

bo
/
, which

had become

bo
y

in

Oghuz and

some other

branches of
T
u
r-
kic (
/


z


y

change),

the

collective

noun
bo
/
un
was

formed.
This

was

the

earliest

T
urkic

terms

we

have

for

an

organized
tribal

community,
a

people

in

the

sense

of

a

community

ruled
by

a

particular

ruler
��
.
I
t

wa
s

use
d
wit
h
referenc
e

t
o
othe
r

T
urkic
-
speakin
g

people
s

(e.g.
,
T
oqu
z

�2��X
z

bo
/
un
��
)
a
s well

a
s non
-
T
urkic

(e.g.
,
T
�D�E��D��
T
�D�Y��D�

bo
/
un
the
Chines
e

people
�
�
)
.
In
Kshghar
,
as

Clauson
points

out,
it

appears

as

bo
/
un
and

bodun
and
is

usually

translated

as

tribe(s)

(al
-

qawm
,

al
-
aqwm
,
al
-
qabla)

or people
(
al
-
ns
, see

also Dankoff 2008d, 68). In one
phrase,

�E�R�G�X�Q�O�X�

�E�R�T�X�Q�O�X�

kii
:

[o]ne

who

has

kinsmen

(dh
�U�D�K

wa
-
ara)
��
,

it

continues

to

point

to

the

kinship
associations

of

bodun
.
In

the

Chigil

dialect

of

his

era,

bodun
denoted
[s]ubjects,

commoners

(
ar
-
raya

wa
-
awmm

an-
ns
;

K

ar/Dankoff

198285,

I,

304).

In

the

Quta
/
��X

Bilig
,
written

in

1069
by

Kshghar

s

contemporary,
Y
suf

�.�K�k

�k�M�L�E

of

Balasaghun,

bodun

signifies

both

people

as

a

community

and
(more

frequently)

individuals
��
.
Kshghar

does

not

use

it

in

the

sense

of

a

national

community,
a

connotation
associated

wit
h
th
e

ter
m

i
n
th
e

T
r
k

an
d
Uyghu
r

inscri
p-
tions
.
Howeve
r
,
i
t

wa
s

stil
l

employe
d

i
n
it
s

original

sens
e

i
n
th
e

Uyghu
r

translatio
n
o
f

th
e

biograph
y

o
f

th
e

note
d
7t
h
centur
y

Chines
e

traveler/Bud
dhist

pilgrim

Xuanzang

by

�6�K��T�R

Sheli

T
�X�W�X

(ca.

1000

ca.

1050)

of

�%�H�V�K�E�D�O��T

in

the

Qocho
Uyghur

state
��
.

The fragmentation of the Eurasian steppe world following the collapse of the
Trk Empire (743

44 in the east, 766 in the west) and the
rise and fall of separate
states and loosely configured polities since then may have made the term bodun
less associated with a specific people.



104)

renders

as

From

whom

is

your

origin

an
d

to

which

tribe

ar
e

you

related?


He

also

mentions

other

terms

that

express

kinship

loyalties

largely

pertaining

to

smaller

groupings.

��

Clauson

1972,

306

lit.

clans

in

practice

a

semi
-
tech
-

nica
l

term;

Zimonyi

200
3

Gentilverband;

T
eni
-

shev/Dybo

2006,

523

narod,

naselenie,

poddannye,

which

might

b
e

connecte
d

with

bodu
-

prikrepliat,

prilepl
i-
at,

pritsepliat

;

Use
r

2010
,

286

29
1

kabile,

boyla
r
,

halk
;



an
d

al
l

it
s

attestation
s

i
n

th
e

T
rk

and

Uyghur

inscriptions;

see

also

Giraud

1960,

67

69.

Th
e

ter
m

continue
d

o
n

i
n

Ol
d

Anatolia
n

Oghu
z

i
n

the

sens
e

of

noma
d

encampment
,

tribe
,

nomadi
c

tribe,

village;

Kanar

2011,

138

oba,

kabile,

�D��L�U�H�W�

ky.

��

Rivals and uneasy vassals of the Trks, a tribal union in which the Uyghurs, the eventual successors of the
T
u
rks, played

the dominant role; see Golden 1992, 145; 155

158; Kamalov 2001, 58

68.

��

�&�I���W�K�H��7�R�Q�\�X�T�X�T��L�Q�V�F�U�L�S�W�L�R�Q�� ������:�� ��L�Q��Z�K�L�F�K��7�R�Q�\�X�T�X�T���V�S�H�D�N�L�Q�J��R�I��K�L�P�V�H�O�I���V�D�\�V��E�l�Q��|�]��P��W�D

�D���H�O�L�x�l�
qlndm I myself was born in the Tabghach state (Berta 2004, 43).

��

�.�D��J�D�U�O��������������.�k�

ar/Dankoff 1982

85, I, 370. Clauson, 1972, 316, views boqun as a jingle word ac
-

companying bodun.

��

Clauson

1972,

306;

see

also

Kutadgu

Bilig/Arat

1979

and

Y
suf

Kh



jib/Dankoff

1983;

Bombaci

1969,

88
;

101

112
.

�.�D��J�D�U�O


1941
,

519
;

K

ar/Dankoff

1982

85,

II,

237,

once

notes

the

form

b
o
yun

people

(qawm)

for

those

dialects

with

the

shift

/



y
.

��

See discussion in Xuanzang/Tugusheva 1991, 17

���������������2�Q��W�K�H��G�D�W�L�Q�J��R�I��6�K��T�R��6�K�H�O�L��7�X�W�X���V�H�H��;�X
-

anzang/Barat 2000, xi
-
xiv, and Xuanzang/Tugusheva 1991, 24.
�,�W��L�V��I�R�X�Q�G��K�H�U�H��L�Q��W�K�H��S�K�U�D�V�H��W��U�N��\�R��X�O��E�R�G�X�Q��D�
translation of the Chinese Xiongnu, their

des
ignation for the Asian Huns, used here probably in the generic sense
of a Turkic nomadic people.

��

2017
ci il "TÜRKOLOGİYA" JURNALINDA ÇAP OLUNAN MƏQALƏLƏRİN SİYAHISI

Elçin
İbrahimo
(Az
rbaycan)
. Necati Demir.
Oğuzname (İngiltere Nüshaları)
İnceleme
Metin
Sözlük
Tıpkıbası
H Yayınları, Ankara, 2016, sayfa 302.
........................
.....
...
.......
........
Abid
Tahirli
(Az
rbaycan)
Vilay
t Quliyev
. “Füyuzat”in iki yazar
Bakı, “Elm v
hsil”,
2017, 224 s
............................................................................................................................................
İmanyar
liyev
(Az
rbaycan)
Mustafa Argunşah,
Galip Güner
“Codex Cumanicus”
İstanbul: Kesit yayınları, 2015, 1079 s.
...................
.....................................
........
.....................
....
an Baldan
(Türkiy
Leyla Karahan.
Türklük Bili
minin Ulu Çınarı
Zeynep Korkmaz
Armağanı.
Ankara:
Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 2017, 390 s
................................
İlham
zad
(Az
rbaycan)
. Az
rbaycan multikulturalizmi (ali m
r üçün
rslik)
Bakı, BBMM, 2017, 416
.......
..........................................................................
.........
Elçin İbrahimov
(Az
rbaycan)
Mustafa S. Kaçalin
. Oğuzlarin Diliyle Dedem Korkudun
Kitabi
Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2017, 911 sayfa
....
............
.....................................
......
ELMİ HƏYAT
Xronika..................................................................
...................................
...............................






PERSONALİA
mal
qərb şivələri (Şə
Zaqatala regionunun şi
ləri) digər ləhcələrə qarşı qoyulan fərqlər ya
rat
mır, müxtəlif ləhcələrin (şimal
şərq, qərb, cə
nub) xüsusiyyətlərini v
ə Qafqaz dillərinə xas bə
zi substrat əlamətləri özündə birləşdirdyinə görə
min şivələr qarışıq səciyyəli şivələr hesab
olun
malıdır.
Azərbaycan dili dialektlərinin son mükəm
məl təsnifatı da E.Əzizov
tərəfindən aparıl
mış
dır. O,“Azərbaycan dilinin
tarixi dialektolo
giyası” əsərinin təkmilləşdirilmiş ikinci nəşrin
də (2016) Azərbaycan dilinin dialekt üzvlənmə
nin üç ləh
cədən (
şimal
şərq ləhcəsi, qərb ləhcə
si, cənub ləhcəsi) və dialekt xüsusiyyətləri qa
şıq tipdə olan şimal
qərb şivələri qrup
undan
iba
rət olduğunu elmi cəhətdən əsaslandırmış, on
rın yayılma sərhədlərini dəqiq şəkildə müəy
yən
ləşdirmişdir.
E.Əzizov dərin nəzəri əsasa malik əsərləri
ilə türkologiyada özünəməxsus layiqli yer tutur.
Dialektologiya sahəsindəki uğurları respublika
zın hüd
dlarından kənarda da ona nüfuz qa
dırmış
dır. Onun əsərləri Moskva, Almatı
Ufa, Omsk şəhərlərində, Türkiyə, İsveç və Kore
da nəşr olunmuşdur.
E.Əzizov ixtisaslı elmi kadrların hazır
lan
ma
sında da yaxından iştirak edir. Onu
n elmi rəh
bər
liyi ilə filologiya üzrə elmlər doktoru və fəl
səfə doktoru dissertasiyaları müdafiə olun
muş
dur. 21 dissertasiya işinin müdafiəsində o, rəsmi
opponent kimi çıxış etmişdir. Azərbaycanda təh
silin
və elmin inkişafındakı xidmətlərinə görə
cu ildə ona “Əməkdar müəllim” fəxri adı
verilmişdir.
Görkəmli alim və pedaqoq Elbrus Əzizo
vu anadan olmasının 70 illiyi münasibətilə ürək
dən təbrik edir, ona möhkəm cansağlığı və yara
cılıq uğurları arzulayırıq.


dli
_______________

PERSONOLİA

rad
ılmış Dövlət Dil Ko
siyasının üzvüdür.
2012
2015
ci illərd
ə Azərbaycan Respublikası
zirlər Kabineti yanında Terminologiya Ko
-
siyasının
üzvü olmuşdur.
2015
ci ildən
“Tür
logiya” jurnalının redaksiya heyətinin üz
dür.
E.Əzizovun elmi fəaliyyətinin əsas istiqa

tini Azərbaycan dili dialektlərini
n tarixi in
fının və müasir vəziyy
ətinin öyrənilməsi təşkil
edir.
Bir sıra əsərləri qədim və müasir türk dillə
nə, onomastikaya və folklorşünaslıq məsələlə
-
həsr edilmişdir. Onun araşdırmaları ilə
Azər
baycan dilinin tarixi dialektologiy
ası müstə
qil dilçilik sahəsi kimi təşəkkül tapmışdır. 1999
cu ildə nəşr olunmuş, irihəcmli “Azərbaycan di
nin tarixi dialektologiyası (dialekt sisteminin
təşəkkülü və inkişafı)” əsəri türkologiyada tarixi
dialektologiya sahəsində ilk uğurlu tədqiqatd
ır.
qrafiyada dilin ümumi sistemindəki məhəl
li fərqlərin (fonetik, morfoloji, leksik) forma
laş
ma
sı prosesi ilk dəfə geniş şəkildə işıqlandırılır,
həm
çinin dilin dialekt üzvlənməsinin xarakteri
ay
dınlaşdırılır. Azərbaycan dilində əsas ləhcələ
rin, qarışıq və
keçid tipli şivələrin əmələ gəlmə
nin tari
linqivistik səbəbləri göstərilir, şivələ
rin
yeni təkmi
lləşdirilmiş təsnifatı verilir.
Ümu
miy
yətlə, alimin bu kitabındakı əsas müd
dəalar
Azərbaycan dialektologiyasının yeni isti
mətdə
inkişafına geniş imkanlar açır.
E.Əzizov elmi fəaliyyətində daha çox tür
logiyanın az öyrənilmiş sahələrini, mübahisəli
prob
lemlərini tədqiqat obyekti seçmişdir. Onun
fuzlu elmi jurnallarda və toplularda çap olun
muş “Azə
rbaycan
uyğur
izoql
osları”
(1991),
“Oğ
atalar sözlərinin dili haqqında”
(1996),
“Türk dilində teyze sözü” (1998), “Hunların dili
haqqında” (1
998),
“Oğuz etnonimi”
(1999),
“Dia
lektoloji atlas
və dialektlərin qarışması
prob
lemi” (1998), “Ahəng qanununun prinsipi
haq
qında”
(1998), “
Kitabi
Dədə Qorqud” və
Azər
baycan dili dialektləri” (2001), “M.Kaşğari
lüğətindəki iki şeirin mənbəyi” (2003), “Qədim
və müasi
r türk dilləri haqqında” (2003),
“Əmsali
türkanə”
məcmuəsindəki atalar sözlərinin digər
mənbələrdəki paralellər
i” (2003), “Çuvaş dili
haqqında” (2006), “Azərbaycan dilinin inkişaf
mərhələləri” (2007), “Azərbaycan dilçiliyində
dia
lektologiyanın əsas anlayışları və ter
min
ri”
(2007),
“Köktürk vokalizminin Azər
baycan di
də təzahür xüsusiyyətləri”
(2009),
Oğuz qru
pu türk dillərinin ümumi və fərqli xüsusiyyət
ri”
(2012),
”Vilhelm Tomsen və qədim türk ya
lı abidələrinin öyrənilməsi” (2013), “Birinci
ürkoloji qurultayda türk dillərinin tarixi və
inkişafı məsələləri”
(2016) və s. məqalələrinin
hər biri
mükəmməlliyi ilə seçilir, türkologiyanın
kişafı baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb
edir. Ümumiyyətlə, müxtəlif jurnal və toplularda
onun 120
dən çox elmi məqaləsi nəşr olun
muş
dur. Alimin “Söz xəzinəsi”
(1995) kitabında xal
mızın yüzilliklər boyu yar
atdığı zəngin söz xə
nəsindən bəzi nümunələrin
qədim yer və el
larının (Azıx, Aran, Bərdə, Lənbəran, Bozpa
paq
lar, Yevlax, Təbriz, Biləcəri, buntürk və s.),
ay
ayrı sözlərin mənşəyi (Qırat, Dürat), şifahi
və yazılı söz sənətinin mənbələri
, qədim inanc
rın, mifoloji görüşlərin dildə, folklorda, adət
ənə
nələrdəki izləri araşdırılmışdır.
E.Əzizovun pedaqoji fəaliyyəti də sə

rəli keçmişdir.
O, ömrünün 44 ilini gənc nəs
lin
tərbiyəsinə həsr etmişdir. Onun hazır
dığı
”Azərb
aycan dilinin dialekt bölünməsi” (1989),
“Azər
baycan dialektologiyasına giriş” me
dik
vəsaitləri (1993), “Azərbaycan dialekto
giyası
proq
ramı”(1988,
1993
,
2008),
“Azərbaycan dili
nin ta
xi d
ialektologiyası proqramı” (1978,
2005,
2017), “Müasir tü
rk dili fənninin proq
ra-
mı” (1995), “Türk dillərinin dialektologiyası
proqra
mı” (2005), “Türk dillərindən biri (Müasir
türk dili) fənninin proqramı” (2016, A.C.Məm

va ilə birgə), “Türk dilçiliyinin əsasları
fən
ninin proq
ramı”
2016, M.Ə.Məmmə
dovla
birgə)
həm metodik, həm də elmi baxımdan əhə
miy
yət
dir.
Azərbaycan
dialektologiyasın
da nəzəri
məsələlə
rin müasir dilçilik baxımın
dan şərhi
həm də
prof. E.Əzizovun adı ilə bağlıdır. Sovet
min
də dialektologiya sahəsində p
raktik
məsələ
rə geniş yer verildiyindən alimin 1993
cü ildə çap olunmuş “Azərbaycan dialekto
sına gi
riş” əsərini dilçiliyimizin mühüm
nailiy
yəti he
sab etmək olar. Müəllif
dialekt
ter
ninin dilin məh
dud ərazidə işlənən formasını
ifa

etdiyini göstərmiş,
şivə
şivələr
qrupu

ləhcə
termin
lərini isə dilin dialekt bölməsinin
hidləri kimi izah etmiş, onların sərhədlərini
ümumi dialekto
ji nəzəriyyəyə uyğun müəy
yən
ləşdirmişdir. Bu mə
sələlər onun “Azərbaycan
dilçiliyində dial
logiyanın əsas anlayışları və
ter
minləri məsələsi” adlı məqaləsində də geniş
kildə şərh edil
miş
dir (
Türkologiya
",
2007, №
3-
4).
Azərbaycan dilində qarışıq tipli şivələrin
möv
cudluğunu da ilk dəfə E.Əzizov aşkara çı
xar
mışdır. Şivələr
üzərindəki müşahidələrdən o,
lə qənaətə gəlmişdir ki, Azərbaycan dilinin şi
PERSONALİA
yük məqaləsi dərc edilir. O, eyni z
manda
Bakı Dövlət Universitetinin fəxri profe
sorudur.
Qərbi Avropada nəşr edilən yeganə türkol
ogiya
jur
nalı olan “Türkika”
nın baş redaktoru olan İren
xanım Cənubi Azərbaycanda da olub, Təb
zi
gəzib, çox sevdiyi Şah İsmayıl Xətai haqqında
gin material toplayıb. Görkəmli alim Azər
bay
can ədəbiyyatına, onun görkəmli nüma
yən
rinə
yüksək qiymət verib, M.F.Axundo
yaradıcılığına heyran olduğunu gizlətməyib.
Fransada Azərbaycan həqiqətləri
ni təbliğ
edib
.
“Türkologiya”
ELBRUS ƏZİZOV
70
Görkəmli dilçi alim, tanınmış türkoloq
,
Bakı Dövlət Universitetinin
ürkologiya
kafe
d-
nın professoru, filologiya elmləri doktoru
Elbrus İslam oğlu Əzizovun 70 yaşı tamam olur.
E.Əzizov 1947
ci il noyabrın 25
də Bərdə ra
nun Lənbəran kəndində anadan olmuşdur.
1965
ci ildə Yevlax şəhərində onbirillik orta
məktəbi qızıl me
dalla, 1970
ci ildə Azərbaycan
Dövlət Universitetinin Filologiya fak
ltəsini
fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.
1970
1971
ci
tədris ilində Yevlax şəhərində 4 saylı orta mək
təb
də dil
ədəbiyyat müəllimi vəzifəsində işlə
miş
dir. 1971
1974
cü illərdə “Tü
rk dilləri” ixti
sı üzrə Azərbaycan Dövlət Universitetinin
Tür
kologiya kafedrasının əyani aspirantı olmuş,
1974
cü ildə “Azərbaycan dili dialekt və şivə
rində saitlər ahəngi” mövzusunda namizədlik
dis
sertasiyasi müdafiə etmişdir. 1974
cü ildən
Azərbaycan Dövlət Universitetinin Türkologiya
kafedrasında müəllim, 1979
cu ildən baş müəl
lim, 1983
cü ildən dosent vəzifələrində çalış
mış
dır. 1990
cı ildə “Azərbaycan dilinin tarixi
dialek
tologiyası (dialekt sisteminin təşəkkülü və
inkişafı)” mövzusun
da doktorluq dissertasiyası
müdafiə etmişdir. 1991
ci ilin dekabrında Bakı
Döv
lət Universitetinin Türkologiya kafedrası üz
rə p
rofessor
vəzifəsinə seçilmiş, 1994
cü ilin
fev
ral ayında professor elmi adını almışdır. O,
2006
cı ilin dekabrından
2011
ilin may ayı
dək Bakı Dövlət Universiteti Filologiya fa
nin dekanı vəzifəsində fəaliyyət göstərmişdir.
Prof. E.Əzizov 1997
2002
ci illərdə Bakı
Dövlət Universiteti nəzdində Təhsil Nazirliyi və
Azərbaycan Milli EA
nın dissertasiyaların mü
da
fiə
sini keçirən Birləşmiş İxtisaslaşdırılmış Şu
sının, 2003
2005
ci illərdə AMEA
nın Nəsimi
adına Dilçilik İnstitutu nəzdində dissertasiyaların
müdafiəsini keçirən
issertasiya
ura
sının üzvü
olmuşdur. 2006
cı ildən BDU
nun nəzdində filo
giya üzrə
elmlər doktoru və fəlsəfə doktoru
dis
sertasiyalarının müdafiəsini keçirən Disserta
ya Şurasının üzvüdü
r. O, 2001
ci ildə Azər
bay
can Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə

PERSONOLİA

İREN MƏL
100
İren Məlikoff 1917
ci il noyabrın 7

Sankt
PERSONALİA
В 1949 году он вновь был арестован,
обвинения были заимствованы из следствен−
ного дела 1935 года; был осуждён на 10 лет
лагерей, наказание отбывал в К
захстане, на
Алтае и в Сибири. В 1956 году после
ХХ
съез
да КПСС
освобождён и реабилитирован,
несколько лет работал в
Эрмитаже
, с 1962
года до выхода на пенсию в 1987 году сос
ял в штате научно
исследовательского и
сти
тута при
географическом факультете ЛГУ
.
В 1961 году защитил диссертацию на
соискание степени доктора историч
ских
нау
к, в 1974 году защитил вторую доктор−
скую диссертацию
-
по географии, но степень
не была утверждена
ВАК
. Научное наследие
включает 12 моногр
фий и более 200 статей.
В 1950
1960
х года
х занимался археологиче−
ским исследованием
Хазарии
, истор
хун
и древних тюрок, исторической географ
ей,
источниковедением
. С 1960
х годов начал
разработ
ку собственной
нар
ной те
рии этногенеза
, с помощью которой он п
тался объяснить закономерности историч
ского процесса. Крупным вкл
дом Гумилёва
в науку считается теория период
ческого
увлажнения центральной Евразии и попул
ризация истории кочевников
. В ист
рических
исследованиях Л.
Гумилёв пр
держивался
идей, близких
евразийству
. Взгляды Гумил
ва, выходившие далеко за р
амки общеприн
тых научных представлений, вызывают сп
ры и острые дискуссии среди историков,
этнологов и других специ
листов.
Выйдя на пенсию летом 1987 года в
возрасте 75 лет (он остался ведущим нау
ным сотрудником
консультантом на геогр
фическом факультете), Гумилёв не снизил
научной и публикационной активности. Од−
нако вскоре после переезда на
Коломенскую
улицу
-
в первую в жизни отдельную кварти−
-
Лев Николаевич перенёс
инсульт
, был
частично парализ
ван. Позднее он оправился,
продолжал писать и принимать гостей, но
полностью восстановиться так и не смог.
Скончался
Лев Николаевич
июня
1992
г. в Санкт

Петербурге.
«Тюркология»
_______________

PERSONOLİA

ЛЕВ ГУМИЛЁВ
105

Лев Николаевич Гумилёв
-
сове
ский
историк
этнолог
,
археолог
,
востоковед
тель, переводчик.
Сын известных поэтов
-
Анны Ахмат
вой
Николая Гумилёва
, родился 18
сентяб
(
1
октября
1912
г. в
Санкт
Петербург

1930
1940
е годы, осознавая влечение к ист
рической науке, сочинял ст
хи и прозу; на
рубеже 1950
1960
х годов п
реводил поэзию

персидского языка
.
Летом 1930 года, окончив школу, Лев
Гумилёв решил поступать на немецкое отде−
ление педагогического института, к которому
готовился около полугода, изучая язык на
курсах. Из
за дворянского происхождения
комиссия отк
азалась даже принимать док
менты, и он уехал в Бежецк. После возвр
щения родственник устроил Льва чернораб
чим на
завод им. Свердлова
, располагавши
ся на Васильевском острове, оттуда он пере−
шёл в «Службу стали и тока» (тра
вайное
депо
). В 1931 году он перевёлся на курсы
коллекторов геологических экспедиций. Ге
логические экспедиции в п
индустриали
формировались в большом количестве,
сотрудников пост
янно не хватало, поэтому
на социальное прои
сх
ождение обращали
мало внимания.
Гумилёв вспоминал впослед−
ствии, что ни в одной из своих ранни
х (до
университета) экспедиций не чувствовал себя
изгоем, к нему относ
лись не хуже, чем к
другим. Таким образом,
с 1931 года он а
тивно участвовал в геологических и археол
гических экспедициях.
Ра
бота позволяла хо
шо питаться и немного зарабатывать, д
елая
Льва независимым от матери.
Всего до 1967
года Гумилев принял участие в 21 экспеди−
ционном сезоне.
В 1934 году он пост
пил

Ленинградский государственный универси−
тет
на только ч
то восстановле
ный
-
рический факультет
. Четырежды был
арест
ван, причём в первый раз
-
в д
кабре 1933
года
-
через 9 дней отпущен без предъявл
ния обвинения. В 1935 году подвергся вт
рому аресту, но благодаря засту
ничеству
многих деят
лей литературы был отпущен на
свободу и восстановлен в ун
верситете. В
8 году подвергся третьему аресту и пол
чил пять лет лагерей, наказание отбывал

Норильске
. В 1944 году добровольцем
вступил в ряды
Красной армии
, участвовал

Берлинской операции
. После демобилиз
ции окончил
экстерном
истори
чес
кий ф
культет, в 1948 году защитил ди
сертацию на
соиск
ние степени кандидата исторических
наук.
Ожидание защиты пр
длилось около 3
месяцев, которые Гумилёв охарактер
зовал
как «тяжелейшие в жизни», вероятно, из
за
сомнений в том, что диссертация будет при−
нята к защите. Защита ди
сертации на тему
литическая история первого тюркского
каг
ната» была назначена на 28 декабря 1948
года. Помимо самого
Гу
милёва, о её ходе
сох
ранились воспом
нания М. Козыревой,
которые весьма неточны. Оппонентом в
ступил А.
Бернштам, выдвинувший пр
тив диссертации 16 возражений. Здесь Гуми−
лёв продемонстрировал талант полемиста и
оратора, например, когда оппонент з
яви
л о
незнании им восточных языков, заговорил с
ним по
персидски. В результате из шестна−
дцати членов диссертацио
ного совета «за»
проголосовали пятнадцать. Гумилёв с бол
шой гордостью вспоминал об этом в конце
жизни...
PERSONALİA
şə
tkar çox azdır. Ca
vid m
hz bu cür bütöv
şə
siyy
malik s
tkarlardan
dır.
Cavid Birinci Dünya
üharib
sini, Ok
tya
br inqi
bını, Demokratik Cümhuriyy
tin qu
rul-
masını, yıxıl
ma
sını, Sovet hökum
tinin qu
rul
ma
sını, 1930
cu ill
r rep
ressiyalarını görüb ya
yan
şə
xsiyy
ndir. Bu cür qarışıq v
xaotik ic
mai ş
raitl
rin şahidi olub, ya
şayıb, amma bu
hadis
n 100 il
yaxın bir za
man keçm
sin
axmayaraq, tarixin verdiyi obyektiv v
şə
fli
qiy
ti
almaq yalnız dahil
m
xsusdur. Çün
ki
Cavid tarix
birm
nalı ş
xsiyy
t kimi düşdü. Ca
vid n
yaradıcılığında, n
şə
xsiyy
tind
d
ail
sin
heç bir l
bulaşmamış, n
kiçik qı
ğıl
cım
la
ra, n
d
böyük partlayışlara gözü qa
maşmamış, özü
nün mü
şdirdiyi gerç
kliyi
uzaq
gör
nlikl
yan bir dühadır.
Cavid ş
xsiyy
tinin yaşam t
rzini ob
raz
ları il
qayis

PERSONOLİA

t,
Allah razılığını
PERSONALİA
yen
ail
-m
t mövzusun
a toxunur. Böyük
prob
leml
rin h
ni c
miy
tin
n kiçik qurumu
olan ail
axtarır. “Ana”
ya nisb
n “Maral”da
romantizm z
ifdir. La
kin onun ail
t möv
sunda yazdığı “Maral”, “Af
t” pyesl
ri dra
ma
tur
giyamızda qadın hüquqsuz
ğuna toxu
nulan
ilk
r idi. Ümumiyy
, H.Ca
vid ro
man
nin özün
xsusluqlarından danı
şark
n onu
da dem
liyik ki, Cavid romantik q
hr
man tip
rinin heç birini; n
müsb
t, n
d
m
nfi obraz
larını ideal ş
kild
n
m
nfil
şdirmiş, n
d
müs
tl
əş
dirmişdir. H
r hansı bir obrazına diq
tl
bax
saq, gö
rik ki, romantik q
nın
xili al
min
ikilik var, bir t
ddüd var, yax
ıqla pislik bir
birin
üstün g
bilmir. Bu da
onu dem
sas ve
rir ki, Cavid n
q
man
tik olsa
, yaratdığı in
san obrazı sada
ladığımız
key
fiyy
rin
gör
biz
n el
d
f
rql
mir.
Şə
rq f
sind
ki dua
min t
siri
Cavid ya
ra-
dıcılığında aydın görünm
kd
dir. Bu, y
ni ikilik
əşə
r övladının xisl
tidir.
Bütün
yaradıcılığı
boyu
xeyirl
şə
rin
riz
sini
t
svir
n H.
Cavid
sas
qay
ide
yası
kimi
humanizm
insan
rlik
mövqe
yin
n
çıxış
müx
mövzularda
m
bb
t
f
m
mun
yaradaraq
s
kir
v
ama
lını
geniş
oxucu
kütl
rin
dir
bacaran
bir
s
tkardır
.
um
v
zalımları
zil
n v
nl
haq
v
haqsızlıqları
t
real
h
yata
v
ger
k
zamana
uyğun
g
n c
fakeş
san
rın
çıxılmaz
v
tini
t
svir
la olur. Bu, h
r bir g
in
özünüd
rki za
ma
nı düş
bil
yi b
lalardır.
“İblis”i yazark
n Ca
din 35 yaşında olması
fikrimizin anlaşıl
ma
sına köm
k ed
n amill
rd
n-
dir. Düşünm
k olar ki, axı Cavid “Şeyx S
nan”ı
yazark
n daha ca
van idi. B
li. Amma onu da
almaq lazım
dır ki, insanlar f
rqli ol
ğu
kimi, dahi şairin ya
rat
dığı obrazlar da daxili key
fiy
rin
gör
bir
bir
rind
rql
nirl
r.
Şeyx S
nın Arif
n üstün c
ti o idi ki, o
,
özünüd
rk m
rh
ni keçmişdi
. O, Füzulinin
cnunundan d
rs al
mışdır. Cismin bir heç,
ruhun is
di oldu
rk etmiş, ilahiy
doğru üz tutmuşdur. Onun da eşqi ilahi eşq idi.
Filosof
şairin yaratdığı üçün
cü q
man tip
ri
sırasına Peyğ
əri (“Peyğə
r”), X
yyam
(“X
yam”) obrazla

daxil ed
bil
rik
. Bu
obrazlar di
nin dediyi m
rh

şə
ti,
riq
ti, m
rif
ti keç
miş, h
qiq
sin
dirl
r. Onlar özü
kin
n yüks
k pill
sin
dirl
r. X
yyam n
Arif kimi çıl
ğın, üsyankar,
şübh
çi, n
d
S
nan kimi sev
si uğ
runda
göz
nilm
z addım ataraq
sin
n bir
razdır. Onun dini
fi fikri, t
kkürü for
ma
laşa
raq, dünyaya daha obyektiv baxma im
kanı ver
mişdir. Öz dostlarını, sevgili
ni, h
kir
rini iti
n, dinin başında duranların
aq
sız
lığı
nı gör
yamda fi
kir d
yişikliyi gör
mürük. Çünki o
,
artıq
sofdur, ka
mil in
san
dır,
öz yaşam t
rzini, qarşısına çı
caq prob
lem
ri
n bilirdi. B
li, X
yyam bu b
əşə
riyy
tıq tanıyırdı. Türkiy
vvüf ali
mi
A.Yükse
lin m
qal
rinin birind
fars şai
ri Öm
mın yaradıcılığını t
hlil ed
rara
diyi
bir çox m
qamlar fikirl
rimizin
sassız
ma
dığını t
diq
n elmi sübutdur: “Din yo
nu bilm
yin ş
t, o yola
TÜRKOLOGİYA

PERSONALİA
ПЕРСОНАЛИИ
PERSONAL NEWS
HÜSEYN CAV
– 135
XIX
srd
biyyatımızda
başla
yan
d
yiş
v
yeni
istiqam
inkişaf
srin
vv
l-
rind
yüks
k
pill
çatdı
Bu m
bir
çox
janrların
yaranması
yanaşı
biy
tımızda
yaxın
ideya
estetik
görüşlü
şair
v
yazı
ların
yeni
c
yanlar
yaratması
d
diqq
c
edir
srin
rind
realizm
mantizm
sentimentalizm
v
s
yanların
ranması
sübutdur
Romantizm
v
realizm
dövrün
sas
c
yanlarıdır
Bu
bir
h
qiq
tdir
romantik
biy
yatımızda
iki
böyük
müt
kkir
iki
yük
dahi
filosof
şair
olmuşdur
mm
d
Hadi
seyn
Cavid
Sovet
ideologiyası
n
bay
romantizminin
d
onun
sas
t
msilçi
ri-
n
yaradıcılığını
ideya
-m
fkur
isti
obyektiv
şə
kild
öyr
imkan
vermirdi.
Cavid
yaradıcılığı
rbaycan
ro
mantizmi
tarixind
özün
xsus
bir
yer
tutur
İnsan
onun
gerç
k
müna
sib
tinin
nil
sind
çox
böyük
rola
malik
olan
Cavid
ro-
man
tizminin
t
qiqi
ideyalar
minin
müxt
aspek
n
öyr
nilm
tarix
v
çağdaş
zama
münasib
tinin
qabarıq
şə
kild
t
qata
c
edilm
fkur
sinin
d
rin
n
araşdırılması
biyyatşünaslı
zın
h
şə
aktual
prob
lem
rind
n
muş
. 20
n
t
vid
nas
uzun
v
çox
ç
bir
yol
keç
miş
dir
.
Romantik faci
sas nümay
si olan
H.Ca
vid yaradıcılığının romantik q
man tip
rin
diq
t yetirs
k, yaradılışın yaradan
a doğru
inad
la ad
dımladığını gör
rik.
Cavidin
romantik
q
manları
b
əşə
riy-
probleml
rin
dövrün
probleml
ri
işığında
cavab
axtarır
q
diml
insan
nandan
əşə
dını
suallar
düşündürür
İnsan
n
üçün
yaradılıb
nyanı
kim
v
kim
idar
edir
Dünyada
baş
ver
n
faci
rin
n
dir
İnsanın
v
c
miyy
xoş
tliyi
bağlıdır
s
Cavid
z
man
sinin
görk
mli
müt
kkiri
kimi
suallara
yeri
g
ldikc
xun
muş
onlara
vab
axtarmışdır
Fil
osof
şair H.Cavidin dram
rind
ilk ro
man
tik q
manı ail
-m
t mövzusunda
olan “Ana” fa
sind
ki ana obrazı idi. Bu
sanki
Ca
vid bütün humanist, insanlığa xid
t
n fikir
ni ortaya qoymaq ist
mişdir. Düz
dür, ananın faci
si iç
risind
onun etdikl
ri çox
qeyri
adidir, lakin Cavid
min idi ki, ana ki
mi
obrazlar
əşə
riyy
sürükl
lardan qur
tara bil
r.
Romantik q
man axtarışında olan
H.Cavid ya
dıcılığına “Maral”la davam ed
XRON
hariç diğer 5 salonun herbirinde 3 oturum olmak
üzere toplam 15 oturum gerçekleşti
rilmiştir.
15 Kasım Çarşamba günü bilimsel
rum
ların tamamlanmasının ardından kap
nış
oturumu yapılmıştır. Kapanış oturumunda sonuç
bildirisi kurultayın düzenleme kurulu
dan
Prof.
Dr.
Bilgehan Atsız Gökdağ
tarafından oku
muştur. Ardınan Yakutistan (Sa
ha Cumhuriyeti),
Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Aze
baycan, Türkmenistan, T
taristan, Başkurtistan,
İran, Japonya, Amerika Birleşik Devletleri vb.
ülkelerden gelen katılımcılara söz hakkı ve
ilmiştir.
Ayrıca üç gün boyunca külterel program
da yürtülm
üştür. İlk günün akşamında
Opera ve Balesi
sanatçıları tarafından
Anad
lu’nun Sesleri
başlıklı konser ve
ilmiştir. Bu
kon
serin öncesinde Türkoloji sahası için yapmış
oldukları önemli hi
metlerden dolayı 15 bilim
adamına
Türklük Bilimine Hizmet Ödül
ilmiştir. İkinci günün akşamında
Türk Dünyası
Müzik Topluluğu
tarafından danslarla da
süslenmiş m
hteşem bir konser verilmiştir. Bu
konserde Altaylar’dan Tuna’ya kadar tüm Türk
coğrafyasından önemli eserler sesle
dirilmiştir.
Son gün ise
Devlet Klasik
Türk Müziği Korusu

tarafından bir konser ve
ilmiştir.
Türk Dünyasını bir araya getiren ve tam
anlamıyla bir şölen havasında geçen bu k
rultayın düzenlenmesinde emeği geçenlere te
şek
kür eder, kurultayın Türkçe ve Türk D
nyası
için güzel sonuçlar doğurma
sını dileriz.
Elçin
İbrahimov
O.Baldane
________________

XRONİKA

сионального сотрудничества в других стр
нах. Доклад одного из представителей Каза
стана

преподавателя Костанайского педаг
гического универс
тета К.К. Абильмаликова
был пос
вящен проблеме перехода казахской
письменности с кириллического на латин−
ский алфавит; указ об этом Президент Каза
стана Н. Назарбаев подписал вечером нака−
нуне открытия конференции. Большой инт
рес участников конференции вызвал д
клад
студентки УрФУ П. Веселухиной, посвящен−
ный проблеме интеграции турецких мигран−
тов в Германии.
Среди докладов, прозвучавших на и
торической секции конференции, необходи−
мо отм
тить выступление доцента кафедры
зарубе
ного регионоведения УрФУ О.И.
Нуждина, давшего подробную характ
ерист
ку балка
ской политике хана Ногая в
XIII
веке. Асп
рантка УрФУ М.И. Златоустова
подробно проанализировала британскую
по
литику на Кипре в ХХ веке и показала,
каким образом на острове фактически сфо
мировалось мультикультуральное общ
ство и
закрепился
раскол Кипра первоначально на
две общины, а потом и на две территориал
ные части. Аспирантка Т.Н. Давыдова п
дробно охарактеризовала деятельность азе
байджанской делегации на Парижской ми
ной конференции 1919 года и показала н
удачу попы
ки независимого Аз
ербайджана
добиться международного признания в кон−
тексте международной политики того врем
В ходе конференции ректор УрФУ В.А.
Кокшаров вручил академику К.М. Абдулла
ву диплом и мантию почетного доктора
Уральского федерального университета. Зва−
ние почет
ного доктора УрФУ было прису
дено К.М. Абдуллаеву Ученым советом У
ФУ за большие научные достижения и разви−
тие эффективного с
трудничества между
Россией и Азерба
джаном в сферах науки и
образования.
Конференция «Тюркский мир: актуал
ные проблемы» еще раз показала п
стоянную
заинтересованность в сотрудн
честве между
Россией и тюркскими стр
нами, их глубокий
имный интерес и огромный потенциал
сотрудничества, который Россия, Азерба
джан, Казахстан, Киргизия, Турция, Туркм
ния и Узбек
стан могут успешно реа
лизовать
веке. По согласованию между учас
ми конференции было решено проводить
данную конференцию ежегодно, ос
ществляя
ротацию стран проведения, и запланировать
проведение второй конф
ренции в 2018 году
в Азербайджане.
енис
Жериборов
***
13-
16 Kasım 2017
tarihlerinde
Anka
ra’da
Yeni
Türkiye
Stratejik Araştırma Mer
zi (YTSAM)
türk
Kültür, Di
l ve Tarih
Yüksek Kurumu (AYK)
Türk Dil K
rumu
(
TDK
işbir
iğiyle 2017 Türk Dili Yılı
etkinlik
leri kapsamında
“Türk Dili Konuşan
Ülkeler Kurultayı”
düzenlenmiştir.
Kurultay
ana
temas
olarak
nyas
fikir
adam
ı İ
smail
Gasp
ral
veciz
bir
ekilde
dile
getirmi
oldu

Dilde
Fikirde
, İş
Birlik
ilmi
.
kurultayda
1
60’ı
rkiye
den
, 160’ı
rkiye
ışı
ndan
320
bilim
adam
ı
eyi
her
yle
ele
almıştır
Kurultaya
yakla
40
lkeden
kat
lanm
Kurultay
çış
malar
bakan
Yard
mc
Fikri
I

Turizm
Bakan
Yard
ç.

seyin
Yayman
AYK
kan
Prof
Derya
Ö
TDK
Ba
kan
Prof
Must
alin
YTSAM
kan
Hasan
elal

taraf
ndan
yap
lm
çış
o-
malar
enin
hazinesi
olma
rkleri
birbirine
layan
ö
nemli
bir
oldu
ger
ine
vurgu
yap
.
Açış konuşmalarının ardından başlayan
oturumlar eş zamanlı olarak 6 farklı salon
da
sürdürü
müştür. Salonlara, Türk Dünyasının
ortak değerleri olan
Bilge Kağan, Kaşgarlı
Mahmut, Ali Şir Nevai, İsmail Gaspıralı,
Ahmet Baytursunoğlu
ve
Bahtiyar Vahabz
’nin isimleri ve
ilmiştir. 13 Kasım Pazartesi
günü her salonda 3 oturum olmak üzere t
oplam
18 oturum, 14 Kasım Salı günü Ahmet Baytu
sunoğlu salonunda 3, diğerlerinde 4 oturum
olmak üzere toplam 23 oturum, 15 Kasım
Çarşamba günüyse Ahmet Baytursunoğlu salonu
XRON
Binnətova 2016
cı ilin aprel ayında Əfqanıstanın
Kabil, Məzari
Şərif və Herat şəhər
rində ke
ri-
lən
“Əlişir Nəvai
575” adlı bey
nəlxalq elmi
kon
fransda iştirak edərkən Kabildə Z.M.Babur
qəbrini
memorial abidəsini də ziyarət
mişdir.
Konfransın sonunda hər beş ildən bir təq
dim olunan “Babur” qızıl medalı və pul mü
fatı
baburşünas laureatlara təq
dim olundu (Tür
kiyə,
Yaponiya, Rusiya (2 nəfərə) və Banq
deş alim
rinə). Daha sonra nümayəndə heyəti Z.M.Ba
bur muzeyinə gedərək orada qorunub sax
lanan
qədim əlyazma nüsxələri ilə tanış oldu
Konfransın səhəri günü Beynəlxalq Babur
Fondu İdarə H
eyətinin iclası toplandı. Fon
dun
sədri, professor Zakirjon Maşrapov bildirdi ki,
25 il əvvəl yaradılan
bu
təşkilatın Bakı böl

sinin yaradılmasına zəruri ehtiyac var
dır. İdarə
Heyətinin həmin məclisində Fon
dun Bakı böl
məsinin yaradılması qərara alın
dı və İdarə he
tinin yekdil səsi ilə
AMEA Nizami Gəncəvi adı
na Ədəbiyyat İnstitutunun “Azər
baycan
Türk

nistan
Özbəkistan ədəbi əlaqələri” şö
sinin
müdiri, filologiya elmləri doktoru Almaz Ülvi
Binnətova həmin bölmənin rəhbəri
təyin edildi.
Qeyd
edək ki,
ondun bir çox ölkə
lərdə
Türkiyədə, Qazaxıstanda, Hindistanda, Ko
re-
yada, Çində, Əfqanıstanda, Yaponiyada böl
mələri yaradılmış və ictimai əsaslarla fəaliy
yət
göstərirlər.
Almaz
Ülvi
Binnətova
***
27 октября 2017 года в Уральском ф
ральном университете им. первого През
дента России Б.Н. Ельцина (УрФУ) состо
лась ме
дународная научно
практическая
конференция
«Тюркский мир: актуальные
проблемы»
, организованная
Центром Азе
байджановедения Уральского гуманита
ного института УрФУ и экспер
тным кл
бом «Урал

Евразия».
В работе конференции принимали уч
стие представитель Министерства иностра
ных дел России в Екатеринбурге А.В. Ха
лов; и.о. генерального консула Азе
байджана
в Екатеринбурге И.Ф. Искенд
ров; атташе
генерального консульства Кир
гизской Ре
публики в Екат
ринбурге Ч.И. Исанаева; зам.
председателя Уральского отделения Росси
ской Академии наук, директор Института
философии и права УрО РАН, член
корреспондент РАН В.Н. Руденко; ректор
Азербайджанского университета языков,
академик Наци
ональной Академии наук
Азербайджана К.М. Абдуллаев; ректор УрФУ
В.А. Кокшаров; председатель Общества
дружбы Урал

Узбекистан А.Ш. Туратов;
исполнительный директор НКП «Урал

Евразия» К.В. Погорельский; директор Цен−
тра Азербайджановедения, зав. кафедрой
арубежного регионовед
ния УрФУ А.Г.
Нестеров; преподаватели и студенты Урал
ского федерального университета. Открыла
заседание конференции и.о. пр
ректора по
международным связям УрФУ М.О. Гузико−
ва.
С докладами на конференции выступ
ли представители России, Азербайдж
на,
Казахстана, Узбекистана, Киргизии. Докла−
ды, представленные на конфере
ции, были
посвящены разнообразным темам

от ист
рических до современных, предельно акт
альных. С вступительным докладом, анали−
зирующим политику Е
ропейского Союза по
отн
ошению к Турции и тюркским госуда
ствам Кавказа и Центральной Азии, выст
пил А.Г. Нестеров. В своем докладе он выде−
лил ряд проблем, возникших между тюрк−
скими странами и Европейским Со
зом, в
частности, попытки со стороны ЕС включ
ния в л
бые документы о со
трудничестве с
Турцией, Азербайджаном и странами Цен−
трал
ной Азии указания о приверженности
«демократич
ским ценностям», вопросов о
нарушениях прав человека и т.п. А.Г. Нест
ров подчеркнул, что во многом п
литика ЕС
по отношению к тюркским странам корре
руется экономическими интересами Евр
пы, в частности, стремлением найти альте
нативные пути поставки энергор
сурсов в
страны Европы в обход России.
Академик К.М. Абдуллаев выступил с
докладом, посвященным политике мульти−
культурализма в современном Азерба
йд
жане
и возможностям использования азербайджан−
ского опыта межэтнического и межконфес−

XRONİKA

***
20 oktyabr 2017
ci il tarixl
rind
Qa-
xıstanın Türküstan ş
rind
Beyn
xalq
ca Əhm
vi Türk
Qazax Univer
site
ti-
nin
v
zdind
ki Türkologiya İnstitu
şkilatçılığı
7-
ci Beyn
lxalq Türkoloji
Kon
qres keçirilib.
hlük
ki Türk dill
ri”
möv
zusuna h
sr edilmiş
eyn
lxalq konfransa 6
dan çox ölk
nin
Türkiy
, Az
rbaycan,
Qaza
xıs
tan, Qırğızıstan, Özb
kistan, Rusiya Federa
sı, o cüml
n Tatarıstan, Çuvaşiya, Başqır
dıs
tan, Yakutiya v
b.
ürksoylu ölk
rin alim
ri
qatılıblar.
Konqres
tanınmış dilçi aliml
n Suer
Eker, Eyup Sarıtaş
(Türkiy
ə), Şakir İb
rayev, Ser
dar Dağıstan (Qazaxıstan), Nikolay
qorov
ya Federasiyası, Çuvaşiya), Valerya
Lemska
ya (Rusiya Federasiyası, Tomsk), Fir
daus Xisama
nova (Rusiya Federasiyası,
qırdıs
tan), Nasrad
din Nazarov (Özb
kistan) v
baş
aları
naşı, Az
rbaycandan AMEA
İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, f
üzr
f
ru, dosent Faiq
rli
nf
oğlu)
qatılmışdır.
Azərbaycan alimi “Q
uzey Azərbaycanda
milli dil məsələsi və onun həll yolları (XX yüzil
XXI yü
zilin başları)” mövzusunda məruzəsi za
nı həm Azərbaycan türkcəsinin son əsrdə yaş
dığı
problemləri, həm də digər
ürk xalqlarının eyni
taleyi yaşamasından dolayı ortaq
ürk dilinin artıq
özünü ifadə etməsinin vacibliyini dilə gətirib. Eyni
zamanda F.Əl
əkbərli
onqresdə ortaq
ürk dilinin
yaranmasıyla bağlı konkret təkliflər də səsləndirib.
Faiq Əl
rov
rdar Dağıstan
***
zbəkistan Respublikasının Prezidenti
Şövkət Mirziyevin təşəbbüsü ilə
Əndican
vi
tində
ci il “Zəhirəddin Məhəmməd
Babur ili” elan edilmişdir.
Bununla bağlı 27
28
oktyabr 2017
ci ildə
eynəlxalq Babur Fondu
nun təşkilatçılığı ilə Əndican şəhərində Z.M.Ba
burun
anadan olmasının 534 illiyinə həsr olun
muş
“Dünya mədəniyyəti tarixində Zəhirəd
din Məhəmməd Baburun əsərlər
inin rolu”
möv
sunda
Beynəlxalq konfrans keçirildi.
Konfransı giriş sözü ilə açan Beynəlxalq
Babur Fondunun sədri, professor Zakirjon Maş
pov bildirib ki, 25 il əvvəl yaradılan
ond ötən
müddətdə qədim tarixin öyrənilməsi, mənə
viy
yatın inkişafı,
Baburun və Baburilər süla
nin
zəngin elmi
mədəni irsinin
ətənə qaytarılması,
bu torpaqda doğulan və başqa ölkələrdə ya
şayan
əcdadlarımızın qəbirüstü abidələrinin yenidən
qurulması istiqamətində fəaliyyət göstə
rir. Qeyd
olunub ki, 40
dan çox ölkə
də Baburun izi ilə
elmi ekspedisiyalar təşkil edilib. Əldə olu
nan
sənədlər, kitablar Babur və Dün
ya Mə
niy
yəti
Muzeyinə təhvil verilib. Ha
zır
da muzeydə 500
dən çox nadir əlyazma, kitab və digər qiy
mət
mən
bələr qorunub saxla
nılır.
Daha
sonra konfransda Türkiyədən
Z.M.Ba
run “Divan”ını hazırlayaraq nəşr etdir
miş Prof.
Dr.
Bilal Yücel və
Prof
.
Dr.
Münəv
vər
Tekjan, Hindistandan
Prof.
Dr.
Mansura Hey
dər,
Yaponiyadan Prof.
Dr.
Eiji Mano, Çindən Prof.
Dr.
Yu Yang Şi, Türkmə
nis
tandan
fil.ü.f.d.
him
məmət Kurenov, Əfqa
nıs
tan
dan ədəbiy
yat
nas Namiq Bürhaniddin, Babur bağının
direktoru Əhmədşah Vardak və Bünyad Moham
mad Nabi, eləcə də Özbəkis
nın tanınmış alim
ləri
Səidbek Həsənov, Dilorom Salihi, Hə
midul
lah Baltoba
yev, Həsən Qüdrətull
ayev,
Bakıjon Tuxliyev,
Burobiya Rajabo
va, Sırdərya
Uta
nova, Gülbahor Aşurov
a, Dildora Haşımova
Özbəkistan
Yazıçılar Birli
yin
dən Ədhəmbəy
Ali
mbekov və bir çox başqaları məruzə etdilər.
Gün ərzində
İmperator Z.M.Baburun həyatı, ya
dıcılığı və siyasi fəaliyyəti ilə bağlı
dan çox
bir
birindən məz
mun
lu, yeniliklərlə zəngin mə
zələr dinlənildi, maraqlı müzakirələr aparıldı.
Həmin konfransa
Bakıdan iki nəfər dəvət
edil
mişdi: AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədə
biy
yat İnstitutunu
n “Azərbaycan
Türkmənistan
Özbəkistan ədəbi əlaqələri” şöbəsinin müdiri,
filo
logiya elmləri doktoru Almaz Ülvi Binnətova
“Baburnamə”nin Bakı əlyazması nüsxəsinin
təsviri və əsərdə Əlişir Nəvai izləri”
və AMEA
Folk
lor İnstitutunun elmi işçisi Nazim Süley
ma
novun
“Baburnamə”də təbiət gözəlliklə
rinin təs
ri” mövzularında məruzələri dinlənilib.
Qeyd
edək ki, filologiya elmləri doktoru Almaz Ülvi
XRON
ında Kullanılan Örtmeceler "(Doç. Dr. Gencer
El
kılıç)," Anadolu Kabak Kemanesi ile Kafkas
ya Kemançasının Birbiriyle Etkileşimi "(Arslan
yol)," Kafkasya'da Medeniyet ve Kültürün
Olu
şum ve Gelişiminde Türk Halklarının Önem
"(Pr
of.
Dr. Rafig İmrani) ve diğer bildiriler bü
yük takdir gördü. Kongrenin ikinci günü An
ra
Devlet Türk Halk Müzik Korosu ve Orkes
tra
sı,
İran'ın güney azerbaycanlılardan oluşan ünlü
"Dal
ga" grubu, Gürcistan'ın "Ahıska" dans gru
bu konser programı il
e kongreye renk kattı
lar.
renin sonunda KAÜ rektörü tarafından kon
gre
nin düzenlenmesinde ve yürütülmesinde eme
ği geçen Prof.
Dr. Rafik İmrani’ye, Doç. Dr. İl
kin
Guliyev’e ve Yrd. Doç.
Dr. Yavuz Selim Kaf
kas
yalı’ya teşekkür belgeleri ve plaketler
sunul
du.
İlkin Guliyev
***
Türk kültürüne hizmet edenler belgese
li
– I
Türkoloji sahasının dünyaca meşhur âlimi
Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun
’un hayatını an
tan belgesel göster
imiyle ilgili faaliyet, 13
Ekim
2017 tarihinde Gazi Üniversitesinde dü
lendi.
Gazi Üniversitesinin tarihî rektörlü
bina
sında yer alan
Mimar Kemaleddin Salo
’nda gerçekleştirilen bu gösterime Gazi Üni
ver
sitesinin yanı sıra Türkiye’nin farklı üni
ver
lerinden konuklar da izleyici olarak katıldılar.
Prog
ram, belgesel ekibinden Prof. Dr. F.
Ahsen Turan’ın açış konuşmasıyla başladı. Ar
dın
TÜRKOLOGİYA

ELMİ HƏYAT
НАУЧНАЯ ЖИЗНЬ
SCIENTIFIC LIFE
XRON
Oktyabrın 5

Azərbaycan Milli Elmlər
Aka
demiyasının (AMEA) Əsas
binasın
Ədə
biyyat
Folklor
institutlarının
birgə təş
kilatçılığı ilə folklorşünas
alim Məmmədhü
seyn
Təhmasibin anadan olmasının 110 illiyinə həsr
olunmuş
“Görkəmli Azərbaycan folklor
nası
Məmmədhüseyn Təhmasib”
adlı elmi konfrans
keçirilib.
onfransda
Folklor İnstitutunun direktoru
aka
demik
Muxtar
İmanov
çıxış edərək Məm
məd
hüseyn Təhmasibin Azərbaycan folklor
nas
lığı sahəsində gördüyü işlə
rdən danışıb. Qeyd
edib ki, mərhum alimin Azərbaycan folklorunun
top
lanması,
sistemləşdirilməsi
və araşdırılması
tiqamətində
mühüm xidmətləri olub. M.İma
nov
alimin "Azərbaycan xalq dastanları (orta
əsrlər)" əsərini onun fəaliyyətinin şah əsəri ad
dıraraq
bildirib ki, M.Təhmasib bununla das
tan
ların ilk dəfə elmi
nəzəri təsnifatını verib.
onra AMEA
nın vitse
prezidenti,
Ədə
biy
yat İnstitutunun direktoru akademik
İsa
Həbib
bəyli
çıxış edərək M.Təhmasibin folklor
naslar nəslinin yetişməsində çox böyük
xid
mətləri
olduğunu bildirib. Məhz alimin gərgin
əməyi nəticəsində ilk dəfə mövsüm və mərasim
nəğ
mələrinin toplandığını, tədqiq
edildiyini,
aşıq, dastan və
digər xalq ədəbiyyatı nümunə
nin yazıya köçürüldüyünü tədbir iştirak
çıları
nın diqqətinə çatdırıb.
Tədbirdə Azərbaycan Dillər Universite
nin rektoru
akademik
Kamal
Abdullayev
çıxış
edə
rək M.Təhmasibi uşaq yaşlarından tanıd
ığını
və onun sayəsində “Kitabi
Dədə Qorqud” das
nını, M.Füzuli və başqalarının əsərlərini oxu
ğunu bildirib. Mərhum alimin elmi əsərləri ilə
folklorumuzu zənginləşdirdiyini deyə
n K.Abdul
yev qeyd edib ki, M.Təhmasib "Onu bağış
maq olarmı?" filmi ilə Azərbaycan ədəbiyyatına
"gü
nah hissi" anlayışını gətirib.
Konfransda AMEA
nın müxbir
Kam
ran
Əli
yev
"Mə
mmədhüseyn Təhmasib
mək
təbi", fil.ü.e.d.,
professor
Məhərrəm
Qasım
"Folklor
karvanımı
zın ulu
sarvanı",
fil.ü.e.d.
, professor
Tahirə
Məmməd
"M.Təh
ma
sib tədqiqatlarında adət, ənənə və mərasim
prob
leminə konseptual baxış" və fil.ü.e.d.
Sey
fəd
din Rzasoy
"Azərbaycan folklorş
ünaslıq tari
xin
də M.Təhmasibin yeri" mövzusunda məru
lərlə çıxış ediblər. Məruzələrdə M.Təhmasibin
mi fəaliyyətindən bəhs edilib, ustad folklor
sın elmi əsərlərinin bu gün də aktuallığını itir

diyi vurğulanıb.
“Türkologiya”
***
9-
11 E
kim 2017 tarihinde
Türkiye'nin
Kars şehrinde
"I Uluslararası Kafkasya Halk
Kül
türü Kongresi"
yapıldı. Kongre, bu yıl 25.
yıl
dönümünü kutlayan Kars Kafkas Üniversitesi
Rektörü Prof. Dr. Sami Özcan'ın desteğiyle üni
ver
site öğretim üyesi Prof. Dr. Rafik İ
mrani’nin
başkanlığı altında faaliyet gösteren "Geleneksel
Aşık Edebiyatı ve Sanatı Uygulama ve Araş
ma Merkezi" tarafından gerçekleştirildi. Kon
gre
de çeşitli ülkelerden yaklaşık 150 bilim adamı
tıldı. Onlar yirmi oturumda Kafkasya'da halk
kül
rü, dil ve edebiyat, tarih, sosiyaloji, âşık sa
tı, folklor, müzik, kültürel miras, halk oyun ve
gös
terileri, adet ve geleneklerle ilgili hazırlamış
dukları bildirilerini sundular.
Kongrede "Aşık
lık Sanatı ve Aşık Müziği ile İlgili Problemler"
(Pr
RESENZİYALAR
me hazinesine dokunulmamış, anlaşılamaya
ğı
şünülen kelimeler metin yanında küçük diz
giyle ve ayrıca kitap sonunda abece dizisiyle ve
ril
miştir; çünkü bu kitap ana kitaplardandır. Bi
lim adamlarının inceleme konusu olması ayrı bir
sus olup k
elimeleri öğrenilmesi gereken ana
eserlerdendir. Dilin istinat duvarları yontu
maz,
aşındırılamaz.
Manzum kısımlar eğik dizilmiştir. Nazmın
birçok kuralının akılda kalan hâkim unsuru söz
dizisinde belirli aralıklarla ses ahengini yansıt
masıdır. İşte bu
nu belli etmek için satırın kesilip
başa alındığı yerlerde satır başları büyük harfler
le verilmemiştir.
Sözlük metindeki karşılıkların dizdirilme
siy
le elde edildiğinden aslında madde başı olarak
veril
memesi gereken bazı çekimli kullanışlar da
sözlüğe g
irmiştir.
Metinlerin arkasında; anlamları metinden
çıkarılmayıp başka sözlüklerden aktarılan, yanlış
doğru cetveli gibi sözlükler bulunur. Bununla
‘İşte karşılıklar, sen anla’ diye okuyucuyu yor
mak
tan öte, nefret aşılayıcı yayınlar erbabının
ma
lumudur.
Ciddi Dede Korkut yayınlarını ve
eleş
tirilerini bu çerçevenin dışında tutmak gere
kir. Sözlük okuyanı yoruyor, dipnotlar meraklısı
dışında kimseyi ilgilendirmiyor. O hâlde metin
nasıl anlaşılacak? Tabii çeviriyle. Dil içi çeviriye
gelince; metnin anlaşılmazlık kapısını aralıyor
gibi zannediliyorsa da aslında anlaşılmazlık du
rı pek de aşılamıyor. O hâlde şöyle bir yol ka
yor: Metni kelime dağarcığı bakımından oldu
ğu gibi bırakıp bugünün hayatından ister istemez
dışlanmış veya uzaklarda kalmış kelim
eler için
kıyı boşluklarındaki hizasında karşılıklarını yaz
mak veya hemen geçtiği yerde [küçük dizgiyle]
vermek.
Çeviri başka bir dile başka bir kültüre
yapı
lacak olsa belki kolaydır. Bir dilin geç
şin
den bugüne yapılıyorsa çeviri midir, aktarma
mıdı
r, taşıma mıdır; tartışmalıdır
. Eyerin yerini
ara
ba koltuğu, çadırın yerini apartman dairesi al
mışsa bu bir gelişme midir, değişme midir, uzak
laş
ma mıdır, yenileşme midir, ölme midir,
tartışmalıdır :
1. tartışma sürmektedir. 2. tartışma
baş
latılmalıdır.
ma mıdır? Bir zamanlar ağaçtan yapılanına
nek, son
ra topraktan yapılanına testi,
madenden yapılanına ibrik, camdan yapılanına
sürahi, şim
di de plastikten yapılanına bidon
denilen kulplu su kabının adını acaba nasıl
çevirecek
niz? Acaba çevirecek misiniz yoksa
bir açıkla
may
la çevirmeden bırakacak mıs
ınız?
Bardaktan bo
şanırcasına benzetmesinde bardak
bugün için bir kişinin içeceği kadar su alan su
kabıyla anlatılır ve anlaşılırsa acaba doğru mu
anlaşılmış olur. Yok
sa o bardak eski çamlar
bardak oldu ifa
sin
de yaşayan ve ağaçtan
yapılan kulpsuz su
taşıma kabı ise ve bugün için
kovadan boşa
nır
casına diye ifade etseniz,
anlamış da anlatmış diye alkışlanacak mısınız
yoksa anlamamış da atmış diye yadırganacak
mısınız? Acaba zango
çu müezzin veya
kayyumla, papazı imamla, pis
posu müftüyle,
kardina
li müşavere kurulu üye
siyle, papayı
halife veya şeyhülislamla çevir
niz nasıl
karşılanacaksınız
. Acaba çan ku
lesini
minareyle, kapellayı mescitle, kiliseyi ca
miy
le,
domu da selatin cami veya ulu camiyle çe
virseniz nasıl yadırganacaksınız. Acaba
diz
gin
lemek yerine frenlemek demek mümkün olacak
mı? Hareketler ve davranışlar aktarılıyor; dünkü
gibi bugün de yaşanıyor. Gelgelelim ha
yat
aktarılmıyor. Dün dünde kaldı, öyleyse bu
gün de
bugünde kalacak. Dün bugüne çev
mez,
bugün düne taşınamaz
. Bugün dünün uzan
tısı
olduğu için bugünden düne uzanılır, o kadar. Bu
satırları ister bazı izlenimlerin yansıması ister bir
beceriksizliğin yakınması olarak alınız. Gö
ren
göze göre yarım bardak su için yarısı boş bar
dak
da denilebilir, yarıya kadar dol
u bardak da.
Herkes görmek istediğini görecek, aramak iste
diğini bulacaktır. Burada bulunabilenler su
nul
du.
Bu bir denemedir, böylesi de bir tercihtir.
Eserʼin bilgi açısından değeri çok bü
yüktür. Bu vesileyle “Oğuzların Diliyle Dedem
Korkudun Kitabı”
eserinin Türkoloji bilimine,
Ulus
lar
arası “Türkoloji” dergisi olarak faydalı
masını dileriz.
Elçin İbrahimov
karşıla
- :
1. kabul edilmek. 2. karşı d
urulmak.

RESENZİYALAR

Dedem Korkut Kitabı’nın elde iki yazması
var. Birincisi bugün Viyana’da bulunan Kutadgu
Bilig’in Uygur harfli yazması gibi muhtemelen
Tokat
Niksar’dan Almanya’nın Dresden (D.)
şeh
rine götürülen 1585 yılından kalan yazmadır,
ki adı Kitab
ı Ded
em Korkud cala lisan
ı Ta’ife
yi Oguzan’dır. İçerisinde on iki hikâye bulunan
ve bugüne değin yayınlara esas olan yazma bu
dur. İkincisi 1549 yılından kalan, Vatikan (V.)
tüphanesinde (Turco 102/2) bulunan altı hi
lik yazmadır. Ettore ROSSI tarafı
ndan İtal
yan
ca çevirisi ve tıpkıbaskısı yayımlanan bu yaz
ma
nın adı Hikayet
i Oguz
name
yi Kazan Bèg ve
Gayrı’dır. Metin ilkin Muharrem ERGİN ya
nında notlarda yazma ayrılığı olarak sonra Orhan
Şaik GÖKYAY yayınında metin arasında eğik
zilerek ver
ilmişti. 1997’de Aşgabat’ta Kiril
harf
leriyle, 2001’de İstanbul’da Latin harf
riyle
me
tin olarak yayımlandı.
Dedem Korkut’un Kitabı’nı bugünkü dile
tarmada da birçoklarının yanında belki ba
şın
da yine bahsi geçen iki çalışmayı anmak gerek:
Muharre
m ERGİN [1925
1995]: Dede
Korkut Kitabı: İstanbul 1969 (Ocak), XIV+240
s. 1000 Temel Eser 1.
Orhan Şaik GÖKYAY [1902
1994]: Dede
Korkut Hikâyeleri: İstanbul 1976 (Mart),
VIII+248 s. Kültür Bakanlığı Halk Yayınları: 1.
Bu arada bilim yolunda ilerlemeler ka
dil
di, yeni okuyuşlar ve yorumlar getirildi (bk.
Semih TEZCAN: Dede Korkut Oğuzna
me
leri
da gizlidir:
kut
(Br.), < Orta İran.
kot
‘ruh’ (SCHAEDER:
“Über einige mitteliranisc
he und osttürkische Ableutungen aus
altir. kavi”, XCV. s.; GABAIN:
ETG
: 284
. s.). Bunun
yanında bir Hint Avrupa ilişkilendirmesiyle Alm.
‘iyi’un
kay
dedilmesi ilk
adımlamanın hatalı bir hatırası olarak kitap
say
falarında kalacaktır (KERESTEDJIAN:
Dic
tionnaire Éty
logique de la Langue Turque
: 276. s.). (Skr.� Fa.
�)
Ar.
≈ Tü.
(DOERFER:
TMEN
: I, 54. s.; SİYASÎ:
Yaddaştha
yi Kazvini
: I, 136. s.; Ş. SAMÎ:
: I, 189
. s.)
karşılaştırması ve Fa.
� Ar.
cavz
� Tü.
koz
‘ceviz’; Tü.
örs
‘ör
s’ (RÄSÄNEN:
VeeWbT
: 375
. s.; EREN:
TDES:
317
s.; NİŞANYAN:
Sözlerin Soyağacı
: 365
. s.)
Fa.
avirs
‘örs’
STEINGASS: CP
ED: 119a. s.); Tü. kör ‘kapalı, açık
olmayan’ Ar. *kavr ~ kur ‘dürük, küre’ kör düğüm ‘top, sık
düğüm’; Tü. köt ‘göt’ > Fa. kaut, kot
‘but’ (STEINGASS: CP
ED: 1058a. s.) denklikleri bir Ar. kuvvat ‘güç, takat’ ≈ Tü. Kut
‘devlet (Uyg. buyan, Skr. punya); değer, fors; uğur, bereket;

RESENZİYALAR
metinde de Moğol
ca kelimelerin bulunması
Çinggis Kağan [1167
1227]’dan sonraki döne
min izlerini taşıdığını gösterir. Eldeki yazmalar,
16. yy. sonlarından
kalma olsa bile hikâyelerin
doğduğu, oluştuğu dönemin diliyle anlatımını
saklamış olmalı. Bir metin bir dönemden so
nra
ana dokusu değişecek biçimde yeni kelimelerle
tılır olamaz. Eski kelimeler anlaşılmazlık
lar
dan dolayı anlaşılan yeni kılıklara yavaş yavaş
rünebilir, o kadar. Bu belirleme, geriye gidişin
baş
langıcını koymak içindi. ad
DAVADDARÎ’
nin bu
hikâyelerden haberi olduğuna göre
, ge
riye bir dikkat noktası kalıyor. Hikâyelerde ateşli
lahlara ilişkin bir kayıt yok. Top Avrupa’da
1343
1346’da kullanıldı
. İlk Osmanlı akçası
Dön
emi Türk Şiiri”).
alp er tonga
‘savaşçı erkek pars’
anlamındaki bu ad =
a+farsi+alp
‘Fars olmayan yiğit’ olabilir
mi? Bir de
Fars
phars
~
pars
~
bars
‘tonga’. İlk Mısır
firavununun ansızın ölen oğlu MENAROS’un adına yakılan
ağıt aynı zamanda Mısırlıların
millî yürüyüş ezgileridir de.
Fenike’de, Kıbrıs’ta ve daha başka yerlerde de okunur, ama
ülkesine göre ayrı adlar verilir. Yunanlılar Linos adını
vermişlerdir (HERODOTOS:
Herodot Tarihi:
II. bölüm § 79).
Oluşumundan 360 yıl sonra dağınık da olsa parçaları

bulabildiğimiz Alp Er
Tonga Tègin ağıtı kadar mühim olan
Oğuz Kağan Destanı
’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulun
ması ilgi çekicidir. Gerek Kâşgarlı’nın eserinde bulunmaması,
gerek Mo. sözcüklerin fazlaca görülmesi, gerek yazı tarzı
Oğuz Kağan Destanı
’nı, Gazan Han [1295
1304] ya da sonrası
yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürüyor (SÜMER:
Oğuzlar:
272.
ROUX: “Que
ques objets numineux des Turcs
Atalar Sözi
”, I, II.; “Emsâl
i Türkân”; “Kitâb
ı Atalar”.
rat
’ta Süleyman’a babası Davud tarafından
Kur’an
’da Lokman
tarafından adı verilmeyen oğluna öğüt
verilir. Lokman’ın kim
liği hakkındaki bilgilerden burayı ilgilendireni onun 560 yıl
yaşamış
ve bir adının da Sumerce Zi.ud.sudda gibi ‘ölümsüz’
lamına gelen
Lubad
olmasıdır.
Bu anlamdaki ad Aramî ede
yatında Ahixar, Bizans edebiyatında Planudes olarak ortaya
çıkar. Ölümsüz kavramı dolayısıyla akla gel
bilecek olan
Hızır
hikmetli sö
zlerle ilgili olmadığından bu konunun dışında kalır.
Ayrıca bk. KAÇALİN: “Tevrat, Zebur ve İncil’de Bilgelikler”.
Burada konu edilen ölümsüzlük kavramı belki
Korkut
adında



RESENZİYALAR

MUSTAFA S. KAÇALİN
OĞUZLARIN D
YLE DEDEM KORKUDUN K
TABI
Türk Dil Kurumu Yay
ınları, Ankara 2017, 911 sayfa.
2017 yılında Türk Dil Kurumu Başkanı
Prof. Dr. Mustafa S. KAÇALİN tarafından
Oğuz
ların Diliyle Dedem Korkudun Kitabı adlı
eser yayımlandı. Oğuzların Diliyle Dedem Kor
dun Kitabı gerçek bir “Türk Kimliği” ki
dır. Eser Türklerin tarihi, dili, edebiyatı, folk
ru, mitolojisi, kültürü, coğrafyası, sosyolojisi
sından çok değerli bir kaynaktır. Kitap Ön
sözle başlıyor. Yazar Ön söz kısmında ve Kitab
Dedem Korkud cala lisani ta’ife
yi Oguzan’da
Metin Dışı
Kayıtlar bölümünde Dedem Korkud
Kitabı hakkında bilgileri paylaşıyor. Eserin Mu
kad
dime, Dirse Han oglı Bogaç Han bo[yı]nı be
yan èder, Salur Kazanu• èvi yagmalandugı boyı
beyan èder, Bay Bora Beg oglı Bamsı Beyrek
boyını beyan èder, Kazan Beg oglı Uruz B
egüñ
tutsak oldugı boyı beyan èder, Duha Koca oglı
Deli Domrul boyını beyan èder, Ka•lı Koca oglı
Kanturalı boyını beyan èder, Kadılık Koca oglı
Yègenek boyını beyan èder, Basat Depegözi
öldürdigi boyı beyân èder, Begil oglı Emrenü•
boyını beyân èder, Öşün
Koca oglı Segrek
boyını beyân èder, Salur Kazan tutsak olup oglı
Uruz çıkardugı boyı beyan èder, İç Oguza Taş
Oguz câsi olup Beyrek öldügi bo
beyan
èder, bölümlerinde destanın me
tinle
ri Türkçe öz
gün şekliyle geniş şekilde belir
mek
tedir.
Eserin Oguz
name adlanan kısmında
Oğuz
lar hakkında bilgi veriliyor. Kitabın bu kıs
mı Türklerin kökeni açısından en önemli kay
nak
lardan biri olma özelliğini taşımaktadır. Ese
rin Hikayet
i Korkud Ata [Mukaddime], al
hika
tu ’1
avvalu, Dede Korkud Hik
âyelerine Dair
Walter RUBEN, Dirse Han oğlı Boğaç Han
boyunu beyan eder, Salur Kazan’ın evinin [çadı
nın] yağmalandığı boyu beyan eder, Bay Bora
Bey Oğlu Bamsı Beyrek boyunu beyan eder, Ka
zan Beyin oğlu Uruz Beyin tutsak olduğu boyu
beyan eder, Duha
Koca oğlu Deli Domrul bo
nu beyan eder, Kanlı Koca oğlu Kanturalı bo
nu beyan eder, Kadılık Koca oğlu Yeğenek bo
nu beyan eder, Basat’ın Tepegöz’ü öldürdüğü
yu beyan eder, Beğil oğlu Emren’in boyunu
yan eder, Öşün Koca oğlu Seğrek boyunu be
yan eder, Salur Kazan’ın tutsak olup oğlu
Uruz’un çıkardığı boyu beyan eder, İç Oğuz’a
Dış Oğuz’un asi olup Beyreğin öldüğü boyu be
TÜRKOLOGİYA
ABUNƏÇİLƏRİN NƏZƏRİNƏ!
Beyn
lxalq “Türkologiya” jurnalının ölk
daxili illik abun
haqqı (4 nömr
) 40 AZN, b
eyn
lxalq satış
üzr
40 € t
şkil edir. Öd
niş:
rdi qaydada (nağd ş
kild
müvafiq bank şöb
ri üzr
mümkündür.
Bank
liyyatlarının x
rci abun
haqqına daxil deyil.
“TÜRKOLOGİYA” JURNALININ BANK REKVİZİTLƏRİ
rbaycan v
ndaşları üçün:
Benefisiar
(alan) bankın adı: Dövl
zin
darlıq Agentliyi
VÖEN: 1401555071
M/h: AZ41NABZ01360100000000003944
Kodu: 210005
S.W.İ.F.T. CTREAZ22
Alan müşt
ri: AMEA Dilçilik İnstitutu
VÖEN: 1300331751
Hesab №AZ50CTRE00000000000004138405
Büdc
s
viyy
si kodu:
3
Büdc
t
snifatının kodu:
142319
К СВЕДЕНИЮ ПОДПИСЧИКОВ
Стоимость годовой подписки на международный журнал «Тюркология» в пределах страны (4
номера) составляет 40 AZN, а для зарубежных подписчиков 40 €.
Оплата:

в индивидуальном порядке (наличная оплата);

банковским переводом.
Стоимость банковских операций не входит в сумму подписки.
БАНКОВСКИЕ РЕКВИЗИТЫ ЖУРНАЛА «ТЮРКОЛОГИЯ»
Для
иностранных
граждан
Банк
Бенефициар
Международный Банк Азербайджана
(МБА)
(
Ясамальский филиал)
: 9900001881
M/h AZ03NAB
Z01350100000000002944
S.W.İ.F.T.:
IBAZAZ
Клиент
получатель:
DXA
Институт
зыкознания НАНА ИНН:1300331751
ИНН: 1301937531
Счет USD: AZ42İBAZ36020018409324665216
Счет AVRO: AZ22İBAZ36020019789324665216
TO THE ATTENTION OF SUBSCRIBERS!

The cos
t of the annual subscription (4 volumes) to the International journal of “Turkology” is 40 AZN within
the country, and 40 € for international sales. Payment is possible:
individually ( cash);
through the corresponding bank departments.
Expences for banking operations are not included into the subscription fee.
BANK REQUİSİTES OF THE JOURNAL OF “TURKOLOGY”
For foreign citizens:
Beneficiary (recipient) bank’s name
Azerbaijan International Bank (AIB), Yasamal branch
TIN: 9900001881
C/A: AZ03NABZ013501
00000000002944
S.W.I.F.T: IBAZAZ2X
Recipient customer: The National Academy of Sciences of Azerbaijan (NASA), Institute of Linguistics
TIN:
1300331751
TIN: 1301937531
USD account: AZ42İBAZ36020018409324665216
EURO account: AZ22İBAZ36020019789324665216
TÜRKOLOGİYA
SEMİNARA DƏVƏT
“Türkologiya” jurnalı öz nəzdində türkoloji seminar təşkil edir. Müxtəlif elm sahə
lərinin nümayəndələrini maraqlandıran elmi
praktik problemlər öl
miz
də və dün
da
aparılan türkoloji tədqiqatların işığında müzakirə ediləcək. Se
minar ay
da bir də
fə jurnalın
redaksiyasında (Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, V mərtəbə,
“Türkologiya”
jurnalının redaksiyası
) ke
çiriləcəkdir.
Maraqlananlar məsul katibə müraciət edə bilər.
____________
ПРИГЛАШ
АЕМ
НА СЕМИНАР
Журнал «Тюркология» организует в рамках своей деятельности тюрко
гический семинар, где в свете иссле
дова
ний ведущихся в нашей стране и в мире
,
будут обсужд
аться
различны
научно
практически
проблем
ы,
интере
представителей разл
ичных научных сфер
. Семинар будет проводиться раз в ме
сяц в
едакции журнала (Национальной академии наук
зербайджана, V этаж, редакция
журнала «Тюркология»).
Интересующиеся могут
обращаться к ответственному секретарю.
____________
INVITATION TO THE SEMINAR
The journal of "Turkology" organizes a turkological seminar. Discussions of
scientific and practical problems which are interesting for the representatives of different
ields of science, will be held in the light of turkological researches conducted in our
country and in the world. The seminar will be held once a month in the Editorial office of
the journal (
The
National Academy of Sciences
of
Azerbaijan, V floor, the Edi
torial office
of the journal of "Turkology")
.
TÜRKOLOGİYA

NƏŞRƏ DAİR TƏLƏBLƏR:
1. Beynəlxalq “Türkologiya” jurnalına çap üçün materiallar (mə
qalə, resen
ziya, icmal və s.) Azərbaycan, türk, rus və ingilis
dillərində çap şək
lin
də, elektron da

cıda və e
mail vasitəsilə (
[email protected]
) qəbul edil
ir.
2. Dərc olunacaq məqalələrə görə müvafiq elmi sahə üzrə elmlər dok
to
nun rəyi tələb olunur.
3. Məqalələrin həcmi 15, resenziya və digər yazıların həcmi isə 7 və
rəqdən (A4) artıq olmamalıdır (şrift: Times New Roman

14,
interval: 1,5, sol kənar 3
, sağ kənar 1,5
, yuxarı hissə 2
, aşağı hissə 2
4. Məqalənin adı altında müəllifin adı,
soyadı,
işlədiyi müəssisə, vəzifəsi və e
mail ünvanı göstə
ril
li
dir.
5. Məqalənin sonunda 3 dildə 150
200 sözdən ibarət
xülasə
(mə
qa
lənin adını yazm
aq şərtilə) və
açar sözlər
verilməlidir və hər 3
dildə yazılmış xü
la
sələr məz
mun
ca eyni olmalıdır.
6. Məqalələrin qəbulu üçün son 5
10 ilin elmi əsərlərinə istinadlar vacibdir.
7. Məqalələrin sonunda verilən ədəbiyyat siyahısı istifadə ar
cıllı
ğına görə nömrələnməli və mətndə işarələnməlidir (məsələn; [1]
və ya
.21]).
8. Tərcümə məqalələri müəllifin icazəsi və ya aktuallığını təs
diq

yən sənəd əsasında qəbul edilir.
9. Hər bir məqalə redaksiya heyətinin rəyinə əsasən çap olunur.
10. Plagia
tlıq faktı aşkar edilən məqalələr dərc olunmur.
Məqalələrin nəşri pulsuzdur.
Əlyazmalar geri qaytarılmır.
Materialların məzmunu müəllifin şəxsi mövqeyini əks etdirir.
ТРЕБОВАНИЯ К ПУБЛИКАЦИИ:
1.
Материалы (статьи, рецензии, обзоры) для публикации в меж
род
ном журнале «Тюркология» принимаются в
напечатанном виде, на азербай
джан
ском, турецком, русском и английском языках, на электронном носителе и посредством e
mail
[email protected]
2.
Необходим
о представить отзыв о статье доктора наук в со
от
вет
ству
щей области.
3.
Объем статьи не должен превышать 15, а рецензий и других материалов

7 страниц (А4, шрифт Times New Roman

14, ин
тер
вал: 1,5, отступы: слева

3 см, справа

1,5 см, сверху и сни
зу

2 см).
4.
Под на
званием статьи должны быть указаны имя и фамилия
автора, место ра
боты, долж
ность и e
mail адрес.
5.
К статье необходимо приложить аннотацию (с ука
ем названия статьи) на трех языках из 150
200 слов и
ключевые сло
. Содержание аннот
аций на всех трёх языках должно быть идентичным.
6.
Необходимы ссылки на научные публикации за последние 5
10 лет.
7.
Представленный в конце статьи список использованной ли
те
ратуры дол
жен быть составлен в последовательности ис
поль
ния и отметок
в текс
те (например: [1] или [1
.21]).
8.
Переведенные статьи принимаются на основе документа, под
тверж
го согласие автора или актуальность.
9.
Каждая статья печатается на основе отзыва редколлегии.
10.
Статьи, в которых выявлены факты плагиата, не печатаются.
Ста
тьи печатаются бесплатно.
Рукописи статей не возвращаются авторам.
Содержание материалов отражает личную позицию автора.
PUBLICATION REQUIREMENTS:
1.
Materials (papers, reviews, round
ups, etc.) for publication in the international journal of “Turkology”
are accepted in a printed
form, in electronic carrier and through e
mail (
[email protected]
in the Azerbaijani, Turkish, Russian and English languages.
2.
Review of Doctor of Sciences on a certain scienti
fic field is required for the paper to be printed.
3.
Papers lengt
h have to be 15 pages long, bu
t
length of other kinds of writings have to be maximum 7 pages (A4) long (in 14
point Times New Roman; in
1,5 interval
3 cm on the left side, 1,5 cm on the right side; 2 cm on the top; 2 cm on the bottom).
4.
The author’s name and surname, work place, position and e
mail address must be written under the title of the paper.
5.
he abstract
containing approximately 150
200 words (by writing the title of the paper) and
ey words
must be given in four
languages at the end of the paper. The abstracts written in all the four languages must be identical in their contents.
6.
It is important to use the references to the scientific works of the latest 5
10 years.
7.
All bibliographic
al references given at the end of the papers must be numbered according to the use order and marked in the
ext. (for example: [1] or [1.21] ).
8.
The translated papers are accepted according to the permission of the author or according to the document certi
fying the
actuality of it.
9.
ach paper is published according to the review of the Editorial Staff.
10.
Papers with the fact of revealed plagiarism are refused to be published.
Publication of papers is free of charge.
2017
ci il "TÜRKOLOGİYA" JURNALINDA ÇAP OLUNAN MƏQALƏLƏRİN SİYAHISI
or Kormuşin
(Rusiya). Yenisey yazısı qədim türk runik əlifbasının dil baxımından
fərqlənən variantları tərkibində: xronoloji aspektlər.
..............................................................
Ferah Türker
(Türkiy
).
Türklərdə kainat təsəvvürün
ün Dədə Qorqud obrazına təsiri.........
Aleksandr Bondarev
(Rusiya).
Kitabi
Qorqud
: eposun estetikası v
romanın
etikası......................................................................................................................
.......
..........
DƏBİYYAT VƏ FOLKLOR
Özkul Çobanoğlu
(Türkiy
Dastan v
ballada:
ingilis küç
dastanı
rinin
müqayis
li t
hlili
.............................................................................................................
........
Fikret
Türkmen
(Türkiy
),
Janagul Samedova
(Qazaxıstan).
Müasir dövrd
qazax
srind
postmodernizm..........................................................................................................
1

Orhan Aras
(Almaniya). Əs
Gürcüstan...................................................................
Osman Fikri S
rtqaya
(Türkiy
). Əhm
d Cavad Axundzad
nin “
Qara d
niz
” şeiri..............
Ketevan Lortkipanidze
(Gürcüstan),
Vüsal
Talıbova
ürkiy
). Etnik xüsusiyy
daşıyan türk atalar sözl
........................................................................................................
MİFOLOGİYA
Han Vu Çoi
Koreya
Koreya dilind
altaycadan g
şamanizm ünsürl
...
......
Zakircan Aminev
(Rusiya, Başqırdıstan). Başqırdlarda dağ kultu relikti................................
MÜZAKİRƏ
Firudin C
lilov
(Az
rbaycan). Lemni yazısının m
yi hara aparır?...................................
Zümrüd Quluzad
rbaycan).
Bir daha Az
rbaycan tarixşünaslığının m
ri olan
Kitabi
Qorqud
dastanı v

Abbasqulu ağa
Bakıxanovun
“Gülüstani-
ri
haqqında....................................................................................................
..............................
TÜRKOLOJİ MƏRKƏZLƏR
Danuta Ç
mielovska
(Pol
Varşava Universitetind
türkologiya kürsüsü
.........................
Firuz Fevzi
(Əfqanıstan)
Hasan Cankurt
(Türkiy
Əfqanıstanda Türkologiya
..................
Sofiye Niyentimp
Almaniya)
. Almaniyada türkologiya
..........................
......
.........................
çil Ş
pov
(Bolqarıstan)
Bolqar türkologiyasının yolu haqqında
............
......................
RESENZİYALAR
Füzuli M
cidli
rbaycan)
Süer Eker, Ülkü Çelik Savk. T
hlük
ki Türk
Uluslararası Türk Akademisi ve Ahmed Yasevi Uluslararası Kazak
Türk Üniversitesi “Merkez
Repro”, Ankara/Astana 2016, 2321 s
...........................................................................................
Aydın
rov
(Az
rbaycan)
Nizami C
rov. Türkologiyaya giriş
Bakı, “Elm v
hsil”, 2016, 248 s.
..................................................................................................................................
lfiy
Yusupova
Elvira
Dinmöhemmetova
(Rusiya, Tatarıstan)
Mustafa Öner. Kazan
Tatar Türkçesi
Sözlüğü
Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 20
604
........................................
Nazim
Muradov
Türkiy
Bilgehan Atsız Gö
kdağ
Türklerin
Dünyası
Kübak yayınları,
İstanbul 2016, 758 s
...................
........................
...............
..............
................
..........................
1
Mahmudova
(Az
rbaycan)
t Mirz
liyeva, Kamil
liyeva. Ma
şın
rcüm
sinin n
ri
sasları
“Elm və təhsil”, Bakı, 2016, 120 s
.....
....................
.......
..................
Mahmudova
(Az
rbaycan)
mal
Əl
rova
(Az
rbaycan)
. Muhsin Nağısoylu.
Şirazi ve Onun Gülşen
i Raz Çevirisi
Ankara, Manas
Yayıncılık, 2016, 336s.
.....................
TÜRKOLOGİYA

ci il
"TÜRKOLOGİYA" JURNALINDA ÇAP OLUNAN
MƏQALƏLƏR
YAHISI
HEYDƏR ƏLİYEV
– 94
Kamal Abdullayev
(Az
rbaycan). Ulu Önd
r Az
rbaycan Multikulturalizminin siyasi
banisidir..............................................................................
.....................................................
İsa H
bibb
yli
(Az
rbaycan).
Böyük
biyyat siyas
ti v
müasirlik
....................................
Möhsün Nağısoylu
(Az
rbaycan). Heyd
r Əliyev v
rbaycan dili..........................
........
Muxtar İmanov
(Az
rbaycan).
Heyd
r Əliyev v
“Kitabi
Qorqud” eposu
...................
rtegin Salamzad
(Az
rbaycan). Heyd
r Əliyev v
rbaycan b
dii m
niyy
ti...........
AĞAMUSA AXUNDOV
85
Möhsün Nağısoylu
rbaycan)
rbaycan dilçilik elminin görk
mli nümay
si.
...
....
Rafael Hüseynov
(Az
rbaycan).
“L
yaq
aşad
m” dey
bilm
k xoşb
xtliyi
...................
Şükrü Haluk Akalın
(Türkiy
Ağamusa Axundovun xatir
sin
........................................
...
Muhamed Harid
(Misir).
Misird
rbaycan dili
” ağacı
n mü
llimimiz Ağamusa
Axundov haqqında xatir
rim
................................................................................
................
Tooru Hayaş
(Yaponiya)
Ağamusa
allim haqqında
xatir
r..........................................
Mehman Musayev
Türkiy
). Türkologiyanın aktual probleml
ri v
Ağamus
a Axundov.....
KLASSİK İRS
PORTRETLƏR
Heydər Əliyev
(Azərbaycan). Azərbaycan Respublikasının Prezidenti H
eydər Əliyevin
Türk Dünyası Yazıçılarının III Qurultayında nitqi..................................................................
Ağamusa Axundov
(Az
rbaycan
ürk dillərinin məntiqi tipini
n qurulması üzrə bir
crübə
................................
..........................................................
...........................................
Nasimxan Rahmanov
(Özb
kistan). Əbülqazi Bahadur xan, türkc
nin qoruyucusu.............
(ABŞ). Mahmud
Kaşğarid
Türk dünyası......
..............................................
DİLÇİLİK
Ayt
n Bayramova
(Az
rbaycan). Müxt
lifsistemli dill
miyy
tin ifad
olunmasının
spesifik xüsusiyy
ri....................................................................................
.........................
t Mirz
liyeva
(Az
rbaycan),
Kamil
liyeva
(Az
rbaycan).
Frazeoloji semantika
və maşın tərcüməsi sistemində frazeoloji lüğətlərin tərtibi prinsipləri
.....
.............................
dov
(Türkiy
). A
rbaycan türkc
sind
din”
feilinin tarixi inkişafı
rin
.............................................................................................................................
........
TARİX VƏ ETNOQRAFİYA
Oljas Süleyme
nov
(Qazaxıstan).
Piramida
rind
şahin (t
ürkl
dim Misird
...............
Aleksandr Nesterov
(Rusiya),
Yuliya İvanova
(Rusiya).
Ağcaqoyunlu qacarlar: XVII
srin
ilk q
rin
sind
van b
yliyi..................................................................
......................
YAZILI ABİDƏLƏR
ci İ
(Yaponiya),
Tülay Çulha
(Türkiy
Karay Milli Kitabxanasında saxlanan
lyazmada istifad
olunmuş saitl
işar
r..
....
..............
................................
..............
......
NEKROLOQLAR
1974 arasında Rum idaresini yaşamıştır. 1974’
ten sonra ise bağımsızlık dönemini idrak et
miştir.
Lefke’nin portakal bahçeleri arasında
başlayan çocukluğu güzel geçse de yabancı bir
netim altında millî kimliği korumak, eğitim
rüp yetişmek kolay olmamıştır. Çalışkanlığı,
sab
rı, inancı, ülküsü zorlukların üstesinden gel
me
sini kolaylaştırmıştır. Türkiye’den gelen öğ
TÜRKOLOGİYA

NEKROLOQLAR
НЕКРОЛОГИ
OBITUARIES
HARİD
FEDAİ

Harid Fedai, Kıbrıs Türkleri arasından çık
mış bir kültür ve sanat adamı, edebiyatçı, öğ
RESENZİYALAR
kul
ralizminin qaynaqları mövzusudur. Burada
göstərilmişdir ki, Azərbaycan m
ltikulturaliz
mi
zəngin ədəbi
bədii, elmi
fəlsəfi, publisistik, mə
dəni və siyasi qaynaqlarla zəngindir. Bu fəsildə
ədəbi
bədii, fəlsəfi, siyasi və publisistik qay
naqlardan başlayaraq mətbəxə qədər Azər
baycan
multikulturalizminin əsasları işlənilib or
ya q
o-
yul
muşdur. Qeyd etmək istərdik ki, bu
,
ru-
dan
,
unikal bir tədqiqat işidir, çünki bu
rada nə
qədərdə multikultural ideyalar mətin və şeir mis
ralarında mövcud olsa da
,
bunların araş
dırılıb or
taya çıxarılması və yeni baxış buca
ğı ilə inter
tasiya olunması bu kitabı xüsusi edir.
Yenə, bu kitabda diqqət çəkən fəsillərdən
biri məhz “Multikulturalizm və Azərbaycan Res
likasının xarici siyasəti”dir. Belə ki, burada
“Bakı Prosesi
ninin mahiyyəti şərh edil
miş və
qeyd edilmişdir ki, Azərbaycan tolerant və mul
kultural dəyərlərə sahib, həmişə sülhdən yana,
regionda və dünyada əmin
amanlığın və barışın
tərəfdarıdır. Belə ki, bu proses daxilində həyata
keçirilən bütün tədbirlər ona xidmət edir ki,
Azərbaycanın bütün reallıqları, həmçinin Dağlıq
Qarabağ problemi və onun ətrafında baş verən
bütün hadisələr beynəlxalq aləmin diqqə
tinə çat
rılsın və burada Azərbaycan Res
pub
kasının
Prezidenti İlham Əliyevin bu “
Azərbay
can dü
n-
da multikulturalizmin mərkəzi kimi tanınır.
Dün
yada Azərbaycanın nadir yolu yüksək qiy
mət
ləndirilir. Azərbaycan sivilizasiyalararası bir
körpüdür. Həm coğrafi, həm siyasi, həm bütün
başqa cəhətlərdən Azər
baycan bir ölkədir. Bizim
təcrübəmiz öyrənilir
” fik
rinə istinad edilərək
gös
təril
miş
dir ki, Azərbaycan
“Bakı Prosesi”
çərçivəsində yuxarıda qarşıya məqsəd qoyulan
missiyaları hə
ta keçirə bilmişdir.
“Azərbaycan
ultikulturalizmi” dərsliyi
nin digər əhəmiyyətli tərəflərindən biri məhz
Azər
baycan
ultikulturalizm modelinin digər
Kanada, Avstraliya, ABŞ, Fransa, İspa
ya, Tür
yə, Gürc
stan, Rusiya, Moldova, İndo
ziya
s. modelləri ilə müqayisəli araşdırıl
ma
sı və
lar arasında olan oxşar və fərqli tərəflərin
ortaya qo
yulmasıdır. Burada bu ölkələrin mul
kultura
lizm dərkləri və onların c
əmiyyətdəki tə
zahürləri mü
qayisəli şəkildə araşdırılmışdır. Bu
isə bizə imkan verir ki, multikulturalizmi mü
yisəli şə
kil
də öyrənək.
Nəticə olaraq deyə bilərik ki, “Azərbay
can
ultikulturalizmi” dərsliyi zamanında işlə
nil
ib hazırlanmış dəyərli bir dərs vəsaiti ol
maqla
bərabər, həm də geniş oxucu kütləsinə xitabən
zılmış elmi
fəlsəfi, ədəbi
bədii, siyasi və mə
ni
əhəmiyyətə və maarifləndirici xüsusiy

malik dəyərli e
lmi əsərdir. Akademik Kamal Ab
dullanın elmi redaktorluğu ilə ərsəyə g
ələn bu
dəyərli əsərin gələcəyə işıq tutacağına inanırıq.
İlham Məmmədzadə
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) Fəlsəfə və Hüquq İnstitutu
МОМЧИЛ
ШОПОВ
ческий семантический синкретизм собственнотурецких служебных слов.
Учитывая тот факт, что только в болгарском языке из всех остальных славя
н−
ских языков существует сильно развитая темпоральная система (в болга
ском языке 9 глагольны
х времен), необходимо продолжить работу в области
сравнительной грамматики.
ЛИТЕРАТУРА
Георгиев, С. Русинов, Р. Учебник по лексикология на българския език.
София: „Наука и изкуство”, 1983.

Георгиев, С. Русинов, Р. Учебник по лексикология на българския
език.
София: „Наука и изкуство”, 1983.
Şimşir
B. Bulgaristan Türkleri. İstanbul: “Bilgi Yayınevi”, 2009.
Şimşir
B. Bulgaristan Türkleri. İstanbul: “Bilgi Yayınevi”, 2009.
Boev, E. Bulgaristan’da Türk Diyalektolojisiyle İlgili Çalışmalar. “IX Türk Dil
Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler 1966”. Ankara: “Türk Dil Kurumu
Basınevi”, 1968.
Коларова, Й. Знакови фигури по пътя на тюркологията в най
старото
висше училище в България. „Тюркологията: настояще и бъдеще. 60
години специалност „Тюркология” в Софийския университет „Св.
Климент Охридски”. София: Университетско издателство „Св. Климент
Охридски”, 2012.
Boev, E. Bulgaristan’da Türk Diyalektolojisiyle İlgili Çalışmalar. “IX Türk Dil
Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler 1966”. Ankara: “Türk Dil Kur
umu
Basınevi”, 1968.
Zhelyazkova, Zh. Sofya “Sveti Kliment Ohridski” Üniversitesi’nde Türkçe
Öğretimi. “I. ve II. Uluslararası Ortak Türk Dili ve Kültürü Araştırmaları”.
Çanakkale: “Nobel Yayın Dağıtım”
, 2009
Груев, М. Кальонски, А. Възродителният проце
с. Мюсюлманските
общности и комунистическият режим. София: „Сиела”, 2008.
Şimşir
B. Bulgaristan Türkleri. İstanbul: “Bilgi Yayınevi”, 2009.
Боев, Е. Тюркология

реалност и терминология. В
к „Студентска
трибуна”, 6 юли 1989, 41/1426, година XL
. Приложе

Мръвкарова
Михайлова, М. Помагало по история и историческа
граматика на турски език. София: Университетско издателство „Св.
Климент Охридски”, 2004
Zhelyazkova, Zh. Sofya “Sveti Kliment Ohridski” Üniversitesi’nde Türkçe
Öğretimi. “I. ve II. Uluslara
rası Ortak Türk Dili ve Kültürü Araştırmaları”.
Çanakkale: “Nobel Yayın Dağıtım”
, 2009
Zhelyazkova, Zh. Sofya “Sveti Kliment Ohridski” Üniversitesi’nde Türkçe
Öğretimi. “I. ve II. Uluslararası Ortak Türk Dili ve Kültürü Araştırmaları”.
Çanakkale: “Nobel Y
ayın Dağıtım
”, 2009
.
О ПУТИ БОЛГАРСКОЙ ТЮРКОЛОГИИ
Гы
лыб Гылыбов достигли успеха в области исследования османского языка.
Благодаря их труду многие документы и письменные памятники на осма
ском языке были прочитаны и, таким образом, пролился свет на некоторые
вопросы болгарской истории.
Профессор Эмиль Боев, изучавший турецкую филологию в Софийском
университете, впоследствии работавший учителем турецкого языка в южно
болгарском городе Кырджали, является одним из символов болгарской тюр−
логии. Его научные интересы были сосредоточены на происхождении
тюркских языков и их диалектологии, в частности, балканского диалекта т
рецкого и татарского языков.
Хотя болгарская тюркология принимает классификацию тюркских яз
ков Н. А. Баскакова, Эмиль
Боев успел ввести некоторые изменения в его
классификацию, и выглядит она следующим образом: хуноболгарская ветвь,
кипчакско
огузская ветвь, уйгурско
сакайская ветвь [11, 16].
Профессором Боевым было написано много статей о гагаузах в Бо
гарии и СССР. Кроме турецкого, профессор Боев преподавал также казахский
и крымскотатарский языки. В 2016 г. после post mortem был издан его труд
«Татары и татарские говоры в Болгарии»
.
В 1988
1989 учебном году по предложению доцента Мрывкаровой
Михайловой в учебный план отделения тюркологии Софийского университ
та была введена дисциплина «история и историческая грамматика турецкого
языка». В программу дисциплины входят не только стандартные исследов
ния исторической морфологии, синтаксиса и лексикологии, но та
же место
авянских и болгарских слов в турецком литературном языке [12, 7]. Во
время курса об османской дипломатии студенты, обучающиеся по этой спе−
циальности, могут ознакомиться с некоторыми документами в отделе орие
талистики Национальной библиотеки им. Святых Кирилла и Мефодия [13,
30].
В различные годы по этой специальности обучались студенты из
КНДР, Кипра, Румынии, Украины, Молдовы, Монголии, Сирии, Дании, КНР,
Албании, Македонии, Германии и Казахстана [14, 31].
После демократических перемен в Болгарии в 198
9 г. интерес к туре
кому языку был обусловлен необходимостью подготовить специалистов,
расширить практическую сторону, которая необходима болгарской науке.
Так, например, болгарские тюркологи должны более глубоко заняться иссле−
дованиями в области историчес
кой фонетики турецкого языка. Как известно,
эта область недостаточно развита, тем более сам процесс исследования сл
жен, т.к. с помощью арабского алфавита нельзя отразить звуковую систему и,
в частности, вокализм турецкого языка. Некоторые проблемы морфоло
гии,
например, связанные с частями речи, а также некоторые морфосинтаксиче−
ские проблемы ожидают своего решения. Существуют также проблемы в
процессе изучения глагольной, а точнее темпоральной системы турецкого
языка. Ещё один важный вопрос исследований в т
юркологии
это граммат
МОМЧИЛ
ШОПОВ
Можно сказать, что ещё в 1910
1911 гг. болгарский тюрколог Димитр
Гаджанов сделал первые шаги в направл
нии исследования диалектологии
турецкого языка в Болгарии [5, 171]. В Вене Гаджанов защитил свою диссе
таци
ю на тему
«Этнография и первый опыт классификации османских диа−
лектов»
, а позже занимался турецкими говорами на территории нынешней
Республики Македония. [6, 19
20]. Большой вклад в изучение турецкого яз
ка в Болгарии внесли также иностранные тюркологи, т
акие как Т. Ковальский
(Польша), Д. Немет, Г. Хазаи (Венгрия), М. Ширалиев (Азербайджан) [7,
172].
В 1952 г. в Софийском унивеситете было открыто отделение по спец
и−
альности «Турецкая филология». Сначала на кафедре работали тюркологи из
СССР, в частности из
Азербайджанской ССР
академик М. Ширалиев и
профессор Х. Мирзазаде [8, 29]. Вместе с ними начали преподавать будущий
профессор Эмиль Боев, а также Рыза Моллов и его супруга Мефкуре Молл
ва, которая позже была изгнана коммунистическим режимом и переехала
Париж. Позже, в 1961 г., специальность «турецкая филология» была пере−
именована в «ориенталистику» и вместе с турецким студенты изучали также
арабский и персидский языки. В 1978 г. временно был приостановлен прием
новых студентов [9, 116]. Сведений о коли
честве студентов по данной спец
альности в разные годы нет. У преподавателей и студентов почти не было
связей с академической общностью в соседней Турции, т.к. тогда страна сч
талась капиталистической.
После 60
х гг. ХХ в. можно уже говорить о болгарской школе тюрколо−
гии. Новый этап в развитии болгарской тюркологии начинается с изучения и
исследования других тюркских языков: казахского, чувашского, татарского,
азербайджанского. С 2013 г. в Центре восточных языков и культур Софи
ского университета функционирует Центр азербайджанского языка и культ
ры (совместно с Бакинским славянским университетом), а с 2015 г.
Центр
изучения казахского языка, истории и культуры.
Знакомство читателя с турецкой литературой в Болгарии стало во
можно благодаря переводу отдельных произведений турецких авторов. В о
новном это были авт
ры с левыми убеждениями, такие как Назым Хикмет,
Сабахаттин Али, Азиз Несин и др. Исследование же турецкой литературы
началось позднее в 60
ых гг [10, 250].
В середине 1990
х гг. в Шумен
ском университете им. Епископа Кон−
стантина Преславского на факультете гуманитарных наук было открыто о
деление по специальности турецкая филология. Кроме того, турецкий язык
также изучают в Пловдивском университете им. Паисия Хилендарского.
Долгие годы болгарские тюркологи защищали честь болгарской тю
кологии своими работами и вкладами в науку. Например, профессор Эмиль
Боев и доцент Юлия Кирилова занимались происхождением, грамматикой и
диалектологией турецкого и других тюркских языков. Профессор Борис Не
ков, профессор Стоянка Кендерова, доцент Мария Мрывкарова
Михайлова и
О ПУТИ БОЛГАРСКОЙ ТЮРКОЛОГИИ
чением языка, литературы, истории народов, говорящих на алтайских языках
(среди ни
х монгольские, тюркские, тунгусо
манчьжурские языки). В Болг
рии также развивается интерес к алтаистике. В этой сфере работали в осно
ном профессор Эмиль Боев и профессор Светла Кыртева. Кыртева, хотя явл
я−
ется ныне кореистом, долгое время работала над вопросами алтаистики,
например, писала о родственных названиях в алтайских языках и связи ме
ду корейским и алтайскими языками. Необходимость развития алтаистики в
Болгарии заключается в том, что следует исследовать вопрос о происхожде−
нии древних болгар и особенностях их языка и культуры.
Исследования на данную тематику начинаются в конце ХІХ
начале ХХ
в. с трудов профессора Ивана Шишманова
„Критический взгляд на вопрос о
происхождении протоболгар”
и академика Стефана Младенова
роятные
и мнимые остатки языка Аспаруховых болгар в новоболгарской речи”
. Н
смотря на то, что в их времена терминология алтайских языков была недоста−
точно развита, в своих трудах они доказывают, что в болгарском язы
ке есть
слова, которые существуют также и в других тюркских и алтайских языках.
После освобождения Болгарии в 1878 г. большая часть турков, прож
и−
вающих на территории нового болгарского государства, добровольно пер
езжает в Османскую империю. Однако и после этого многие турки (и м
сульмане в целом) не покидают эту землю и остаются здесь жить. Согласно
Берлинскому соглашению, подписанному 13 июля 1878 г., болгарское госу−
дарство должно предоставить туркам, не покинувшим страну, все права и
свободы, чтобы они могли развивать свою культуру и идентичность без огра−
ничений. Это было
предусмотрено и в первой болгарской конституции 1879
г. [3, 51]. Таким образом, в 1910
-1911-
м учебном году в Болгарии функци
нировало 1
214 школ с преподаванием на османском языке, в которых раб
тали 1
521 учитель и обучалось 64
103 ученика [4,60]. Некото
рые школы бы−
ли духовными. Во времена коммунистического режима в Болгарии колич
ство турецких школ со време
нем уменьшилось, а в середине 80
х гг. ХХ в. их
польностью закрыли в связи с так называемым процессом возрождения, когда
власть осуществляла попытки у
ничтожить идентичность болгарских мусул
ь−
ман, изменяя насильственным образом их имена и запрещая им говорить на
турецком языке. В связи с этим турецкие газеты и журналы стали печатать на
болгарском языке, а болгарское радио приостановило вещание передач на
турецком языке.
Ещё до освобождения в Болгарии были изданы словари и учебники по
османскому языку, их около 20. После этого начали выпускать различные
пособия, напр
имер,
«Османская грамматика» (1906)
Петра Сарафова (автор
работал преподавателем османског
о языка в Военной академии). До основ
ния специальности тюркология в Софийском университете им. Святого Кл
мента Охридского, эти труды являлись не только лингвистическими, но и м
тодическими и практическими пособиями. Большинство из них использов
лось в ка
честве учебников в военных школах Болгарии.
TÜRKOLOGİYA

TÜRKOLOJİ MƏRKƏZLƏR
ТЮРКОЛОГИЧЕСКИЕ ЦЕНТРЫ
CENTRES OF TURKOLOGY
МОМЧИЛ
ШОПОВ (Болгария)
О ПУТИ БОЛГАРСКО
ТЮРКОЛОГИИ
Интерес к тюркологии в Болгарии связан с одной из версий о прои
хождении болгарского народа. Согласно этой теории, у древних болгар
на
берегах Волги было своё государство и говорили они на тюркском языке. С
гласно исследованиям, современными «наследниками» древнего протобо
гарского языка являются чувашский и отчасти казанский татарский языки.
Когда древние болгары (протоболгары) во гл
аве с ханом Аспарухом перепр
вились через Дунай и создали там новое государство, этот язык со временем
стал смешиваться главным образом с языком славянских племен, прожива
щих на этих территориях. В современном болгарском языке из языка аспар
ховских болга
р сохранилось всего лишь несколько слов
причина в том, что
письменных памятников этого времени очень мало. Но всё
таки сохранилось
около 80 памятников древних болгар, написанных греческими буквами. Ср
ди них Тырновская надпись хана Омуртага, Чаталарская надпись, а также
Именник болгарских ханов [1, 44]. Последний был переведен на болгарский
профессором Моско Московым.
Считается, что слова
болярин (боярин), бъбрек (почка), българин (бо
гарин), белег (шрам), сан (чин, звание)
и др. являются древнеболгарска
ми.
Также некоторые специалисты утверждают, что имена
Борис, Боян, Кузман
, а
также диалектные слова
самсур (нелюбезный), сукман (платье), калпак (го−
ловной убор)
имеют древнеболгарское происхождение [2, 45].
После болгаро
османских войн в ХІV в., в 1396 г.
болгарские земли
окончательно перешли в руки Османской империи. Учитывая тот факт, что
на этих землях османский язык становится государственным и языком ме
национального общения, необходимо отметить, что за эти годы тюркский
элемент в болгарском языке пост
епенно становится весьма значительным.
Одной из основных веток востоковедения является алтаистика. Она
представляет собой комплекс научных дисциплин, которые занимаются из
Болгария
Софийски
университет
E-
mail:

[email protected]

BİR DAHA AZƏRBAYCAN TARİXŞÜNASLIĞININ MƏXƏZLƏRİ OLAN "KİTABİ
DƏDƏ QORQUD" DASTANI
Зумруд
Гулузаде
Ещё раз о дастане «Китаби
Деде Горгуд» и произведении «Гюлистани
Ирэм» Аббаскули ага Бакиханова как источниках по
азербайджанской историографии
Резюме
В статье внимание акцентируется на двух основных вопросах:
1.
Значение
эпоса в реконструкции истории и наличие
тюркско
огузского государства, возглавл
емого в «Китаби
Деде Горгуд» «шаманом сыном шамана» Баяндур ханом и предш
ствовавшего, по предположенио автора, Албанскому государству, расположенному
на территории Южного Кавказа, охватывающей и города Барда и Гянд
жа, а также
роль «государственной огузско
тюркской нации» в этногенезе современных азерба
джанцев.
2.
Значение «Гюлистани
Ирэм» Аббаскули ага Бакиханова в реконструкции
истории и истории культуры Кавказа и уникальная с научной и нравственной точки
зрения исследовательская концепция данного произведения.
Ключевые слова
эпос, «Китаби
Деде
Горгуд», Южный Кавказ, огузско
-

тюркский
Гюлистани
Ирэм
».
Zumrud Guluzade
Once more
on the Epos “The B
ook of Dada Gorgud
and the book
“Gulustani Irem
” by Abbasgulu Agha
Bakikhanov as the So
urces of Azerbaijani Historiograph
y
Abstract
All the attention is focused on two most
important questions: 1. The mea
ning of
Epos in the reconstruction of history and the presence
of the Turkic
Oghuz State, headed by
“Shaman
the son of Shaman


Baya
r khan and his preceding one in
"
The Book of
ada Gorgud" according to the auth
or’s supposition, the Alban State, situated in the
territory
of So
uth Caucasus, covering the citi
es Ba
rda and Ganja, as well as,
“State Oghuz
Turkic nation
ZÜMRÜD QULUZADƏ
İohannes Qabelenatsi (557
574), Abraham Albatanetsi (607
615), Maştots Yeliar
det
si (897
898) və b. yazılarından, müxtəlif dastan və əfsanələrdən, övliyaların tər
meyi
-ha
dan geniş istifadə edib
”.
Lakin KDQ
nın
dastan olması və fantastik məqamları mü
sislər
də orada
deyilənl
ərə şübhə və inamsızlıq yaradır, amma
tarixçiləri
miz
erməni və alban
tarixşünaslığının məlumatlarının mötəbərliyinə
qeyd
şərtsiz inanırlar və erməni
xalqının
analoji səciyyəli əsər
lərinin mötəbərliyi
nədənsə
şübhə altına alınmır.

Təqdim edilmiş məqalədə biz
tarixçilərin
diqqətini yalnız KDQ dastanına
yil, həm də mübaliğəsiz, əsəri dünyanın hər bir xalqının tarix elmini
n qürur ob
yekti ola bilən, Azərbaycanın məşhur tarixçi və mütəfəkkiri Abbasqulu
ğa Ba
novun əsəri "Gülüstani
İrəm"ə
"Qafqazın şərq hissəsinin tarixi"nə yönəltməyi
ruri hesab edirik.
Postsovet Azərbaycanının tarix elmi nümayəndələrinin Azərbay
can
tarixinin
ni tədqiqat metodologiyasını, onun yeni konsepsiyasını,
intəhasız axtarışlarını
zərə alaraq Abbasqulu
ğa Bakıxanovun özündə yüksək elmiliklə yüksək tole
ran
tlığı birləşdirən tarix konsepsiyasını xatırlatmaq istərdik.
Əsərdən elmi
fənn ki
mi tarixin konsepsiyasının əsasını təşkil edə biləcək bir fraqment gətiririk.
“Gülüstani-
İrəm"ə ön sözündə A.Bakıxanov yazırdı:
“Əxbar kitabları və asa
ətiqə qalıqları heç bir ölkədə keçmişdə vaqe olan işləri lazımi tərtib və təfsil ilə
ifadə
edə bilməz. Xüsusilə bu ölkə tayfaların gediş
gəlişi və istilası üzərində hə
mişə iğtişaş və qarışıqlıq meydanı olmuşdur. Bir çox kitab, tarixi sənədlər və maddi
mədəniyyət asarı məhv və tələf olmuşdur. Başqa millətlərdən heç birinin tarix
kitabları da bu
məsələləri layiqlə izah etmir. Bununla bərabər, “öyrənilməsi tama
milə mümkün olmayan bir şeyi tamamilə də tərk etmək olmaz” kəlamının məz
nunca bu işə lazım olan vasitələrdən mümkün olanını ələ keçirib dağınıq məsələləri
bir-
birilə əlaqələndirdim. Mövc
ud əsərləri nəql və rəvayət olunan xəbərlərlə
tutuş
durdum
. Tarix yazmaqda lazım gələn qaydalara riayət etdim: mətləbləri müx
sər
və sadə ibarələrlə yazdım, tədricə diqqət etdim və hadisələr arasındakı rabi
ni göz
dim, (bütün bəşəriyyəti vahid
ailə, Yer kürəsini isə ümumi vətən sayaraq) millət
təəssübündən və vətən tərəfdarlığından çəkindim. Hər bir mətləbi mötəbər sözlər,
cürbəcür kitablar və məktublar, sultanların fərmanları, sikkələr, asari
əti
rin
qalıqları və əhalinin bir məzmunlu mü
xtəlif təqrir və bəyanları ilə mümkün də
də əsaslandırmağa çalışdım. İxtilaflı yerlərdə əlamət və nişanələrə isti
nad və əqli
timallara müraciət etdim” .

Səciyyəvidir ki, ön sözdə A.Bakıxanov istifadə etdiyi çoxsaylı məxəzlərə to
xunaraq, xüsusi
vurğulayır ki, “
aşqa millətlərdən heç birinin tarix kitab
rı da bu
sələləri layiqlə izah etmir”. Bu sətirlər sanki KDQ dastanının gə
cək təd
qiqat-
çılarına ünvanlanmışdır.
Qaldırılan məsələ
rin müzakirəsinin, elmi aktuallığı ilə yanaşı, ço
xaspektli
nəvi
siyasi əhəmiyyətinin inkaredilməzliyini nəzərə alaraq, onların dövlətçilik
riximiz, etnogenezimiz
və tarixşünaslıq konsepsiyamız
la
bağlı ciddi müzaki

ehtiyac var
.
BİR DAHA AZƏRBAYCAN TARİXŞÜNASLIĞININ MƏXƏZLƏRİ OLAN "KİTABİ
DƏDƏ QORQUD" DASTANI
monoqrafik tədqiqatlarında, həm də “Azərbaycan
arixi”nin müxtəlif illərin
akademik nəşrlər
ində, o cümlədən
onun sonuncu yeddi
cildlik nəşrində dəfələrlə
təkrarlanır. Burada Azərbaycandakı etnogenetik proseslər izah edilən zaman, yeri
gəl
mişkən,
yalnız Favstos Buzandda rast gəlinən etnik vahidlərin “poxlar”,
“balasiçlər” kimi adlarından istifadə olunduğunu görürük (qulağa xoş gəlsin deyə
bəzi müəlliflər həmin adları, müvafiq olaraq,
puхlar
", "
pахlar
balasisilər
"
və s.
kimi verirlər).
Azərbaycan və Qafqazın etnoqraf və tarixçilərindən adları çəkilən etnik va
hid
lərin mövcudluğu, onların dili, ərazisi, so
sial və mənəvi həyatı barəsində mə
mat alınması, bu etnonimlərə digər tarixi əsərlərdə onların rast gəlib
gəlmə
dik
ləri
haq
qın
da hər hansı əlavə məlumatın eşidilməsi Azərbaycan və bütövlükdə Qafqaz
xalq
larının etnik tarixi üçün zəruridir.
Azərbaycan
tarixçilərinin Favstos Buzandın "Ermənistanın tarixi
nə isti
nad-
rı ilə bağlı onların diqqətinə çatdırmağı məqsədəuyğun hesab edirik ki, tarixçi
zin mötəbə
r yazılı tarixi məxəz kimi cidd
cəhdlə qəbul etdikləri Favstos
Buzandın "Ermənistan
tarixi" adlı əsər, erməni alimlərinin yazdıqları kimi, ilkin
ola
raq "Povest" və ya "Hekayələr" adlanı
rdı, yenə də erməni tarixçiləri
yazırlar ki,
Favs
tos Buzandın "Ermənistan tarixi" deyilən əsəri fantastik uydurma və mö
rin
şərhi ilə doludur. Belə ki, F.
Buzandın əsərinə giriş
məqaləsinin müəllifi olan
N.S.
Xaçikyan göstərir ki,
heç bir
yazılı məxəzlərə malik olmadan
" ...
tarixçi
F.Buzand erməni xalqının zəngin folkloru, əfsanə və rəvayətləri, matəm mahnıları
və epik dastanlarından, o cümlədən "Fars müharibəsi" dastanından geniş istifadə
edib”.
Oxuculara
Moisey Kalankatlının "Aluank ölkəsinin tarixi”nd
ən bəzi mə
mat
ları xatırladaq.
Belə ki, "Aluank ölkəsinin tarixi”nə müqəddimədə Adəmdən
baş
layaraq Nuha qədər albanların nəsil şəcərəsi verilir və bunun arxasınca
Bibliya
"
rəvayətləri əsa
sında (I kitab, I
II fəsillər) Yafət və onun nəslinin şəcərəsi
lir. I kitabın IV fəs
lində oxucuya bəşər övladının yaranışından “Yafətin nəvə
rin
dən Aran adlı birisinin” dünyaya gəlməsinə qədər baş vermiş ha
sələr
dən
xəbər verilir: “...onun (Aranın) oğlundan Uti, Qardman, Çavdey, Qarqar knyaz
lıq
rının tay
faları törəyib”. Möcüzə və fantastik əfsanələrlə adıçəkilən əsərin I ki
nın VII, X, XXIII fəsillərində, II kitabının V, VI, XVI, XXIX və b. fəsillərində,
həm
nin “Vəftizçi İohannın vicdanlı başı haqqında...” adlı Əlavədə tanış ola bi
lər
niz.
Kalankatlının əsərindən müəyyən məqamları şərh edən, onun tərcüməçi
və şərhçi
lərindən er
məni tarixçisi Ş.Smbatyan yazır
: "Beləliklə, əminliklə demək
lazımdır ki, Movses Kalankatlı
məlumatlarını onun dövründə çox yayılmış, za
man
dolandıqca bir çox təfərrüatını itirmiş və nəzərəçarpacaq dəyişikliklərə mə
ruz qal
mış şifahi rəvayətl
ərdən əxz edirdi".

Yenə də Moisey Kalankatlının "Aluank ölkəsinin tarixi” abidəsinin nəşrinə
ön söz
də Ş.Smbatyan yazır: “... o, (М.Kalankatlı), özündə
əvvə
lki
erməni tarix
rinin
-
Movses Xorenatsi,
Yeqişe, Lazar Parpetsi və Petros Sünetsinin əsər
rin
dən, həmçinin bir sıra erməni katolikoslarının
Güt Araxezatsi (461
-478),
ZÜMRÜD QULUZADƏ
ma dövrünün qədimliyi
ni
dastanda təsvir olunm
uş cəmiyyətin səciyyəsi ilə bərabər,
Qərbin "Nibelunqlar haqqında nəğmə", "Roland haqqında nəğmə" və s. bu kimi
məş
hur orta əsr dastanları ilə müqayis
ədə dini ideologiyanın təsirinə
daha az də
cədə məruz qalması da tə
sdiq ed
ir.
Şərqi Qafqaz ərazisi
ndə alban döv
lət
liyinə qə
dər Oğuz Xanlığının olub
olmaması və bu xanlığın zamanı və digər pa
metr
ləri
haq
qında suallara Azərbaycan arxeoloqları və dil tarix
nin təd
qiqat
nın nə
cələrinin dastanda əks olunmuş mədəniyyətlə,
xüsusən onun şamanlıq və to
mizm
lə bağlı layları ilə müqayisəsi nisbətən qəti cavab verə bilər. Xa
tırladaq ki,
das
tan
da oğuzların cəmiyyət və dövlətinə Qam oğlu Qam (Şaman oğlu Şaman)
Bayandur xan başçılıq edirdi.
Cənubi Qafqaz tarixinin bir çox problemlərinin mübahisəli olduğuna
rəğmən, təəssüf ki, tarixi məxəz olan KDQ dastanının Şimali Azərbaycan əra
sin
də xanlıq formasında qədim Oğuz
Türk dövlətinin mövcudluğu haqqında verdiyi
lumatlar bugünədək bölgənin həm siyasi, həm də mədəni tarixi
nin təfsirini
müəyyən dərəcədə dəyişdirə biləcək ciddi elmi araşdırmaların obyekti olmayıb.
cu ildə
AMEA
nın İctimai Elmlər Bölməsinin iclasında bu problemin
zakirəsi zamanı
, yuxarıda deyildiyi kimi, bəzi
Azərbaycan tarixçiləri dastanda
logiya və fantastika elementlərinin təzahürü və dastanının ədəbi əsər olmasını
qeyd edərək
onda verilən məlumatların mötəbərliyini
sinxron eyni vaxtda ya
zıl
mış tarixi əsərlərdə olan məlumatlarla təsdiq olunmasının vacibliyini qeyd etdilər.
(Hər
çənd
bu cür sərt tələb, məlum olduğu kimi, onlar tərəfindən istifadə olunan
tün digər tarixi məxəzlərə qarşı heç də irəli sürülmürdü).
KDQ dastanında yazılmış məlumatların sinxron yazılı tarixi məxəzlərədə öz
təsdiqini tapmasına gəldikdə, təbii, bu məxəzlər
i tapmaq tarixçilərin problemidir.
Bir
cə onu qeyd edə bilərəm ki, Oğuz Xanlığının mövcud olduğu dövrü müəyyən
ləş
dirməmiş
tarixçilərin bu xanlığın mövcudluğunu o dövrdə yazılmış tarixi mə
xəzlərlə təsdiq etməsi tələbinin məntiqi əsası yoxdur.
Bununl
a əlaqədar xatırlatmaq yerinə düşər ki, qədim və erkən orta əsr Qaf
qaz və Azərbaycan tarixinin tədqiqi zaman is
fadə e
lən
yazılı tarixi abi
rin
lumatlarının obyektivliyi
heç də
digər abid
lər
lə sinxron təsdiqdə
də ve
yib.
Bu
məxəzlərin mötəbərliyini müəy
yən
ləşdirmək məqsədilə zamanca eyni və ya ya
xın dövrdə mövcud olan tarixi məxəzlərlə onl
arın mü
li təhlili hələ ki
apa
rıl
yıb.
Deyilənlər ilk növbədə
Azərbaycan tarixçilərinin klassik məxəz kimi qəbul
BİR DAHA AZƏRBAYCAN TARİXŞÜNASLIĞININ MƏXƏZLƏRİ OLAN "KİTABİ
DƏDƏ QORQUD" DASTANI
din nümayəndələri ilə qarşılıqlı münasibətləri, siyasi strukturu, sosial
iqtisadi
münasibətləri və n
əhayət, bu toplumun sərhədləri, sərhədlərin mühafizəsi,
vassalları və s. haqqında məlumat verir.

Qeyd etməliyik ki, Azərbaycan ərazisində dövlətçilik tarixinin dəqiqləşdiril
sinin tarixi məxəzlərindən biri kimi KDQ dastanının yerinin elmi müzakirələri
zamanı Azərbaycanın bəzi peşəkar tədqiqatçıları, o cümlədən tarixçiləri tərəfindən
KDQ dastanı tarixi məxəz kimi qəb
ul edilmirdi. Tarixi məxəz kimi
KDQ dasta
nına inamsızlığı
n səbəbi dastanın bədii əsər
dastan statusu və fantastika və mis
ka elementl
ərini ehtiva etməsi göstərilirdi.

Məhz bununla əlaqədar məqaləmizi, ümumiyyətlə, dastanlara və o cümlədən
KDQ dastanına tarixşünaslıq məxəzi kimi müraciət olunmasını əsaslandırmaqdan
başladıq
Azərbaycanda dövlətçilik tarixinin tədqiqində tədqiqatçıla
rın tarixi mə
xəz kimi KDQ dastanına qarşı iddialarının elmi cəhətdən qeyri
obyektivliyini sü
but
etməyə çalışacağıq.
Müasir Azərbaycan Respublikası ərazisində vaxtilə
xanlıq
formasında
Oğuz
Türk dövlətçiliyi olduğunun etirafı və ya təkzibinin
Azərbaycan
Alban döv
lət
çiliyi ilə
yanaşı, Oğuz
Türk
dövlətçiliyinin tanınmasının Azərbaycan tarixi və
Azərbay
can mədəniyyət tarixinin təfsirinə ciddi dəyişikliklər edə biləcəyini və bu
sahədə çoxsaylı saxtalaşdırmaların üzə çıxarılmasında əhəmiyyətli ola biləcə
ni
zərə alaraq tədqiqatçıları KDQ dastanının məlu
mat
larını ciddi elmi şəkildə mü
kirə etməyə çağırırıq.
Təkrar edirik ki, KDQ dastanında Şimali Azərbaycan ərazisində yığcam
(kom
pakt) şəkildə yaşamış oğuz
türklərin etnik mənsubiyyət
i, sosial və siyasi ierar
sı, mentaliteti, dini
dünyagörüşü təsəvvürləri barədə dəqiq məlumatlarla yana
şı, oğuzların dövləti və bu dövlətin mövcudluğunun sübutu olan
Oğuz Xanlığının
hədləri də göstərilib. Sərhədlərdən biri, dastana görə, oğuz
lara hər il bac
xərac
verən Gürcüstan dövləti ilə olan sərhəddir. KDQ dastanına görə, bu sərhəd xəttində
Gəncə
Bərdə şəhərləri yerləşirdi ki, dastanda göstərildiyi kimi, burada Oğuz
Xan
lığının sərhədlərini qorumaq üçün oğuz bahadırı Bəkil öz adamları i
lə birlikdə
qərarlaşdı (Bax: KDQ dastanının İmranın oğlu
Bəkil haqqında fəsli; "Kitabi
Dədə
Qorqud" Ensiklopediyası,
.1, s.138). İkinci sərhəd, yenə də eposa görə, Dəmir
Qapı Dərbənddən keçirdi.

Azərbaycan tarixinə dair əsərlərdə göstərildiyin
ə görə, VI
VII əsrlərdə Alban
atolikosu iqamətgahı (551
ci il) və Alban
arlığı paytaxtı (630
cu ildən) Bərdədə
yerləşirdi. Deməli,
belə olduqda
bu dövrdə Bərdə oğuzlara məxsus ola bil
məzdi və
Bəkil Bərdədə Oğuz
anlığının sərhədini qoruya bilməzdi. Məntiqə əsasən, Qafqaz
ərazisində Oğuz
Türk Xanlığı VI
VII əsrlərdən ya əvvəl, ya da sonra mövcud
olmuşdur.
Fəqət bu xanlığın həmin döv
dən sonra mövcudluğunu Azərbaycanın orta
əsrlər tarixi haqqında nisbətən ətraflı məlumatlar vermiş istər ərəb, istərsə də er
i tarixçilərinin qeydlərinin olmaması istisna edir.
Dastanın İ
slamaqədərki dövr ərz
ində yarandığını isə onda oğuz
türklərin so
sio
dəni həyatı haqqında verilmiş hərtərəfli məlumatlar sübut edir. Onun ya
ran
ZÜMRÜD QULUZADƏ
qədim dövrlərdən bizim günlərə qədər Şirvanın və Dağıstanın tarixinin elmi icmalı
rilir, beləliklə, onun kitabı Qafqaz ölkələrinin tarixinə və coğrafiyasına qiymətli
əla
və ola bilər, heç şübhəsiz, kitab diqqətə və bəyənilməyə layiqdir”.

Azərbaycan tarixi ilə bağlı bir sıra konkret məsələlərin mübahisəli olmasını
nəzərə alaraq məqalədə istifadə etdiyimiz “tarixi məxəz” anlayışı haqqında mə
mat vermə
yi məqsədəuyğun bilirik. Belə ki, “tarixi məxəz” anlayışının
məlum ol
ğu kimi, müxtəlif məna parametrləri var. Ən geniş mənada “tarixi məxəz” keç
miş haqqında məlumat daşıyıcısı olan maddi və mənəvi abidələrin məcmusunu
əha
tə edir. Arxeologiyadan musi
qiş
naslığa qədər elmlərin tədqiqat obyekti olan
bu abidələr vəhdət və bütövlükdə ayrı
ayrı xalqların coğrafi, siyasi, etnik, dil və
mənəvi mədəniyyətinin müxtəlif sahələrini ehtiva edən mənzərəni yaradır.
Tarixi
məxəzlərin müəyyən qismi yazılı şəkildə mö
vcuddur. Yazılı irs
xüsusən qədim
dövr və
rta əsrlərin müxtəlif formalara malik məxəzləri məzmunlarının özünə
məx
sus ensiklopedizmi, rasional və irrasionalın
fantastika və mifin ehtivası və
dəyər meyarlarının subyektiv və obyektivliyinin vəhdəti ilə
səciyyələnərək cəmiy
yət tarixinin obyektiv bərpası üçün əvəzedilməzdirlər.
Tarixi öyrənərkən yazılı məxəzlərə
səciyyəsindən asılı olmaya
raq, istər
müxtəlif rəsmi sənəd
(müqavilə, fərman, hesabat və s.), dini abidə (əvvəlcə şifahi,
sonra isə yazılı şəkildə təsbit edilmiş), istərsə də coğrafi, ədəbi, tarixə dair və s.
əsərlər olsun
istinadın elmi əhəmiyyəti və aktuallığı inkaredilməzdir. Tarixi coğ
fiyanı, siyasi,
etnik və mədəni tarixi, o cümlədən Azərbaycanın qədim və orta
əsrlər tarixini təsvir və təfsir edən Azərbaycan tarixçiləri
məlum olduğu kimi,
"Gilqameş” (
Bilqamıs
) dastanına,
Quran
"a, "
Tövrat
", "
İncil
, "Odisseya",
Nizaminin "Xəmsə"si, eləcə də tarixə
dair yunan və erməni müəlliflərinin yazdıq
rı çoxsaylı tarixlə bu və ya digər şəkildə bağlı əsərlərə müraciət ediblər.
Elmi ədəbiyyatda tarixi məxəzlər arasında tarixi informasiya daşıyıcıları
kimi xarakterizə olunan mühüm milli
tarixi hadisələrdən bəhs edən geniş mənzum
və ya mənsur rəvayətlər, təhkiyələr və ümummilli tarixi əhəmiyyətə malik hadisə
ləri təsvir edən dastanlar xüsusi yer tutur.

Türk xalqlarının mühüm milli
tarixi hadisələrindən bəhs edən oğuz
türk di

Azərbaycanda yaradılmış
"Kitabi
Dədə Qorqud" (bundan sonra
KDQ) das
nı da artıq uzun əsrlərdən bəri yazılı irsə daxil olmuş bu dastanlar sırasındadır.

Əvvəlcə folklor əsəri kimi meydana çıxmış KDQ dastanı məzmun, forma və
mədəniyyət tarixlərindəki əhəmiyyətinə görə sonradan qələmə alınan Şərq və Qərb
mənəvi mədəniyyət tarixinin analoji
dastanları kimi, yazıda təkamül nəticəsində
müəyyən forma və məzmun sabitliyi qazanaraq
,
o da digər yazılı məxəzlər kimi,
maddi və mənəvi tarix haqqında özünəməxsus tarixi informasiya daşıyı
cısına çev
ril
mişdir.
Lakin fikrimizcə, Azərbaycan tarixşünaslığında tarixi məxəz kimi KDQ
dastanının potensial imkanlarından hələ də lazımınca istifadə olunmayıb. Məlum
dur ki, KDQ dastanının müəyyən dərəcə salnamə üslubunda Şimali Azərbaycan
(Qafqaz Alb
aniyası) ərazisində ictimai toplum şəklində yaşayan oğuz türklərinin
dili, mentalit
TÜRKOLOGİYA

MÜZAKİRƏ
ОБСУЖДЕНИЯ
DEBATES
ZÜMRÜD QULUZADƏ (Azərbaycan)
R DAHA AZƏRBAYCAN TAR
XŞÜNASLIĞININ MƏXƏZLƏR
OLAN
KİTAB
DƏDƏ
QORQUD" DASTANI VƏ
ABBASQULU AĞA
BAKIXANOVUN "GÜLÜSTAN
İRƏM" ƏSƏRİ
HAQQINDA
Xülasə
Məqalədə diqqət mərkəzində iki əsas
məsələ durur: 1. Eposun tarixin rekonstruk
sında əhəmiyyəti və “
Kitabi
Dədə
Qorqud”da
aman oğlu
aman
Bayandur xanın Cə
bi Qafqazda yerləşmiş, Bərdə və Gəncə şəhərlərini də ehtiva edən, müəllifin gümanına gö
rə, Alban dövlətindən əvvəl türk
oğuz
dövlətinin mövcud olması; eyni zamanda, “dövlət
oğuz
türk millətinin” müasir azərbaycanlıların etnogenezində rolu problemi. 2. Abbasqulu
ağa Bakıxanovun “Gülüstani
İrəm” əsərinin Qafqaz tarixi və mədəniyyət tarixinin bərpası
üçün əhəmiyyəti və əsərin elm
i və mənəvi baxımdan unikal olan tədqiqat konsepsiyası.
Açar sözlər:
Epos,
Kitabi
Dədə Qorqud”,
Cənubi Qafqaz, oğuz
türk, “Gülüstani
-
İrəm”.
Təqdim ed
ilmiş məqalə müəllifin “Kitabi
Dədə Qorqud” eposu işığında
Azərbaycanın elmi tarixinin təkmilləşməsinə yönəlmiş silsilə məqalələrindən biri
dir. Məqalənin digər məqsədi

Azərbaycan tarixçilərinin diqqətini Abbasqulu ağa
xanovun “Qafqazın ş
ərq hissəsi”
tarixi
– “Gülüstani-
İrəm”
əsərinin tədqi
qat
konsepsiyasına
istiqamətləndirməkdir. Məlumdur ki, A.Bakıxanovun qədim dövr
lərdən XIX əsrin əvvəlinə qədər Qafqazın şərq hissəsinin tarixinə həsr edilmiş
kitabı Çar Rusiyası EA akademikləri M.F.Brosse və B.Dorn tərəfindən çox yüksək
qiymətləndirilmişdi. Akademiyanın Ta
rix
Filologiya Bölməsinin 16 may 1845
ci il
tarixli iclasının protokolunda qeyd edildiyi kimi, “akademiklər M.F.Brosse və
V.Dorn bakılı polkovnik Abbasqulu ağa Bakıxanovun yazdığı “Qafqazın şərq his
səsinin tarixi” haqqında çox maraqlı məlumat vermişlər: “Orada (A.Bakıxa
vun
kitabında
Z.Q.) müxtəlif coğrafi yerlər haqqında çox mühüm məlumatlar və ən
Azərbaycan, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA
Fəlsəfə və
üquq
nstitutu
.
E-
mail:
[email protected]
ЗАКИР
Н АМИНЕВ
Zakirjan
Aminev
On the
ountain
orship of Bashkir
eople
Abstract
t
The
art
le is
about
one
the r
ic
the Bashkirs’ pre-Islamic w
ld-outl
– the cult
mo
ins.
The
et
ic sp
fic
s
this cult among this n
ion, wh
n f
med an
is
still
living up
n
i
he Sou
th
ls
are explained in the article
.
a
eri
reverbe
rat
on of t
he cul
t of
mo
ins among Bashki
the
b
ame
kara
– a
cons
ucti
s
nes in the shape
ds, p
s, p
d up in a d
efi
ni
de
T
se
ne cons
uctions
Bashkirs served
the
of
sac
li
of t
he spac
and
ref
ted th
r
tholo
gic
ages about the Universe,
person
ied in the image
Wor
ld
Mo
ins
At t
presenc
e of
the cul
t of
mo
ins among the
Bashki
there
rous
po
ms
the te
tory
the Sou
U
ls spec
the base
the
wo
Yjy
wh
h
rstly mean
mong all the Tu
ic people sacred mo
in
. In
the conclusi
the
is given
in
rence about etymolo
gic
and s
antic p
rox
imi
and even
identi
of Bashkirs’
kara
sky and s
imil
s
ne s
uctures among many Tu
ic and
ngo
people
Eura
si
ey words:
Mountain worship,
Cult
mo
ins, pre-Islamic outl
the


Bashkir people,
kara
.
О РЕЛИКТЕ КУЛЬТА ГОР У БАШКИР
Дьяконова В. П. Алтайцы. Горно
Алтайск, 2001.
Есбергенов Х. «Обо» в Каракалпакии и их этнографические параллели.
Фольклор, литература и исто
рия Востока. Ташкент, 1984.
Жуковская Н. Л. Пространство и время в мировоззрении монголов. Мифы,
культы и обряды народов Зарубежной Азии. М., 1986.
Кагаров Е. Г. Монгольское «обо» и их этнографические параллели. Сбо
ник МАЭ. т. VI, Ленинград, 1927.
Казагачева З. Алтайские героические сказания «Оча
бала» и «Кан
Алтай»:
Аспекты текстологии и перевода. Горно
Алтайск, 2002
Кузеев Р. Г. Национальные движения в прошлом и логика их современн
го развития. Россия и Восток: проблемы взаимодействия. ч. 1. М., 1993.
обачева Н. П. Этнографический экскурс из экспедиционного прошлого.
М.,2004; Полевые исследования Института этнологии и антропологии.
М.,2002.
Павлинская Л. Р. Обоо в культуре народов Восточных Саян: жизнь трад
ции во времена
перемен. Радловский сборник. С
Пб. , 2007.
Полосьмак Н. В. «Стерегущие золото грифы», Новосибирск, 1994.
Сагалаев А. М. Урало
алтайская мифология. Символ и архетип. Новос
бирск, 1991.
Сикалиев А. И. Ногайский героический эпос. Черкесск, М., 1994.
Традиционное мировоззрение тюрков Южной Сибири, Новосибирск, 1988.
Фрейденб
рг О. М. Миф и литература древности, М., 1998.
Zakircan
Aminev

Başqırdlarda dağ kultu relikti
Xülasə
al
başqırdların İslam dinind
ki dövrd
inanc dünyasının ünsürl
ind
iri olan dağlara sitayiş
i haqqındadır. M
bu
in C
bi Uralda doğul
muş v
h
d
orada yaşayan xalq üz
rind
ki etnik xüsusiyy
tl
ri izah edilir. Mü
bir
niz
amla qurulan piramidalar, sütun ş
lind
i “karaskı” adlanan tikilil
başqırdlardakı dağ
in
in maddi t
zahürüdür. Bu daş tikilil
r başqırdlar üçün
razini müq
dd
sl
şdirm
sini daşımış v
onların “Dünyadağı” ş
klind
cisiml
n Kainat haqqındakı mifoloji
xışlarını t
vir etmişdir. Girişd
bütün türksoylu xalqlarda müq
dağ m

daşıyan
“Iyık” k
lm
si
sasında C
nubi Uralda yaranmış bir çox toponim başqırdlarda dağ
i
oldu
ğunu göst
ir. M
al
başqırd “karaskı”larının v
Avrasiyanın bir çox türksoylu
xalq
larında v
monqollardakı oxşar daş tikilil
in etimoloji v
semanti
k baxımdan yaxın v
eyni olduqları ortaya çıxmışdır.
çar sözlər:
Dağa sitayiş (dağ ənənəsi), başqırdların İslamdan
əvvəlki
dünyagörüşü, karaskı.
ЗАКИР
Н АМИНЕВ
ется созвучное с обоо слово «уба», имеющее несколько значений. На русский
язык, смотря по контексту, уба можно перевести как ‘холм’ или ‘куча’. Баш−
кирское слово «уба» и центрально
азиатские «обоо», «обо», «ово» имеют, как
нам кажется, единое происхождение. На такую мысль наталкивает проведе
н−
ное К. К. Юдахиным исследование слова «обоо», которое у памиро
алайских
киргизов означает ‘холм, кучу из камней, груду камней’
как жертвоприно−
шение духу гор. Из
вестный исследователь истории и культуры киргизского
нар
ода С.М. Абрамзон считает, что киргизы высокогорного Памиро
Алая
обоо сооружали на вершинах гор, на перевалах и приносили там жертвы хо−
зяевам мест. Возле этих обоо водружали высокие шесты, на которых в
шали
различные тряпицы, пучки шерсти, нитки, хвосты як
ов, лошадей. Рядом с
обоо складывали черепа горных баранов и козлов [2, 319].
На наличие в прошлом у башкир культа гор указывают также выявле
н−
ные нами на Южном Урале и прилегающих территориях мн
гочисленные
топонимы Ыйык, Ыйык
тау. По данным наших информ
аторов, раньше, до
второй мировой войны ранней весной всей деревней шли к этим горам
(Ыйык) молиться, читали там молитвы, резали б
рашков и совершали другие
жертвоприношения. На вершинах этих гор также имелись каменные соор
жения в виде куч, пирамид и колон
н. У некоторых из этих куч, колонн и п
и−
рамид были раньше воткнуты длинные палки, шесты, к которым привязывали
различные лоскутки, тряпицы, платочки, пучки шерсти, клали монеты. И
формации об Ыйык мы встречаем и в материалах башкирского фольклора:
Ыйык башы

йыл башы//Яйык башы
юл башы. По данным информ
торов,
Ыйык
это
священная гора и поэтому туда просто так, без нужды ст
рались
не подниматься. Об этом упоминается и у известного русского учен
го XVIII
в. И. И. Лепёхина, которому во время путешествия по
Башкирии з
ахотелось
подняться на вершину священной для башкир горы Тора
тау
в нынешнем
Ишимбайском районе Республики Башкортостан. Однако, как пишет И. И.
Лепёхин, он долго не мог найти среди башкир провожатого, желающего
пройтись вместе с ним на вершину
этой горы. Свое нежелание идти в гору
башкиры объясн
ли тем, что «не время», то есть на вершину данной горы
местные башкиры поднимались только в определенное время года, ра
ней
весной для совершения общественных молений. Опираясь на вышеизложе
ные факты можно сказать, что обнаруженные нами в башкирском Заур
лье
каменные сооружения караскы являются реликтовыми отголосками быт
вавшего у башкир культа гор и имеют ту же семантику, что и у тюркоязы
ных народов Саяно
Алтая.
ЛИТЕРАТУРА
Абаева Л. Л. Культ гор и буддизм в Бурятии. М., 1992.
Абрамзон С. М. Киргизы и их этногенетические и историко
культурные
связи. Фру
зе, 1990.
О РЕЛИКТЕ КУЛЬТА ГОР У БАШКИР
торым была подведомственна территория данного человеческого коллектива
[5, 128]. По мнению большинства ученых, обоо восходят к древнейшим
пре
ставлениям о Вселенной, воплощенных в образе Мировой Горы, и связаны с
развитием в традиционных культурах Центральной Азии и Южной Сибири
культа гор [6, 115
125]; [3, 175]; [10, 130]. Обоо устанавливаются как на вер−
шинах холмов, возвышающихся в степях
и го
рных долинах, так и на горных
перевалах, в наиболее опасных местах, а также на дорогах, у истоков рек и
источников. По своей структуре эти культовые сооружения имеют достато
но существенные различия. На перевалах, тропах, у источников обычно с
оружалис
ь одиночные насыпи, символизировавшие пребывание духа
хозяина
конкретного места, в котором люди бывают периодически. Обоо, посвяще
ные «хозяевам» значительных территорий, где люди живут постоянно, пре
ставляют собой достаточно сложные комплексы. В степных
просторах Бур
тии чаще всего они состоят из 12 невысоких конических каме
ных насыпей,
образующих круг, в центре которого возвышается более высокая насыпь, с
укрепленным в ее центре высоким деревянным шестом, завершающимся
изображением птицы. Эти насыпи сим
волизируют самые высокие горы рег
она и их духов
хозяев, покровителей всей Бурятии, а центральная, самая
большая, олицетворяет мифическую гору Сумбер [1, 73]. В конце июня бу−
ряты Восточного Саяна возле обоо ежегодно проводили праздничные мер
приятия обоо
-
та
хилха («жертвоприношение»), где принимали участие все
жители местности, которая в символической структуре всего пространства
района принадлежала данному культовому комплексу. Обоо
тахилха отно−
сится к категории календарных праздников. В представлении с
временных
жителей района он завершает осенне
зимний сезон и о
крывает весенне
летний, что связано с перекочевкой на летние пастбища. Его целью было и
прашивание у «хозяев» гор благополучия: здоровья, хорошего травостоя, и
бавления от болезней и эпизоотий,
хорошего приплода скота и т. п. Символ
ческий «рисунок» ритуала включал весь комплекс обрядовых действий,
направленных на обно
ление мира, его новое обустройство, поддержание
созидательных ко
мических сил
в частности
живительной силы солнца
[10, 132-133].
Аналогичный способ сакрализации пространства путем воздвижения
каменных сооружений, повторяющих по форме монгольские обоо или ба
кирские караскы, зафиксирован в Средней Азии, у этнически близких башк
рам тюркоязычных каракалпаков [4, 362
366]. В частно
сти, на территории
Республики Каракалпакстан в Узбекистане в урочище Султан
Бобо есть п
читаемое место
искусственно соор
женная на скальном выступе огромная
груда камней, увенчанных ш
стами с повязанными обетными тряпицами

обо [9, 129]. К сожалению, из
текстов названных авторов не совсем ясно: са−
ми ли каракалпаки называют эти груды камней обо, или же их так обознач
ли исслед
ватели, обнаруживая параллели с монгольскими обоо не только во
внешней схожести, но и во внутренней семантике.В башкирском языке и
ЗАКИР
Н АМИНЕВ
одна из них (третья по сч
ту, то есть средняя) выше, чем остальные, и имеет
сквозное отверстие. Функциональное назначение этого
отверстия в
яснить
не удалось, со слов местного населения, «так было всегда».
Согласно информаторам, раньше, еще в довоенные годы, у этих кара−
скы весной, где
то в мае месяце, совершались жертвоприношения. И мясо
жертвенных баранов съедалось всеми вместе во время пиршества после пр
чтения молитвы с просьбой здоровья всему роду, мира и спокойствия стране
в целом, изобилия в травах, урожая зерновых и преумножения скота и т. п.
Можно предположить, что пять караскы у аула Татлыбай как бы символиз
руют четыре гр
ани мира с сакральной серединой, которую символизирует
третья, (средняя) более высокая, чем остальные, колонна. На эту мысль на
тал
кивают формы некоторых караскы в виде четырехугольных сооружений
довольно больших размеров. Такой караскы, каждая из сторон которого пр
мерно метров в шесть, находится на вершине горы Кынгыр
таш между аул
ми Карышка и Баиш Баймакского района Республики Башкортостан. Кара−
скы, сооружаемые на вершинах гор башкирами, семантически близки к во
двигаемым алтайцами каракшы, сооруженным
из камней знаками, которыми
они отделяли друг от друга свои родовые земли и пастбища [11, 14]. Алтайцы
до сих пор останавливаются у каменных кладок на высоких горных перев
лах, у целебных родников и совершают там обряд поклонения родным ме−
стам, преподнося
т духам местности рит
уальную еду [7, 253].
Башкирские караскы и алтайские каракшы идентичны не только по
внешней форме, но и практически созвучны, а замену звука «с» на «к» можно
объяснить контаминацией. Такая закономерность для ба
шкирского языка не
чужда,
например, азбар/абзар (‘сарай’), тукта/тутка(‘стой’) и т. п. В совр
менном литературном башкирском яз
ке слово «караскы» в первоначальном
значении ‘стража’ уже не применяется, а используется только в знач
нии‘чучело’, ‘пугало’, которые ставят в огородах и
садах для отпугивания
птиц от грядок, то есть эти огородные караскы выполняют функции стража.
Этимология слова «караскы» восходит к слову «карау» ‘смотреть’, ‘набл
дать’, ‘охранять’. В этом значении данное слово в варианте «каракшы» быт
ет у соседей башки
в казахском, каракалпакском языках, где означает
‘стража’, ‘стражник’.В варианте «караша», в смысле ‘ханская стража‘, это
слово встречается в ногайских эпосах XIV
XVвв. [13, 82].
Алтайские каракшы и башкирские караскы близки и по семантике этих
сооруже
ний. Также как и алтайцы, башкиры, воздвигая на вершинах гор ка−
раскы, посвященные духам их родовых местностей, и совершая вблизи них
жертвоприношения, надеялись получить от них отдачу
в виде надежной
охраны своей родовой территории. Известно, что в этом же значении испол
ь−
зовались у центральноазиатских монг
лов, бурят,
тувинцев обоо. По этому
поводу
специалист по монгольским народам Н. Л. Жуковская писала, что
обоо сооружались из камней
в виде кучи, колонн, столбов на перевалах, вер−
шинах гор с целью заручиться сакральной поддержкой того сонма духов, ко−
О РЕЛИКТЕ КУЛЬТА ГОР У БАШКИР
ровоззрение
, религиозные представления башкир не могут быть хаосом
взглядов, обычаев, обрядов, а образуют система
тизированную картину бытия,
подчиненную определенной идее, объясняющей устройство мира, человеч
ского общества и место самого человека как в мире, так и в
социуме. В тр
диционной культуре ба
шкир до сих пор сохраняются реликты культа гор. На
господствующих горных вершинах в Зауралье башкирское население до
наших дней в честь духов гор и местностей складывает из камней достига
щие иногда нескольких метров сооружения в виде столбов, колонн, мален
ь−
ких куч и горок, которые они называют «караскы».
Согласно информаторам, их в настоящее время складывают пастухи.
Сами же пастухи, сооружающие караскы, не могут объяснить их предназна−
чения, ссылаясь на традицию, что так
делали до них ст
арики. Опрос русских,
живущих среди башкир, показал, что караскы возводятся только башкирами.
Тщательный опрос чуть ли не всех взрослых жителей близлежащих башки
ских аулов позволил устано
вить, что караскы сооружались только духам гор
и зе
мли
воды (ер
һыу), и только на своей территории. Как сообщила инфор−
матор М. Баймухаметова (1923 г.р.) из деревни Баиш Баймакского района
Республики Башкортостан, раньше караскы складывали дивана
-
«юроди
вые
дервиши», которые объясняли это тем, что каждая м
естность им
ет своих
духов
владык (по
башкирски ‘эйəлəр’), которым требуется возведение таких
каменных сооружений

караскы. Она слышала это еще в юности, до второй
мировой войны от диваналар, которых раньше у них в округе было очень
много. Другой информатор, С. С. Хайбуллин (1923 г. р.), башкир рода бурзян
из аула Татлыбай того же ра
она, сообщил то же самое, а также добавил, что
раньше, до второй мировой войны старики каждый год весной в мае (в сере−
дине месяца) подымались на вершину горы, где стояли караскы и совершали
там жертвоприношение: резали барашков (по
башкирски ‘kусkар тəкə’), ч
тали суры из Корана. Этот же информатор пояснил, что каждая местность
имеет своего эйə
«хозяина
владыку». Такие же сооружения в виде насыпей,
куч, колонн, пирамид, сложен
ные из камней различной величины, можно
встретить в разных районах Республики Башкортостан и сопредельных те
риторий, где проживают башкиры. Во многих из них население уже не знает
каких
то специальных терминов, обозначающих эти сооружения. Называют
их про
сто «өйөм», «уба», что на русский язык переводится как ‘куча’. Трад
ционным занятием местного башкирского населения в Зауралье до револ
ции 1917 г. было скотоводство и частично земледелие. Почва в этих краях
каменистая, плодородный слой очень тонкий и постоянно дующие в межг
рьях ветра при распашке выдувают плодородный гумус, поэтому места здесь
мало приспособлены для занятия земледелием и относятся к зоне рискова
ного земледелия.
В связи с чем башкиры здесь в основном занимались скот
водством. У
аула Татлыбай Баймакского района Ре
публики Башкортостан на вершине
ближайшей к аулу горы возвыш
ются пять караскы, построенных в линию и
ЗАКИР
Н АМИНЕВ
Башкиры, несмотря на то, что давно приняли ислам и являются нар
дом, принадлежащим мусуль
манской культуре, до сих пор сохра
няют многое
из того, что называется «доисламская культура», «доисламское мировоззре−
ние». Современный башкирский народ, по мнению историков, сформирова
ся на базе ираноязычных сармато
аланских, финно
угорских и различных
ркоязычных племен. Первые письме
ные упоминания о башкирах как о
народе восходят к IX
Xвв. Считается, что формирование башкирского нар
да происходило на Южном Урале и прилегающих к нему землях. Приро
да
Южного Урала находит отражение в «картине мира» башкир
ского народа.
Можно сказать, что башкирская культура и менталитет пронизаны Уралом.
По поводу роли и места Урала и прилегающих земель в жизни башки
ского народа известный российский историк, специалист по этногенезу, баш−
кир, член
корреспондент РАН Р. Г. Ку
зеев в одной из своих работ справедл
во отметил: «Какие бы термины ни использов
лись для обозначения башкир
коренных жителей республики и более обширного региона,
обществен
ность сознает, что башкиры живут на своей исторической родине. Невозмо
но также
не учитывать, что восприятие этого факта обыденным с
знанием
представителей башкирского этноса необычайно глубокое; оно нашло отра−
жение во всех слоях богатой традиционной духовной культуры башкир. Ра
витие башкирской нации в указанном направлении будет пост
янным» [8, с.
143].
Башкиры по языку принадлежат к огромному тюркскому миру и живо
интересуются всем, что происходит в нем. Являясь народом, от
носящимся к
тюрко
исламской культуре, башкиры в то же время п
нимают и свое отличие
от остальных тюрков в кул
ьтуре, языке и не желаю
т утрачивать это в угоду
исламу или всему
тюркс
кому.
Мусул
манство, тюркизм,
принадлежность
сийскому государственному образованию и этническая идентичность у
кир вот уже несколько веков мирно уживаются, не мешая и не затруд
няя
сов
местного сосущ
ствования.
Несмотря на участие в этногенезе башкир и множества племен, отн
сящихся к разным этническим мирам (индоиранский, тюркский, финно
угорский), мировоззрение, этническая картина мира, сформированные мифо−
сознанием башкир, отлич
аются целостностью и еди
нством, что обусловлено,
по мнению многочисленных исследователей традиционной культуры, тем,
что совокупность обычаев одного народа всегда отмечена каким
то стилем
[14, 3], что «…нет такой ранней поры, когда человечество питалось бы
рывками или отдельными кусками представлений. В самые первые эпохи и
тории мы застаем человека с системным восприятием. Как в области матер
альной, так и в общественной и духовной, первобытный человек с самого
начала с
стемен, и в этом его коренное отли
чие от стадного животного. Чем
древней культура, тем больше в ней внутренней связности, неподви
жности,
замкнутости» [15,29], что традиционное мировоззрение не мо
жет объяснять
мир бесчисленным количеством причин и допущений [12, 27]; [14, 11]. М
TÜRKOLOGİYA

FOLOG
МИФОЛОГИЯ
MYTHOLOGY
ЗАКИРЖА
АМИНЕВ
Россия, Башкортостан
О РЕЛИКТЕ
КУЛЬТА ГОР У БАШКИР
Резюме
В статье повествуется об одном из элементов в
роисповедания в доисламской
Башкирии, о культе гор (
поклонении горам). В статье исследуются
этнические ос
бенности данного культа, влияющие на народ, родившийся и по сей день прожива
щий на территории Южного
Урала. Сооружения в виде пирамид, колонн, называ
щиеся
караскы,
являются материальным отражением
культа гор у башкир. Эти
менные сооруж
ения воздвигались ба
кирами с целью сакрализации пространства и
отражали их мифологические
представления о Вселенной, воплощенных в образе
Мировой Горы. На наличие в прошлом у башкир культа гор указывают также выя
ленные на Южном Урале и прилегающих террит
ориях мног
численные топонимы
Ыйык. В статье повествуется о том, что воздвижение каменных сооружений, повт
ряющих по форме башки
ские
караскы
, зафиксированы в Азии, у этнически близких
тюрков и монголов, обнаруживаются параллели не только во внешней схоже
сти, но с
точки зр
ния этимологии и семантики.

el
Ключевые слова:
поклонение горе
(
культ гор
),
доисламское мировоззрение

башкир
,
ка
раскы.
Каждый народ обладает собственной, не похожей ни на какую др
гую,
уникальной
культурой. И у
каждого народа имеется только ему присущий
особый взгляд на мир, на место в нем как отдельного человека, так и общ
ства в целом. В последние годы ученые
культурологи уделяют особое вним
ние этому феномену, который они называют «картиной мира», используя
иног
да такие словосочетания, как «модель универсума», «образ мира», «м
дель мира» и др. «Картина мира» каждого народа вырабатывается и шлиф
ется веками.
Россия, Башкортостан
,
Академия наук
Республики Башкортостан
,
Институт гуманитарных исследований,

научный сотрудник.
mail
:
[email protected]

RESENZİYALAR

kimi
,
multi
kul
turalizmin müxtəlif ya
naşmaları
mövcud
ur. Bu da multikulturalizmi dövlət si
səti kimi qəbul etmiş dövlətin milli
mənəvi də
yər
lər sistemi və tarixindən asılıdır. Bu ba
xım
dan multikul
min dərki
cəmiyyət
miy
yətə dəyişmək
dir. Məsələn, bəzi Avropa
kələ
rin
ki mul
kul
turalizm modeli haradasa
milli
TÜRKOLOGİYA

RESENZİYALAR
РЕЦЕНЗИИ
REVIEWS
AZƏRBAYCAN
MULTİKULTURALİZMİ (Ali məktəblər üçün dərslik)
Bakı, BBMM, 2017,
416 səh.
Azərbaycan
ultikulturalizmi
öz spe
fik
xüsusiyyətləri ilə digər multikulturalizm mo
del
lərindən fərqlənməkdədir. Belə ki, özü
ə birlik
bər
abərlik, əməkdaşlıq, dostluq,
barış
və s. digər
ülvi və rasional hi
sləri ehtiva etsə də, si
yasi
müstəvidə multikulturalizm fərqli dərk olun
maqdadır.
Bu gün adına multikulturalizm dediyimiz,
caq ta qədimdən vəhdət və harmoniyaya əsas
n birgə
yaşayış ənənəsi Azərbaycan xalqının
real
lıqlarını hər zaman özündə əks etdir
mişdir.
Bəzən
cəmiyyətdə multikulturalizm siyasətinin
ləcəyi haqqında qaramsal fikirlərin səslənmə
nə şahid oluruq. Qeyd etmək istərdik ki, za
man
la bəlkə də mult
ikulturalizm termin ola
raq
rini başqa bir anlayış
a buraxacaq, ancaq mul
kulturalizm ideyaları hər n
ə ad altında olursa
olsun birgə
yaşayışın əsas aparıcı aktor
nı təş
kil edəcəkdir.
Bu baxımdan hörmətli aka
miz Kamal Abdullanın rəhb
ərliyi altında ərsəyə
gələn Azərbaycan multikulturalizminin ide
si istiqamətlərini müyyənləşdirən si
lə nəşrlər
təq
dirə
layiqdir. İstər
Azərbaycan
kul
ra-
minin ədəbi
bədii qaynaqları
, istərsə
Azər
bay
can multikulturalizmi
"
dər
sliyi, istərsə də
hazırda nəşrə hazırlanan Azərbaycan multikultu
nin fəlsəfi və siyasi
hüquqi qaynaqları
nun ba
riz nümunəsidir. Çünki, gələcəkdə bu
nəşrlər Azər
baycanda tolerant və multikultural
ənə
nənin tarixən mövcud olduğuna işıq t
uta
lar.
Burada isə biz daha çox
Azərbaycan mul
tikulturalizmi
"
dərsliyinin elmi
fəlsəfi və me
ji əhəmiyyətindən
bəhs edəcəyik. Belə ki,
Azərbaycan multikulturalizmi
"
dərsliyi yalnız
ali təhsil məktəblərində təhsil alan tələbə və
müəl
hey
ətinin müraciət etdiyi kitab deyil,
həm də
Azərbaycan multikulturalizm
"
mode
nin ədə
bi, fəlsəfi, publisistik, elmi və metodoloji
əsa
nın
işlənildiyi dəyərli mənbədir.
"
Azərbay
can mul
tikulturalizmi
" dərsliyi üç hissə
yeddi
fəsil
dən ibarət
dir. Birinci bölüm həm də giriş
ma
hiy
tində hazırlanmış, burada əsasən mul
kul
min mahiyyəti, predmeti, metodları,
funksi
rı araşdırılmış, multikultu
lizm etnik
mədəni müxtəlifliklərin tənzim
lənməsinin əsas
fenomen
i
kimi təqdim edilmişdir. Bildiyimiz
REDAKSİYAYA MƏKTUB


Der
gileri “hür tefekkürün kalesi…” diye nitelemişti Cemil Meriç… Her bir yazıda
yazarların hür düşünceleri, farklı bakış açıları yükselen bu kalenin yapı taşlarıdır âdeta…
Türkologiya
da Türklük bilimi araştırmalarının bir kalesi olarak yükselmektedir.
Her bi
ri bir
rinden değerli makaleleriyle, araştırma yazılarıyla, özel bölümleriyle
Türkologiya
bilim dün
zın değerli bir bilim dergisi hâline gelmiştir. Bunda hiç kuş
suz bir geleneğin katkısı, Şireli
yev
rin, Demirçizadelerin, Budagovaların, Ahundovların,
Hacıyevlerin mirası ve derginin sayfalarını bilgileriyle, araştırmalarıyla, buluşlarıyla
süsleyen pek çok Türklük bilimcinin emeği vardır.
Türkologiya
, bugün yalnız Azerbaycan
Türklük bilimi sahasının değil Türk dünyasının ve bütün dün
ya Türklük bilimi çevre
lerinin
dergisi olmuştur artık…
Dünyanın her yerinden Türko
logla
rın bin
bir emekle yürüttükleri
araştırmalar
Türkologiya
’nın sayfalarında canlanmaktadır.
Azerbaycan’ın yetiştirdiği büyük âlim, ar
aştırmacı, yazar, düşünür Kamal
Abdullayev’in yönetiminde
Türkologiya
, bugün artık dünya Türkolojisinin en önemli yayın
organı durumuna gelmiştir. Dünyanın önde gelen atıf dizinleme (indeks) kuruluşları
tarafından taranmaya başlaması da
Türkologiya
’nın bu
başarısının taçlanmasıdır.
Bütün bunlar
Türkologiya
’ya büyük sorumluluklar yüklemektedir. Ulaşılan bu
seviyenin yalnızca korunması değil daha da yükseltilmesi, Türklük bilimi denilince akla
gelen ilk dergi olma özel
liğinin yaşatılması için makalelerin titizlikle değerlendirilmesi
uygulaması taviz verilmeden devam ettirilmelidir. Türklük biliminin çeşitli alanlarına ve
konularına yönelik proje araştırmalarına da yer verilmesi bilimde güncelliği sağlayacaktır.
Devam etmekte olan projeler hakkında dergide yayımlanacak yazılar ise projelerde daha
sağlıklı sonuçlara ulaşılmasına katkıda bulunacaktır.
Başta başredaktör Kamal Abdullayev ve mesul kâtibi Elçin İbrahimov olmak üzere
emeği geçen herkese teşekkür ediyor,
Türkologiya
’ya nice uzun ve başarılı yayın hay
atı
diliyorum.
Şükrü Halûk
Akalın
Türkiye
Azerbaycan Milli İlimler Akadamisi Riyaset Heyeti tarafından yılda dörd defa
olarak yayınlanan Türkologiya dergisinin üçüncü sayısı elime ulaştı ve içinde birbirin
den
ilginç ve çok değerli bilimsel makaleleleri büyük bir dikkatle okudum. Büyük ölçüde ilmi
tarafsızlığı koruyan ve dünyanın her tarafındaki Türkologların çalışmalarına İngilizce,
Rusça, Türkçe olarak yer veren böyle bir derginin büyük bir boşluğu doldura
cağı
inancındayım... Bütün dergi çalışanlarına ve katkıda bulunanlara başarılar diliyorum.
Orhan Aras
(
Almaniya
)
______________
TÜRKOLOGİYA

REDAKS
İYA
YA MƏ
KTUB
ПИСЬМО
РЕДАКЦИЮ
TÜRKOLOGİYA

TARİX VƏ ETNOQRAFİYA
ИСТОРИЯ
ЭТНОГРАФИЯ
HISTORY AND ETHNOGRAPHY

АЛЕКСАНДР НЕСТЕРОВ (Россия)
ЮЛИЯ ИВАНОВА (Россия)
АХЧА КОЮНЛУ КАДЖАРЫ: ИРАВАНСКОЕ БЕГЛЕРБЕКСТВО
В ПЕРВОЙ ТРЕТИ
XVII
ВЕКА
Резюме
В статье анализируется формирование территории Ира
ванского (Чухур
Саадско
го) беглербекства в первой трети XVII века. Особую роль в этом процессе
играли каджары ахча
коюнлу

ветвь тюркского огузского племени каджаров, пере−
селившихся на Южный Кавказ в XV веке. В резул
тате деятельности Амиргуна хана
каджа
ра, возглавлявшего племя и беглербекство в первой четверти XVII века, сфо
мировалась основная территория ханства и началось формирование региональной
этнополитической иденти
ности его населения.
Ключевые слова:
Чухур
Саад, Ираванское ханство, Чухурсаадско
бегле
бекств
Амиргуна хан, каджары ахча коюнлу.
В начале XVII века
в ходе османско
сефевидских войн
рритории
Южного Кавказа неоднократно переходили от Сефевидского государства к
Османской империи и обратно. Не был исключением и Чухур
Саад
терр
тория, на которой в XVIII веке сформировались Ираванское (Ереванское) и
Нахичеванское ханства, а также ряд пр
мыкающих небольших владений.
Чухур
Саад
как отдельная территориально
административная един
ца
)
был зафиксирован еще в рамках огузской племен
ной конф
дерации Кара
Коюнлу в начале XV века; по традиции, его первым пр
вителем был эмир
Саад, бек племени саадлу. В рамках государства Сефевидов, созданного ша−
хом Исмаилом I (1501

1524), область Чухур
Саад была преобразована в
Россия
Уральский федеральный университет, Уральский гуманитарный институт,
проф

E-
mail:
agn
[email protected]
yandex
Россия
,
Уральский федеральный университет, Уральский гуманитарный институт,
доц
.
E-
mail:
iva
yulia
bk
АЛЕКСАНДР НЕСТЕРОВ
ЮЛИЯ ИВАНОВА
Aleksandr Nesterov
Yuliya İvanov
a
Ağcaqoyunlu qacarlar: XVII ə
srin ilk q
rin
sind
van b
yliyi
Xülas
qal
van (Çuxur
-S
d) b
yliyi
razisinin t
əşə
kkülü tarixç
sind
hs
edilir. Bu prosesd
C
nubi Qafqaza XV
srd
köçmüş
ğcaqoyunlu
acarların
ğuz türk
rinin xüsusi rolu olmuşdur. Əmirhun xanın f
aliyy
tic
sind
srin 1
ci rü
bün
xanlığın
sas
razisi t
əşə
kül tapmış v
halisinin regional etnosiyasi identikliyin
şə
rait
yaranmışdır.
Açar sözl
Çuxur
-S
d, İr
van xanlığı, Çuxur
-S
yliyi, Əmirhun xan,
ğcaqoyunlu qacarları.
Aleksandr Nesterov
Yuliya
Ivanova
Ahcha Koyunlu Kacars
:
the I
ravan Beylerbeylik in the
irst Third
of the XVII century
Abstract
In the article the territory formation of the Iravan (Chuhur
Saad) beylerbeylik in the
first third of the XVII century is analyzed.
Ahcha Koyunlu Kacar played a special role here
d was
the branch of the Oghuz Turkic tribe of Kacar, who migrated to the South Cauc
sus in the XV century.
Following the results of Amirgunah khan’s activities the main
АХЧА КОЮНЛУ КАДЖАРЫ: ИРАВАНСКОЕ БЕГЛЕРБЕКСТВО В
ПЕРВОЙ ТРЕТИ
XVII
ВЕКА
ахча коюнлу, и с этого времени вплоть до XIX века огузский тюркский этн
ческий компонент остава
ся на данной территории основным. Таким образом,
ния
ахча коюнлу каджарских ханов Амиргуна хана и Тахмасп Кули хана в
первой трети XVII века
являются
важнейшим этапом в формировании реги
нальной тюркской государственности на землях
Западного Азерба
джана.
ЛИТЕРАТУРА
Аракел
Даврижеци. Книга историй / Аракел Даврижеци. М.: Наука, 1973.

.
Есаи
Хасан
Джалалян. Краткая история страны Агванской / Есаи Хасан
Джалалян. Баку, 1989.

ISBN
5-
8066
Закарий
Канакерци. Хрон
ика / Закарий Канакерци. М.: Наука, 1969.

320
.
Ибрахим
Эфенди Печеви. История / Ибрахим Эфенди Печеви. Баку: Элм,
1988.

100
.
Малик Шах Хусайн
Систани. Хроника воскрешения царей / Малик Шах
Хусайн Систани. М.: Восточная литература, 2000.

607 с.
5-
017614
Нестеров А.Г.
Амиргуна хан каджар и формирование Ираванского бе
лербекства в начале
XVII
века / А.Г. Нестеров //
rbaycan
nasl
ığı
tual
probleml
III Beyn
lxalq elmi konfransın materialları. Bakı, 2
5 may
ci il. Bakı, 2012. S
. 520

522.
Нестеров А.Г.
Каджарские беглербеки Иравана в
XVII
веке: у истоков
национальной государственности Азербайджана / А.Г. Нестеров //
rbaycan
şü
nasl
ığı
aktual
probleml
IV Beyn
lxalq elmi konfransın mat
rialları. Bakı, 1
4 may 2013
ci il. Ba
kı, 2013. S
. 464

467.
Нестеров А.Г.
К вопросу об идентичности населения Азербайджана в

XVII
веках / А.Г. Нестеров //
rbaycan
şü
nasl
ığı
aktual
probleml
Beyn
lxalq elmi konfransın materialları. Bakı, 5
7 may 2014
cü il. Bakı, 2014.
S. 559
Нестеров
Чухурсаадское
глярбекство
1604

1635
. /
Нестеров
// Az
rbaycanşünaslığın aktual probleml
ri. VI Beyn
lxalq elmi ko
fransın m
terialları. II hiss
. Bakı, 5
7 may 2015
ci il. Bak
ı, 2015.
. 324

Персидские документы
Матенадарана.
. Указы. Вып. 2 (1601

1650). /
Сост. А.Д. Папазян. Ереван: Изд
во Академии наук А
мянской ССР, 1959.
592 с.
Симеон
Ереванци. Джамбр. Памятная книга, зерцало и сборник всех о
стоятельств Святого Престола Эчмиадзина и окрестных монастырей / С
ме
он Ереванци. М.: Изд
во вост. литературы, 1958. 857 с.
Эвлия
Челеби. Книга путешествий. Вып. 3. Земли Закавказья и сопредел
ных областей Малой Азии и Ирана / Эвлия Челеби. М.: Наука, 1983. 297 с.
rkman
nyan
bbas
tarixi
(
Tar
maraye
Abbasi
) / İ
sg
rkman
Bak
ı: Ş
, 2010. 1144
ISBN
9952
АЛЕКСАНДР НЕСТЕРОВ
ЮЛИЯ ИВАНОВА
Таким образом, отдельные упоминания в исторических сочинениях
XVII
XVIII веков, а также описание путешествия Эвлия Челеби и офиц
альные документы, изданные Амиргуна ханом и его преемн
иком Тахмасп
Кули ханом позволяют
постулировать то,
что владения беглербеков Чухур
Саада охватывали практически полностью территории современной Армении
и Нахичева
нской автономной республики Азербайджана, а также отдельные
реги
оны северо
восточной Турции и северо
западного Ирана. Естественно,
что точные границы владений Амиргуна хана и его сына Тахмасп Кули хана
провести невозможно.
Безусловной заслугой Амиргуна хан
а является реорганизация террит
рии Западного Азербайджана в отдельную административную единицу

Эриванское ханство, способствовавшее формированию региональной этн
политической идентичности тюркского (каджарского) населения региона.
В Азербайджане примен
ительно к XVI
XVII векам вполне была во
можна
множественность критериев
идентификации:
еловек мог быть азе
байджанцем (по региону, где проживал), тюрком (по языку), каджаром (по
родовому объединению), персом (как подданный шахиншаха Персии)
,
арм
нином (по армяно
григорианской версии христианской религии, если он ее
ис
поведовал).
Отсюда важнейший вывод: ссылка в источниках на самоидентифика−
цию человека не свидетельствует о его этническом происхождении.
Скажем,
«армянином» мог оказаться кто угодно в этниче
ском смысле
по аналогии с
тем,
как в Европе идентификация «католик» могла принадлежать и французу,
и австрийцу, и итальянцу, и испанцу и т.д. Тюрки Южного Кавказа могли
принимать хр
истианство по разным соображениям, но от этого
они отнюдь
не становились
«армяно
григорианцами» и не перестав
ли быть
этнически
тюрками
и влиять своим быт
м на евразийские
ареалы как этнотюрки.

Именно поэтому особенно интересно исследовать сефевидский пер
од
в истории Западного Азербайджана, и особенно интересны в этом смысле
Эриванское (Ираванское, Ереванское) ханство, где одн
значно большинство
населения составляли тюрки, и Карабахское ханство, где в современной пр
паганде «пять меликств» активно испол
зуются как армянские владения на
карабахской территории, но это не являетс
я фактом применительно к их э
ническому происхождению (если, например, анализировать их ономастику и
генеалогические связи, можно предполагать, что пять меликств являются
остаточными р
ликтами албанской кавказской государственности, но это уже
тема о
дельн
ого исследования).
Именно деятельность Амиргуна хана и Тахмасп Кули хана стала нача−
лом формирования ханства, которое в XVIII веке стало одним из первых
тюркских азербайджанских государств эпохи Нового времени. Его террито−
рия охватывала земли будущих Эрив
анского и Нахичева
ского ханств XVIII
XIX вв. и частично захватывала земли Северо
Восточной Турции и Северо
Западного Ирана. Основное население ханства составляли тюрки
каджары
АХЧА КОЮНЛУ КАДЖАРЫ: ИРАВАНСКОЕ БЕГЛЕРБЕКСТВО В
ПЕРВОЙ ТРЕТИ
XVII
ВЕКА
ходили как следствие османо
сефевидских войн [12, 150
155]. Крепость, по
мнению Эвлия Челеби, не была серьезно укреплена, так как имела только
один ряд стен. В качестве особой дос
топримечательности Эвлия Челеби уп
минает «ханский дворец, который построил Амиргуна хан» [12, 155].
О городе и крепости Реван / Ираван / Ереван Эвлия Челеби пи
сал:
«Начиная с 1045 (1635
36) года Эреван находится в руках персов. Это
заселенный и благоустроенный город. Однако, поскольку его крепость имеет
всего один ряд стен, сильного штурма она вынести не может. Крепость
находится на берегу реки Занга, она вытянута с юга на север и со
вершенно
лишена подземных помещений. И поныне на ее стенах и зубцах видн
ы следы
[разрушений] от пушек Мурада IV. В тех местах, где крепость сооружал
Фархад
паша, она имеет высоту до сорока мекканских локтей; там же, где
строил Токмак
хан,

высота пятьдесят локтей и ширина двадцать локтей

это как набережная. Со стороны реки Занга рва нет, бойничных отвер−
стий тут множество. С южной, восточной и северной сторон рвы есть. Но
так как место болотистое, они не очень глубокие. В некоторых местах рвы
имеют сто пятьдесят локтей в ширину. П
рочных железных ворот
Тебризские ворота открываются на юг, Мейданные, которые называют
также воротами Яйлы,

на север. В этой же части находится пло
щадь,
для игры в джарид. Наконец, третьи

Мостовые ворота, персы называют
их на своем языке так же.
От османов тут осталось до сотни больших и малых пушек, а прочее
воинское снаряжение

без счету. Так как это место находится на границе
Азербайджана, оно досталось персам с трудом. Здесь стоит до трех тысяч
воинов гарнизона [крепости], три тысячи воинов хана и семь тысяч войска
эйялета
Место это несколько раз было ханством ханов. Здесь имеются к
дий, молла,
шейх
и шериф, калантар, даруга, мунши
, ясаул
ага,
курчибаши,
эшик
ага, дизчёкен
ага, семь михмандаров
шехбсндеров
Внутри города насчитывается приблизительно две тысячи шестьд
сят крытых глиной домов. Самый благоустроенный из них

ханский дворец,
который построил Амиргуна хан. Поблизости от этого дворца, с левой сто−
роны, шахский монетный двор, где чеканят аббаси и бисти. Большое пре
местье, расположенное перед воротами Яйлы, называют также Старым
городом. В этом предместье есть караван
сарай, соборная мечеть, рынок и
базар. У моста разбит ханский виноградник. Здесь есть также много с
борных мечетей,
ханов
, бань, рынков

это настоящий город. После того
как в 1045 (1635
36) году эта местность перешла
в руки персов, к крепости с
ее наружной, восточной стороны была пристроена небольшая крепость в
три яруса насыпных, толстых, как мол, стен, и она стала прочнее каменной
постройки
».
Покинув Ираван и двигаясь дальше в направлении Баку, Эвлия
Челеби и его сп
утники прошли через селения Ходжабагы и Д
мирджихасан,
после чего покинули пределы Чухур
Саада и оказались на территории Гя
н−
джинского (Карабахского) беглербекства.
АЛЕКСАНДР НЕСТЕРОВ
ЮЛИЯ ИВАНОВА
период войны османского султана Мурада IV против Сефевидов (в ходе к
торой в 1635

1639 годах земли Чухур
Саада вновь оказались под властью
Османской империи) крепость Карши была полностью разрушена. В креп
сти и городе имелись семь мечетей, семь гостиниц, рынок и множество зда−
ний, «но садов и виноградников нет» [12, 110].
В 13 часах п
ути к востоку от крепости Карши находилось селение
Кенд
и Месир, расположенное у подножия
горы Месир,
управляемое
(
ак
отм
чает Эвлия Челеби
)
калантаром
представителем ираванского хана (то
есть беглербека Чухур
Саада). В селении Эвлия Челеби зафиксировал
тысячу
домов, покрытых глиной, семь мечетей, три бани, рынок, 300 лавок [12, 111].
Направляясь далее на восток, в 14 часах пути от Кенд
и Месира, Эвлия Челе−
би прибыл в «
местечко Раххан, принадлежащее нахичеванскому хану
», отк
да еще через 7 часов пути на
восток приехал в Уч
Килисе (Эчмиадзин) [12,
111 –
112]. Во время путешествия Эвлия Челеби Эчмиадзин находился под
властью хана Нахичевани.
Документ 1620 года, издан
ный Амиргуна ханом и
подтверждающий принадлежность земель села Уч
лисе Эчмиа
зинскому
мон
астырю, показывает, что в 1604

1635 годах вла
дения Нахич
вани были
составной частью Чухур
Саадского беглербекства с центром в Ереване [10,
325 –
329], это же подтверждает и Искандер мунши [13, 502]. Дальнейшее
движение каравана Эвлия Челеби из Уч
Килисе
продолжалось на восток ч
рез несколько селений (Седерге, Карабаглар) до Нахичевани; Искандер му
н−
ши определённо
подчеркивает, что в 1604 / 1605 годах и Нахичевань, и Ер
ван, и окружающие их территории находились под властью беглербека
Чухур
Саада [13, 645]
. Дав описание Нахичевани, а также нескольких сел
ний на юго
восток от нее, Эвлия Челеби с караваном покинул пределы
Чухур
Саада и посетил беглербекство Азербайджан с центром в Тебризе.
Возвращаясь впоследствии из Тебриза, Эвлия Челеби вновь п
бывал в
Чухур
Сааде. Из Тебриза его путь проходил через Ардебиль на северо
запад.
Первой территорией, которую Эвлия Челеби отнес к «владениям Нахичев
ни», то есть уже к землям Чухур
Саадского бе
лербекства, был город Чорс
центр отдельного владения с собстве
ным ханом. Чорс в середине XVII века
представлял собой незначительную крепость пятиугольной формы, разм
щенную на вершине н
евысокого холма [12, 148]. Из Чорса караван двинулся
на восток, преодолел реку Карачубук и через четыре часа путешествия достиг
селения Милл
и Реван, которое представляло собой «
благоустроенное и зас
ленное место во владениях Еревана, с пятью сотнями домов, с садами, вино−
градниками и соборной мечетью
» [12, 149]. Оттуда вдоль берега Аракса ч
рез Кафадж, Шурекли и Сейфеддин караван добрался до города Ереван

столицы беглербекства [12, 149
– 150].
Подробно описывая Ереванскую крепость (построенную как Реван в
период правления сефевидского шаха Исмаила I в начале XVI века), Эвлия
Челеби рассказывает о неоднократных полных разруш
ниях этой крепости
о том, что каждый раз крепость воздвигали вновь. Все эти разрушения прои
AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDE
din
-
FİİLİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ ÜZERİNE
Ахмет Нахмедов
историческо
развити
глагола
din
азербайджанском языке
Резюме
Глагол «
din
», используе
мый в азербайджанском языке в значении «говорить,
звучать», встречается с различными фонетическими вариантами в письменных па−
мятниках, начиная с Кашгари. По всей вероятности, глагол «
tı•
образованный от
корня «
» (звук), вначале имел значение «говори
ть тихо», позже огузы использов
ли его как «говорить», другие тюрки в значении «молчать». Ввиду того, что глагол
tın
часто путали со словами «отдыхать, переводить дух» (dinlenmek, solumak), по−
явились его как назальные, так и нормальные формы; на территориях, где совместно
проживали огузские и кыпчакские племена, эти слова со звуковыми изм
нениями
d~t, n~m употреблялись в значениях «говорить» либо «молчать». Звуковое изменение
d~t в глаголе «
» турецкого языка объясняется воздействием кыпчакского диале
кта
на стамбульский. Глагол «
din
» в азербайджанском языке сохранил свое значение
«говорить», которое использовалось как «
» у огузских племен на территории Ан
толии.
Ключевые слова:
азербайджанский язык, огузы, кыпчаки, турецкий язык,
звуковые изме
нения.
Ahmet Nahmedov
On the Historical Development of Azerbaijani verb

din

Abstract
The verb
din
which means “speak” in Azerbaijani, can be seen in various phonetic
legendary stories in written monuments beginning with Mahmud of Kashg
. The
ñ-
verb which probably consisted of
(sound) root, contained the meaning of “speaking in a
low voice” in early times. Later on, the Oghuz Turks used it as “speak” whereas the other
Turkish tribes used it as “be quiet”.
it is mixed up with the
verb (meaning; to rest, to
breathe) both normal and nasal forms have ar
sen; in areas where Oghuz and Kipchaks
lived together, it was used for both “to speak” and “to be quiet” with the sound changes of
d~t and n~m. The d~t change of the
verb in mode
rn Turkish can be explained with the
Kipchak effect on İstanbul dialect. The
din
) verb in Azerbaijani conserved the
meaning of “to speak” in Old Oghuz (Anatolia) area.
Key words
Azerbaijani language, Oghuzs, Kipchaks,
Turkish
language,
sound

changes
________
___
AHMET NAHMEDOV
KAYNAKÇA
Abuşka Lugatı veya Çağatay Sözlüğü, Haz. Besim Atalay, Ankara,1970
Azərbaycan Dilinin İzahlı Lüğəti, I. Cilt. Bakı,2006
Azərbaycan Dialektoloji Lüğəti, C.1, Ankara,1999
Azerbaycan Edebiyatı Tarihi, 2. Ci
lt, Bakü, 1960
Babür Divanı (Gramer
AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDE
din
-
FİİLİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ ÜZERİNE
bileceği görüşünü doğurmuştur
[14,
1375-1376].
Aslında, aynı kelimenin iki zıt
anlamı karşı
sı durumu da Türkçe için hiç yabancı değildir:
taban

tavan
kök
tepe

dip
(ETü.
töpü
-
tüp
) [6
, 313-314
Yani, aynı
tın
-
kökünün hem
“susmak” hem de “konuş
mak” (veya
“ses” ve “sessizlik”) için kullanılmış
olması fikri de göz ardı edilmemeli.
Sadece
dinle
AHMET NAHMEDOV
Yazarlara
göre *
diñle
gövdesi *
dı•
AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDE
din
-
FİİLİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ ÜZERİNE
*ťIma
(low) noise, sound, to make noise (gürültü, ses, gürültü çıkarmak):
Tung. *
tim
-;
Mong. *
çimeqe
; Türk. *
Tiñ(mi);
Jpn. *
tamar-;
Kor. *
tamır
PTung. *
tim
1 calm (of weather) 2 calm, silent 3 to speak silently, move
lips 4 night silence (in the forest) [1 sessizlik (hava için) 2 konuşmamak, susmak 3
sessizce konuşmak, söylenmek 4 sessizlik (gece ormanda)]
PMong. *
çimeqe
sound, noise, noisy (ses, gürültü, gürültülü)
Turk. *
Tiñ(mi)
1 sound 2 to talk 3 to grumble ( 1 ses 2 konuşmak 3
mırıldanmak, söylenmek; homurdanmak): Karahan. [
tınma
‘do not speak’
(konuşmamak)]; Türk.
2, Osm.
, dın
2; Azer.
din-
2; OT (OKıp.)
tın
2;
Tat.
tın
sız
‘wordless’ (sessiz); Hakas
Tuva
diñmi
‘rumble, thunder’
(gürleme, gök gürültüsü); Çuv.
-
2,
-
‘wordless’ (sessiz); Yakut
tiñiy
‘to
produce loud thumping sounds’ ( yüksek sesle konuşmak)
Jpn. *
tamar-
to be silent (susmak) Günümüz Japoncasında
damar-
PKor. *
tamır
to close the mouth, to be silent (ağzını kapamak, susmak)
Günümüz Korecesinde
tamul

Yazarlar, Clauson’un bu fiili
“nefes” kökü ile açıklamasında bir zorlama
olduğunu da vurgulamaktalar (
Volum 8/2, s.1426-
1427
).
*tium(k)u
silent, calm (sessiz,
suskun; sakin): Tung. *
Mong. *
Turk. *
dım
-
PTung.
*duñk
1 dark, sullen 2 to bow the head 3 to knit the brows 4 to
bow the head and slumber 5 to become silent, calm 6 quiet, peaceful (1 koyu,
somurtkan 2 boyun eğmek 3 kaşlarını çatmak 4
başını aşağı eğerek uyuklamak 5
sakinleşmek, rahatlamak 6 sessiz, sakin olmak)
PMong. *
to become dull, murky (of sky), sullen, melancholic (gök
yüzünün kapanması, sakin, düşünceli olmak)
PTurk. *
dım
-
1 to be silent 2 silently (
1 susmak 2
sessiz, suskun): Tükm.
dım
1; OTü
. tın
1; Tat.
tön
köş
‘silent person’ (sessiz kişi); Başk.
dım
1; Kırg.
tim, tım
2; Kaz.
tım
2; KKalp.
tım
2; Hak.
tımıl
1, tım 2; Oyr.
1,
2; Çuv.
tamal-
Volum 8/2, s.1375-1376
)
Günümüz Türk Lehçelerinin hemen hemen hepsinde bulunan
dinle
fiili ile
ilgili kuruluş (
reconstruction
) örneklerini de fikir oluşturması için aşağıya almayı
uygun gördük:
*çı•
V to listen, consider (dinlemek, düşünmek): Tung. *
çiñ
Mong.
çiñla
-; Turk. *
dı•la
diñle
-
PTung. *
1 to understand 2 attentive, conscious (
1 anlamak 2 dikkatli,
bilinçli)
PMong. *
çiñla
- to listen (dinlemek)
Turk.
dı•la
-
diñle
-
1 to listen 2 to hear 3 to consider, meditate (1
dinle
mek
2 duymak 3 düşünmek, düşünceye dalmak): ETü
tı•la
1; K
arahan.
tı•la
1;
Türk.
dinle-
1; Azer.
dinl
; Türkm.
diñle
1; OTü
diñle
-,
tı•la
1; Uyg.
tiñla
2;
Krım.
dinle-,
tı•la
2; Tat.
tı•ma
1, Başk.
tı•la
1; Kırg.
tı•şa
-
1; Kazak
tı•da
-
1;
KBalk.
tı•la
- 1; KKalp.
tı•la
-
1; Kum.
tı•la
-
1; Nog.
tı•la
-
1; SU
yg.
tinna
-
2; Hak.
tı•na
- 1; Oyr.
tı•da
- 1; Tuva
dı•na
- 2; Tof.
tı•na
- 2; Çuv.
çı•la
- 3
AHMET NAHMEDOV
92].
Bu fiilin Anadolu sahasındaki “konuşmak, söz söylemek” anlamlarını göz
önünde bulundurursak
din-
/diñ
kökünden yapılmış
diñ
i/dini/dinü
isimlerinin
“yavaş, gizli konuşulan şey” anlamına gelebileceğini ve
diñi diñlemek
şeklinin
daha doğru olduğunu düşünebiliriz. İleride değineceğimiz Altayistik verileri bu
fikrimizi destekleyecek ipuçları içermektedir.
dı•suz (tınsuz):
sessiz,
sâkit, sâkin (s.1134)
dı•suzın:
sessizce, yavaş sesle, hafiyyen (s.1135)
[20
Çağatay sahasında
tın
fiilinin hep “dinlenmek, yorgunluğunu gidermek,
rahata huzura kavuşmak” anlamında kullanıldığı görülüyor:
Ulustın
tınmadım
ömrümde hergiz lahzaî Babür
Meger ölsem bu âlem ehlidin bolgay min âsude
[5,134
AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDE
din
-
FİİLİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ ÜZERİNE
Pes duru vardı ve
diñsüzlik
mührin ol söyleyici dil ve
agız üzerine urdı, hiç
dinmedi
(konuşmadı)
durdı
(227a/1-2) [16
Tarama Sözlüğü’
ndeki örneklerde de aynı durum söz konusudur.
Dın
/din
hem “susmak” hem d
e “söz söylemek” anlamındadır.
Daha fazla
dinme
/dınma
olum
suz şekilleri görülmektedir. Nazal ve
normal n kullanımı düzensizdir.
diñmek:
Sakin olmak, sükût etmek, susmak (s.1163)
Ne vaktın kim nevaht eyler rehavi
Diñerler
(susarlar) terk ederler sözü savı
(Çengname, 15.Yy.)
dınmak, (tınmak):
ses çıkarmak, söz söylemek (s.1131)
Emir
i Arap diş kısıp
ınma
(ses çıkarma, konuşma)
ne söylerse söylesin,
dedi.
(Hamzaname, 14.-
15. Yy.)
Gördüğün
dı•ma
(söyleme)
gözden düşersin
(Atalar sözü, 15. Yy.)
Döndü kurbağa haline halim
Ne olur tınmasam ne hod halim
Su girer ağzıma
tınar olsam
(konuşursam)
Tınmasam hod
helâk eder beni gam
(Ruşeni Divanı, 15. Yy.)
dınmamak, (tınmamak):
Ses çıkarmamak, söylememek (s.1132
-1133)
Zikreyledik elbette gerek idi, hayâ edip
dınmamak
(konuşmamak)
olmaz
(Münebbih-ür-
Râkıdîn, 14.
-15.Yy.)
Ger sözü hâlis gümüşten kılasın
Hâlis altun
tınmamaktır
(konuşmamaktır)
bilesin
(Vahdetname, 15. Yy.)
Baş aşağa kılıp edep birle otura, ana söylerlerse cevap vere, söylemezlerse
tınmaya
(konuşmaya)
(Tefsir
i Ebilleys Tercümesi, 14.
-15. YY)
Bir dahi epsem oldu, ayruk
tınmadı
(konuşmadı). (Tac
-ül-Edeb, 15. Yy.)
Bu fiilin çeşitli yapım ekleriyle genişletilmiş şekilleri de “söylemek,
konuşmak, ses çıkarmak” veya bunlara yakın anlamdadır:
diñdürmek:
söyletmek (s.1161).
Abuşka Lügati
bu kelime için “
tindürüb
Söyledüb demekdir, amma
burada sakin eyley
üb emin idüb dinlendürüb demekdir…”
[1,192
açıklamasını
yap
mak
dır ki bu durum, sözlüğün yazıldığı dönemde Çağataycadan farklı olarak
nadolu saha
sında bu fiilin “söyletmek, bir şeyler demesini sağlamak” anlamında
kullanıldığını göstermektedir.
iñici, (diñücü):
Fısıltı ile söylenen sözü sezdirmeyerek dinleyip sahibine
ileten (s.1161).
Eski Uygur metinlerinde
tı•çı
ve
tı•çı savçı
şekilleriyle “casus, ajan” anla
mın
da geçmektedir
[11,568
diñi diñlemek, (diñicilik eylemek, din dinlemek, dinü dinl
emek):
İki
kişinin hafifçe konuştuğu sözlere kulak vermek.
M.Ergin Dede Korkut Destanlarında geçen
diñ diñle
bileşik fiilini
“Kapıdan
veya bacadan gizlice içeride konuşulanları dinlemek, gizliden kapıları dinlemek,
gizliden içeriyi dinlemek, gıybet ve d
edikodulara kulak vermek”,
diñ
kelimesini
ise
“Yavaş sesle konuşulan, gizli konuşulan şey, gıybet” olarak açıklamaktadır.
[9,91-
AHMET NAHMEDOV
tın
- (
Söylemek, ses çıkarmak
tın
- (
Alıkoymak, eğlend
irmek, durdurmak
tın
- (
Solumak, nefes almak
tın
-
AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDE
din
-
FİİLİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ ÜZERİNE
Eski Türkçe ve Karahanlı
dönemi metinlerinde
hem isim hem de fiil ola
rak karşımıza çıkmaktadır:
Tın
nefes, ruh :
acun tını yılırdı
(dünyanın nefesi / ruhu? ısındı) >
tın al
1.solumak, nefes almak
[11,567
Tın

1. solumak, nefes almak:
er uluq tındı
(adam yüksek soludu), 2. din
len
mek:
evinge kelip tüşti yattı tınıp
(evine gelip yatarak dinlendi), 3. rahatlamak,
huzura kavuşmak:
qamuq tebrenür tındı yumdı közi
(tüm canlılar rahatladı,
gözünü kapattı), 4. durmak, bitmek, kesilmek:
yıqla tınma
(hiç durmadan ağla),
yaqmu
r tındı
(yağmur kesildi,dindi)
[11,567
Türkiye Türkçesindeki “sona ermek, bitmek, durmak”
anlamlı
dinmek
ve
“yor
gunluğunu gidermek, soluklanmak, istirahat etmek”
anlamlı
dinlenmek
fiille
nin bu kökten geldiği açıktır. Bu durumda “ses çıkarmak, konuşmak” anlamında
kullanılan
din-
/ tın
fiilinin kaynağının farklı olduğu düşünülebilir.
Eski Uygur metinlerinde
ve
tı•
dinleme
(
Ol eligler qanlar or
sın
ta ol nom nomlaquluq orunta nom
tı•qa
yıqılqaylar.

O hükümdar ve hanların
ordu
gâhın
da, dinî
AHMET NAHMEDOV
anlamındadır:
Yel
diñdi
(Qazax);
-
Yağış di•disə, dura:•, tüşə:• yola
(Gədəbəy)
[3,144].
Türkiye Türkçesinde
din-
kökünden oluşan fiiller genelde “dinlenmek, ra
hat-
mak, soluklanmak” veya “sona ermek, bitmek, durmak” anlamındadır:
dinmek
(nsz)
1.
Sona ermek, bitmek, durmak:
“Gözyaşlarım dindi, ferah
dım, eski hayatıma kavuştum.”
Y.K. Beyatlı.
Kar ve yağmurun yağ
sı, rüz
rın esmesi kesilmek veya durmak:
“Dinmiş lodosların uğultusu içinde / İstan
bul’u dinliyorum, gözlerim
kapalı.”
O.V. Kanık
[2
1,534
dinlenmek (I)
(nsz)
Güç kazanmak için çalışmaya ara vermek,
yorgunluğunu gidermek, soluklanmak, istirahat etmek:
“Pervin biraz dinlendikten
sonra ayağa kalktı.”
-
P. Safa
2.
Bazı yiyecek ve içecekleri, tadını arttırma,
kolay
piş
mesini sağlama vb. sebeplerle bir süre bekletmek
1,534]. &#x/MCI; 4 ;&#x/MCI; 4 ;Bunlardan
din
fiiline bazı yapım ekleri getirilerek
din-
me, din
dir
mek, din
dir-
gibi
dinmek
fiilinin 1. ve 2. anlamlarını yansıtan isim ve fiiller oluştu
rul-
muş
tur.
Yine aynı kök
AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDE
din
-
FİİLİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ ÜZERİNE
kırmak,
TÜRKOLOGİYA

DİLÇİLİK
ЯЗЫКОЗНАНИ
E
LINGUISTIC
S
AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDE
din-
FİİLİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ ÜZERİNE
Özet
Azerbaycan Türkçesinde “konuşmak,
ses çıkarmak” anlamında kullanılan
din
fiili
Kaş
garlı’dan başlayarak yazılı abidelerde
çeşitli fonetik varyantlarla görülmektedir. Muh
temelen,
‘ses’ kökünden oluşmuş
fiili ilk zamanlar “yavaş sesle konuşmak” an
mını içermiş, daha sonraları Oğuzlar bunu “konuşmak”, diğer Türkler “susmak” an
mın
da
kullanmışlar. “Dinlenmek, solumak” anlamlı
fiili ile karıştırıldığından dolayı hem nor
mal hem nazal şekilleri ortaya çıkmış; Oğuz ve Kıpçak boylarının bir arada yaşadığı sa
larda d~t, n~m ses değişimleriyle hem “konuşmak” hem “susmak” için kullanıl
mış
tır. Tür
kiye Türk
çesinde
fiilindeki d~t değişimi İstanbul ağzına Kıpçak etkisiyle açık
lir.
Azerbaycan Türkçesindeki
din
) fiili Eski Oğuz (Anadolu) sahasındaki “konuşmak”
anlamını korumuştur.
Anahtar kelimeler:
Azerbaycan Türkçesi, Oguz, Kıpçak, Tür
kiye Türkçesi, ses
değişimi.

Türkçede “konuşmak” anlamlı birçok fiil bulunmaktadır. Eski Türkçede
bulunan
-
kökü
de-, di-
, diy
-;
ay-
kökü
ayt-
sözleş
-
sözle
) gövdesi
söyle
süylö
, höyle
, höyleş
, söyleş
, sözle
, sözli
, sözleş
şeki
lleriyle bugün de çağdaş
leh
çelerde kullanılmaktadır.
Bunların dışında farklı köklerden türemiş
konuş
danış
, gepir
, geple
, gürle
gibi yine “konuşmak” anlamlı fiillere de rastlamak
müm
kün. Bunlar çoğunlukla belli coğrafyalarla sınırlı yerel oluşuml
ardır ve anlam
nişlemesiyle “konuşmak, söylemek” için kullanılmaktadır. Benzer fiillerden bi
si de Azerbaycan Türkçesinde bu anlamda kullanılan
din
fiilidir.
Azerbaycan Türkçesinde ilk anlamı “konuşmak, söz söylemek” olan
din
fiili, bunun dışında
“ses çıkarmak, sesi duyulmak”, “(söz söyleyerek)
hatırını
Türkiye
, Adnan Menderes Üniversitesi, Fen
Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Prof., Dr.
E-
mail: [email protected]
THE TURKIC WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
interesting
. He
offer
s
translations
: “a T
k is
neve
r
withou
t a
Persia
[F
ârisî
]
(jus
t
) a
p is
neve
r
withou
t a
head
” –
e
mor
e
litera
l
e –
“Ther
e is no
Persia
n
excep
t
in
e
com
pan
y of a T
k
(jus
t
)
ther
e is no
unles
s
ther
e is a
hea
d to
t it

(Kâš
arî/Dankof
f
, I,
;
e
firs
t
s
e T
urk
s in a
positio
n of d
pendenc
y on
e
Persians
;
e
second
reverse
s
tha
t
dependenc
y. He
cite
s
anothe
r
proverb
,
playin
g on
e
homonym
t
(“rust”)
:
qılıč tatıqs
a iš
yunčı
r är
tatıqs
a ät
tınčı
r
“whe
n
rus
t
overtake
s a
swor
d
e
conditio
n
f
e
warrior)
suffers
(jus
t
)
whe
n a T
k a
sume
s
e
moral
s of a
Persia
s
fles
begin
s to
stink”
“Thi
s
coine
d to
advis
e a
perso
n
to be
steadfas
t
d to
e
amon
g
s
kind

(Kâš
î/Dankof
f
. An-
othe
r
sayin
g
:
tatı
közr
tikäni
tüpr
“(Strike
)
e
Persia
n on
e
e
(cut
)
the
thor
n
at
s
root

(Kâš
arî/Dankof
f
.
Eve
e
Oghuz
who
m
Kâšġar
î
view
s
e T
urki
c
groupin
g
whic
mos
t
closel
y
associate
d
wit
(an
s
henc
e
corrupte
)
e
Persians,
referre
d to
e
latte
r as
suqaq
literall
y
“whit
e
antelope

(Kâš
arî/Dankof
f
105)
undoubtedl
y
use
d in a
derogator
y
sense
Clearly
e T
urk
Persia
n
“symbiosis
” in
Centra
l
Eurasia
s
strains
e
Qarakhanid
s
als
use
e
mor
e
neutra
l
ethnony
m
täži
k
to
denot
e
e
Persians
prope
r (
ârisî
;
Kâš
arî/Dankof
f
, I,
296
;
,
. Y
ûsu
f
Khâṣ
Ḥâji
hel
e
Persia
erar
y
traditio
n in
hig
esteem
commen
g
tha
t if
e
äžiklä
r
t
writte
e
tale
s
Afrâsiyâ
(wit
who
m
e
Qarakhani
d T
urk
s
identifie
e
mythi
c T
k
her
p Er T
a)
“in
book
s –
o
coul
d
hav
e
understoo
d it if it
wer
e
t
writte
down?

(Kutadg
ilig/Ara
t
42
line
s
;
; Y
ûsu
f
Khâṣ
Ḥâjib/Dankof
f
48).
Non
-T
urks,
or
more
precisely
persons
who
did
not
speak
T
urkic
were
held
some
disdain.
They
were
called
Somlım
, a
term
unattested
outside
Khâqânî T
urkic
(Clauson
1972, 829).
Thus, a
Somlım
Tat
was
a
“Persian
who
does
not
know any
urkic”
or anyone
who
does
not
speak
T
urkic.
Non
-T
urks
usually do not
“speak”
sözle
)
but
somlı
-
“jabber”:
tat
qamuğ
som-
lıšdı
: “the
Persian
s
l jabbered”,
which
Kâshghar
î renders as “the
Persian
s jabbered
their
own
tongue.
Also
for
any
who
jabber
a non-T
urkic
language”
(Kâ
arî/Dankoff 1982–85,
;
;
;
6 (
somlıt
-
mak
e
someon
e
spea
k in a
non
-T
urki
c
tongue”)
Unlik
e
e
Ara
c
‘ajam
“barbarians
, non-
Arabs”
a‘jamî,
a
label
which
remaine
attache
d
non-
Arabic
speakers
even
after
they
had
acquired
Arabic,
when
a
non
-Turk
learned
speak
T
urkic,
the
term
somlım
“leaves
him”
(Kâš
arî/Dankoff 1982–85,
II,
136).
short, T
urkicization
brought
assimilation/acceptance.
For
Kâshgharî,
language
was
a
key
component of T
urkic
identity.
M
qal
nin davamını
növb
ti sayımızda
oxuya bil
rsiniz.
PETER GOLDEN
derived (ultimately Aramaic
based) Uyghur
script
95
, as did also the non
Muslim
Uyghurs
. We can be certain of this with regard to the Qarakhanids and it may have
been true of some of the Oghuz as well. Kâshgharî says the Turkic
script was used
“for all documents and correspondence” of the Qaghans and Sultans, the former
certainly a reference
to the Qarakhanids and the latter perhaps to the Seljuk rulers
(although Seljuk Uyghur
script documents have not been found), “from ancient
times to the present,” but then defines the area of usage as “from Kâšġar to Upper
Ṣîn, encompassing all the lands
of the T
urks” (muḥdiqan jamî‘ diyâr al
Turk;
Kaşgarlı 1941, 8; Kâš
ari 1982
85, I, 78). Kâshgharî’s notices on Ṣîn (generally
understood as “China”) are not always clear. The area of “Upper Ṣîn” is associated
with “Mâṣîn” (Pers. Mâčîn)
“which is also Taw
96
m
e
d T
urki
c
ter
m
r
e
北魏
Norther
n Wei or
T
uoba
97
W
ei/
abghach
dynasty (386–534)
that
ruled
Northern China
and
a
name
that
figures
Qarakhani
titulature
98
. In
s
era
, it
denote
Chin
a
prope
r,
i.e
e
are
a
wit
h a
predominanc
e
ethni
c
n
Chinese
.
s
comment
s
see
m to
restric
t
e “T
urkic

(i.e
Uyghur
) to
e
Seljuk
world
e
oldes
t T
urki
c
document
s in
Arabi
c
scrip
t
ste
m
fro
m
e
centur
y
(Scharlip
1995,
;
r
Anatolia
n T
urkis
se
e
Kökteki
n
Kâshghar
î
add
s
som
e
interestin
g
THE TURKIC WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
In
Kâshgharî
’s
time
e T
urkic
speakin
g
people
s
wer
e not
l – or
r
e
mos
t
par
t –
organized
into
a
single
state
had
been
the
case
the
Türk
era.
Substantial
nu
bers
were
stateless,
longin
g to
acephalou
s
confederations
suc
h as
e
recentl
y
esta
lished
sprawlin
g
Qıpcha
realm
(the
Dašt
-i
Qifčâq
Islamic
authors and the
dikoe
pole
“W
Steppe” of the
Rus’
sources),
whic
extende
fro
m
e
Danubia
zon
e to
ester
Siberia
Kazakhsta
e
land
s
nort
e
Qarakhani
state
, or
e
smal
l
non
Musli
m Uyghur
statele
t of
e T
ari
m
d T
urfa
regions
with
center
s
Bešbalı
q
Qočo
ruled by
th
e
Idıqut
Iduqqut
. There
wer
e three T
urko
Islami
c
states
o of
the
m
withi
n or
contiguou
s to
e
Musli
m
Middl
e
East
:
e
Selju
k
Empire,
tered
Iran
Iraq,
expanding
into
the
Mediterranean
littoral
and
Anatolia
and exe
cising
varying
degrees
of
power
over
its
eastern
neighbo
r, the
Qarakhanid
state
Central
Eurasia.
The
third
T
urko
Islamic
state
– and
the
rst
of them
embrace
Islam
(in
the
early
decades
of
the
10th
century)
was
that
the
Bulghars
centered
on the
dle V
olga.
Kâshgharî knows the
city
of
Bulgha
r,
which
he
calls
a
“well
-known
city
of the T
urks”
(Kâ
arî/Dankoff 1982–85,
.
e Volga
Bulğar
s
wer
e a
mercia
l
presence
, but not an important
military
force.
Their
ancestors
o
arrived in
th
e Pontic steppelands
wit
h or just
afte
r
th
e
t
wav
e of
Oghuric
tribes,
463
CE,
had
been
among the
subject
peoples of the Türk and then
Khazar
Qaghanates.
From
the
latter
part
of the 7th –
more
probably the
8th
century
into
the
early
10th
century
– Oghuro-Bulgharic
tribes
had
been
migrating
the
Middle
olga
region
where
e V
olg
a
Bulgha
r
stat
e
take
shap
e by
e
lat
e
centur
y
(Zimony
i
;
Ther
e
e
som
e
example
s of
runifor
m
wri
g on
object
s
datin
g to
e
11th
cen
turies,
i.e. a
period
after
their
Islamization.
These
appear
be
connected
with
the
runiform
script
attested
the
Kuban’
region,
area
from
which
their
forebears
had
migrated
(see
Kyzlasov
1994, 15 pp. 74
fn.
. To
what
extent they
participated
the
“T
ürk”
culture
that
extended
from
golia
the
V
olga
North
Caucasian
steppe
zone
remains
little
explored. We
Arabic
script
inscriptions
until
after
the
Mongols
conquests – and
these
are
grave
inscriptions,
written
a
mixe
Arabi
c
d Bulgharo-T
urkic
tongue. They date
1281 and
ntinue
into
the
mid
-14th
century
The Oghuz
derived Seljuks, and the tribes that constituted the Qarakhanids,
stemmed directly from the dislocations caused by the collapse of the Türk
Empire.
Despite subsequent Islamization in the 10th and early 11th century, they had co
tinued to use the “Turkic writing system” (kitâbat al
turkiyya), i.e. the Sogdian
For overview see Golden 1992, 163
168.
Medieva
l
Rus

source
s
calle
d it
Велики
од
“th
e
great
city”.
Its
location,
probably
on
the
confluence
of
the
V
olg
a
d
Kama
,
s
bee
n
debated
.
Recen
t
scholarship
associate
s it
wit
h
e
ruin
s of
Bilya
r
(Biliar
) on
e
Malyj
Cheremsha
n
Rive
r in T
atarstan
;
e
Khuzi
n
1997
,
51.
There are also runiform inscriptions from Balkan Bulgaria (see Rashev 2007,
238
239), whither other Bulghar
groups migrated in 679 CE.
ryjarski
1985;
T
ekin
1988;
Erdal
1993.
A TURKIC LITERARY CULTURE
PETER GOLDEN
direct
contact
with
Oghu
z
triba
l
groupings
Curiously
, he
doe
s
t
tel
l us if
e
Qara
hanid
s et
employe
similar
interogations regarding
affiliations.
From
, which
had become
boy
Oghuz and
some other
branches of
Tu
kic (
z
change),
the
collective
noun
was
formed.
This
was
the
earliest
urkic
terms
have
for
“an
organized
tribal
community, a people
the
sense
of a
community ruled by a particular
ruler”
. It
s
use
wit
referenc
e to
othe
r T
urkic
speakin
g
people
s
(e.g.
oqu
z
Oğu
z
s well
a
s non
-T
urkic
(e.g.
abğač/
avğač
bo
“the
Chinese people”
87
).
In
Kâshgharî
Clauson
points
out,
appears
and
and
usually
translated
“tribe(s)”
(al
qawm
,
al-aqwâm
al-qabîla)
or “people”
al-
nâs
, see
also Dankoff 2008d, 68). In one
phrase,
bodunluğ
boqunluğ
kiši
:
“[o]ne
who
has kinsmen”
(dhû
rahṭ
-‘ašîra)
,
continues
point
the
kinship
associations
of
bodun
the
Chigil
dialect
his
era,
bodun
denoted
“[s]ubjects,
commoners” (
ar-
ra‘îya
-‘awâmm an-nâs
;
Kâš
arî/Dankoff 1982–85,
304).
the
Quta
Bilig
written
1069 by
Kâshgharî
’s contemporary, Yûsuf
Khâṣṣ
Ḥâjib
of
Balasaghun,
bodun
signifies
both
“people
a community” and
(more
frequently)
“individuals”
Kâshgharî
does
not use
the
sense
of a national
community, a connotation
associated
wit
e
ter
m in
e T
k
Uyghu
r
inscri
tions
Howeve
r, it
s
stil
l
employe
d in
s
original
sens
e in
e
Uyghu
r
translatio
n of
e
biograph
y of
e
note
centur
y
Chines
e
traveler/Bud
dhist
pilgrim
Xuanzang by
Shıŋqo
Sheli
T
utuŋ
(ca.
1000 –
1050)
Beshbalıq
the Qocho
Uyghur
state
The fragmentation of the Eurasian steppe world following the collapse of the
Türk Empire (743
44 in the east, 766 in the west) and the
rise and fall of separate
states and loosely configured polities since then may have made the term bodun
less associated with a specific people.
104)
renders
“From
whom
your
origin
d
which
tribe
e
you
related?

also
mentions
other
terms
that
express
“kinship
loyalties”
largely
pertaining
“smaller
groupings”.
Clauson
1972,
306
“lit.
‘clans’
practice
a
semi
tech
nica
l
term”;
Zimonyi
200
3
“Gentilverband”;
T
eni
-
shev/Dybo
2006,
523
“narod,
naselenie,
poddannye”,
which
might
be
connecte
d
with
bodu
-
“prikrepliat’,
prilepl
at’,
pritsepliat
Use
r
2010
,
286
29
1
“kabile,
boyla
r,
halk
;

THE TURKIC WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
comments
that
means
“tribe”
(qabîla)
the
Oghuz
dialect
(Kâš
arî/Dankoff 1982–
122;
Kâshgharî/Auezova
2005, 118 [
plemia
Kâshgharî/Kormushin
2010
plemia
.
Th
e
ter
m
althoug
h not
note
d in
e
Mamlûk
Qıpcha
dictionaries
n
be
foun
d in
e
name
s of
e
tribes
sub
tribe
s
clan
s of
e
Cuman
-
Qıpchaq
s reported
in
Rus

Arabi
c sources (e.g.,
th
e Altunopa, Ayopa,
Chenegrepa
&#x/MCI; 5 ;&#x/MCI; 5 ;Ченегрепа
:
Čenegi
r-
opa
-oba,
Qitan
-opa
e or
branch
at
least
the
the
Oġuz”
84
Kâshgharî
’s
travels
had
clearly
brought him
into
rod

(“tribe
,
peopl
e
clan”
) is a
second
y
developmen
t
from
e
origina
l
meanin
g
of
this
word as
“body,
trunk,
torso”
(telo,
tulovishche).
See
als
o
Starosti
n et
.
2003
, I,
365
. If
e
latte
r
e
correct,
the
earliest
sense
of
the
Altaic
bòdà
from
which
they
deriv
e
thes
e
d
othe
r
term
s is
“body;
intestines,
belly
’” �
Proto
-T
urkic
*
bod
“body,
stature,
self,
kin,
tribe,
counter
for
persons,
length”.
Clauson 1972, 5
6, “small social unit, possibly, ʽclan’, but prob. even smaller, ‘extended family’ etc.”. This
came
to be associated with the physical habitation of this group and hence subsequently denoted the “dwelling
place of such a unit; small encampment or large tent, and thence more generally ‘tent, hut’” etc. Starostin et al.
2003, II, 1059, associate it with Mo
ng. obuġ “clan, family” from presumed Altaic *
pV. See also discussion in
Tenishev/Dybo
2006,
526,
noted
Old
T
urkic
d
Old
d
Middle
Qıpchaq
,
Čağatay,
Uzbek
,
Kazan
ata
r,
Qazaq
,
Moder
n
Uyghu
r as
wel
l
Modern
Oghuz
tongues,
and
with
the
primary
sense
of
“clan,
tribe,
people”,
perhaps
first
meaning
pile,
heap,
collection
of
stones”.
Cf.
also
Sevortian
1974,
I,
399
401,
which
does
not
exclude
the
possibi
that
thi
s
s
n
d
borrowing
” in
Oghu
z
d
d
Uyghu
r,
the
form
opa
(the
source
not
indicated).
Kaşgarlı 1941, 170 boy kim (man al
qabîla); 505; Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 267; II, 219; Kâshgharî/ Au
zova 2005, 329 (rendered as sorodichi “kinsmen”); 844 (rendered as obshchina, plemia, rod “community, tribe,
clan”).
enishev/Dybo
2006,
525,
suggest
that
bo
oy
,
the
meanin
g of
“plemia
,
narod
,
rod

(“tribe
,
peopl
e
clan”),
a
secondary
development
from
the
original
meaning
of
thi
wor
d
a
“body
trunk
torso
(telo,
tulo
vishche).
Lane 1863
1893, I/3, 1169; Polosin 1995, 201; Kazimirski 1860, I, 938, “Famille, tribu d’un home, de trois à
sept, compose d’hommes seuls”.
On this term, see above.
Polosin 1995, 325; Lane 1863
,
I/5
,
20
3 “a
man
’s
kin
folk
or
his
nearer
or
nearest
relatives
or
next
of
kind
by
descen
t
m
e
sam
e
fathe
r or
ancesto
r,
smal
l
subtrib
e or
smalles
t
divisio
n in
subdivisio
n of a
trib
e
…]
a
tribe
(sy
n-
onymous
with
qabîla
)”;
Kazimirski
1860,
,
26
2
“Proche
s
parent
s du
côt
é
paternal
,
Famill
e
(sub
division
d’une
tribu)”.
Dankoff
2008d,
68,
cites
‘ašîra
as
meanin
g
“clan
” in
Kâshgharî
,
e
translatio
n of Tur
kic
oğuš
(Kâš
arî/Dankoff
1982
85,
I,
104),
see
DTS
1969
,
36
5
oğu
š
“rod,
plemia”
,
oğu
š
bodun
“rodovye
podrazdelenij
a i
narody”;
Te
n-
ishev/Dyb
o
2006
,
526;
527
“rod,
plemia,
kasta”
oq

“os’,
stvol
(dereva),
serdtsevina”
,
d
varian
t
uquš
“rod,
plemia
,
narod,
pokolenie
,
potomstvo
,
rodstvenniki
,
poroda
,
klass”;
Use
r
2010
,
292
29
3
oğu
š
“boy,
kabile”.
Dankoff
2008d,
68,
adds
his
definition:
“that
group
of
kins
-
n
who
answe
r
e
cal
l
for
hel
p
of
on
e
of
their
numbe
r,
usuall
y to do
battl
e
wit
h a
riva
l
group”
.
Clau
-
n
1972
,
96
,
read
s
as
uğuš
:
“in
e
earl
y
perio
d a
popul
n
unit
smalle
r
tha
n a
tribe
,
or
a
clan
,
but
larger
than
a
single
unitary
family,
‘extended
family’,
or
less
precise-
ly,
‘family
’”
and
subsequently
“generation
or
degree
of
relationship”.
Polosin 1995, 408; Kazimirski 1860, 840 “Peuplade, tribu, people (y compris les deux sexes)”; Wehr/Cowan
1994, 935.
Dankoff 2008d, 67
70, who also cites there a range
of smaller kinship terms (which need not detain us here) and
the Oghuz and Qıpchaq usage, köküŋ kim? lit. “who is your root?” which Kâshgharî (Kâš
arî/ Dankoff
1982
85,

АХЧА КОЮНЛУ КАДЖАРЫ: ИРАВАНСКОЕ БЕГЛЕРБЕКСТВО В
ПЕРВОЙ ТРЕТИ
XVII
ВЕКА
Смен
власти в обеих воюющих странах
Османской империи и С
февидском Иране
привели к заключению мира. Османская империя прио
рела территорию Ирака, но уступила Эриванское ханство.
По сообщению и
ториков XVII века Тахмасп Кули хан по просьбе сефе
идского шаха Аббаса
II (1642
1666) был отпущен из плена, но интр
ги правителя Тавриза Рустам
хана привели к тому, что хан был убит османами по дороге домой. Когда об
этом стало известно,
шах прик
зал казнить Рустам хана.
Очевидно, что, назначая Амиргуна хана правителем крепости Ереван и
Чухурсаадского беглербекства, шах Аббас не устанавливал четких границ его
владений. Описывая деятельность Амиргуна хана, историки свидетел
ствуют,
что на севере границы его владений доходили до территорий грузинских
царств, на северо
востоке земли Чухур
Саада граничили с Карабахским бе
лербекством, на юго
востоке

с беглербекством Азербайджан (с центром в
Тебризе). В
прос о западных и юго
западных границах
беглербекства был
оставлен открытым: на этих направлениях земли Амиргуна хана граничили с
владениями Османской империи, и шахиншах предоставил каджа
рскому хану
возможности расширять свои владения в этом направлении. По сведениям
Искандера мунши, Аракела Даврижеци и Ибрахима Эфенди Печеви, Амирг
на хан воевал на значительном расстоянии от Еревана,
желая
подчинить себе
та
кие отдаленные области, как Карс, Ван, Эрзурум и др
[1, 60; 4, 80
81]. В
XVI веке владения Чухур
Саадского беглербека охватывали и земли Н
ахич
вани; в середине XVII века Нахичевань управлялась отдельным ханом [12,
114].
Известный османский историк, географ и путешественник Эвлия Чел
би, странствуя в 1646
1648 годах по Южному Кавказу, из османских пред
лов на территорию Сефевидского госуда
рства проехал через крепость Карши,
о которой он пишет: «
Карши… первая крепость на земле Персии. … Ныне
находится на земле Еревана и является одним из городов Азербайджа
» [12,
110]. Таким образом, османский писатель отмечает, что вся северо
западная
часть владений Сефевидов на Южном Кавказе территориально является
Азербайджаном, несущим в себе
территориальный, а не этнополитический
смысл.
омментируя эти сведения османского путешестве
ника, академик З.
Буниятов
исходил из того,
что под «Азербайджаном» Эвлия Челеби имел в
виду всё Сефевидское государство. Внимательное изучение текста «Книги
путешествия» показывает, что для Сефевидского государства Эвлия Челеби
использовал термин «Персия», а под «Азербайджаном» понимались только
се
веро
западные регионы Сефевидской державы

Тебризское, Ширванское,
Карабахское и Ираванское (Эриванское) беглербекства, включавшие в свои
пр
делы ряд
прочих
меньших ханств.
Крепость Карши замыкала владения Эриванского беглербекства с запа−
да. Сама крепость имела квадратную форму, была построена высоко на холме.
Эвлия Челеби отмечает, что в «прежние времена», то есть в XV
XVI веках,
это был крупный город и могущественная крепость
», и указывает, что в
АЛЕКСАНДР НЕСТЕРОВ
ЮЛИЯ ИВАНОВА
Столь же неясной остается причина смерти хана. В источниках зафиксиров
ны различн
ые версии: смерть хана от раны; убийство, организованное сыном
хана Тахмасп Кули ханом; убийство, совершенное по повелению шаха Абба−
са. Оснований для предпочтени
той или иной
из версий в настоящее время
не имеется. Можно только с достоверностью утверждать
, что в 1628 г. бе
лербеком Иравана был сын Амиргуна хана Тахмасп Кули хан, который оста−
вался на этом посту вплоть до нового захвата города османскими войсками в
1636 г. Интересно
отметить
что многие историки того времени не делали
разницы между отцом и сыном
Амиргуна ханом и Тахмасп Кули ханом
,
счита
я, что на протяжении всего периода 1604
1636 гг. беглербекством
управлял Амирг
уна хан [1; 4].
Историки отмечают, что Тахмасп Кули хан «
имел красивую внеш
ность,
большие глаза, тонкие брови, широкий лоб, широкие плечи, маленький рот и
мелкие зубы, был приятен в беседе и сладкоречив, справедлив и право
суден,
правдолюбив и беспристрастен
». Его деятельность оказалась продо
жением
деятельности Амиргуна хана: шла последовательная работа по администра−
тивной органи
зации ханства и обороне его территории от внешних врагов.
Среди наиболее сущ
ственных мероприятий, предпринятых Тахмасп Кули
ханом, была организация переписи населения, возложенная на ближа
шего
советника хана Аслан агу. Результаты переписи показали, что м
усул
манское
население, свободное от большинства налогов, составляет примерно три че
верти населения ханства. Около четверти населения ханства составляли хр
стиане; в то же время Тахмасп Кули хан, в соответствии с решениями шахов
Аббаса I и Сефи I (1629
– 1642),
продолжал политику выселения христиа
ского населения региона вглубь Ирана. Причиной этого были, во
первых,
опасения хана, подозревавшего местных христиан в симпатии к более вер
терпимой Османской империи, во
вторых, продолжавшиеся войны с цар
ми
гру
зинских государств
христианами по религиозной принадлежн
сти.
Тахмасп Кули хан был одним из лучших сефевидских полководцев, и
ему были предоставлены широкие полномочия для ведения военных де
ствий в период продолжа
ейся войны с Османской державой. Хану
лось
отбить несколько вторжений османс
ких армий на территорию ханства
он
сам предпринял попытку захватить Карс, но эта попытка не удалась. Тем не
менее, Тахмасп Кули хан последов
тельно расширял владения ханства за счет
сопредельных османских и грузинс
ких территорий, призывая на новопок
ренные земли каджарские племена. Его активность вызвала беспокойство
центрального пр
авительства Османской империи, и в 1635 году поход против
эрива
ского хана возглавил сам османский султан Мурад IV (1623
– 1640).
Безусловное численное и военное превосходство османской армии привело к
разгрому и пленению Тахмасп Кули хана (1636). В то же время османский
султан с уважением отнесся к недавнему противнику: ему было дано новое
имя (Юсуф бек), предоставлены владения в Ан
толии
, а местом жительства
был определен Стамбул

столица Осма
ской империи.
АХЧА КОЮНЛУ КАДЖАРЫ: ИРАВАНСКОЕ БЕГЛЕРБЕКСТВО В
ПЕРВОЙ ТРЕТИ
XVII
ВЕКА
Армянский хронист XVII века Закарий Канакерци отмечает, что Ами
гуна хан был «
мужем храбрым и смелым, доблестным в битвах, неустра−
шимым и безбоязненным
» [3, 70
]. Практически во всех хрониках от
мечается
его активная строительная деятельность.
астроенный
резко против С
февидов и
сторик Аракел Даврижеци считае
главным деянием Амиргуна х
на переселение
им
значительной части населения Ираванской области
глубь
Ирана [1, 40].
В ряде исторических исследований делается попытка обосновать этн
ческий характер переселенческой политики шаха Аббаса и Амиргуна хана:
предполагается, что эта политика была направлена и
ключительно против
христианского, то
шь
армянского на
селения области. В то же время даже в
труде Аракела Даврижеци можно обнар
жить сообщение, что «
шах приказал
под страхом меча, смерти и плена выселить [жителей] отовсюду, куда
только они могли добраться, изгнать их и не оставить ни единой живой
души, будь т
о христианин или магометанин, согласный [на переселение] или
несогласный или нарушитель приказа царя
» [1, 62]. Таким образом, политика
сефевидского правительства была направлена на обеспечение безопасности
завоеванной области: шах Аббас не без оснований пр
едполагал, что покоре
ное население может действовать против сефевидской армии в пользу
Османского государства. Переселенческая политика не могла не вызвать с
противления местного населения, поэтому 1604
1605 гг. стали временем не
только военного, но и социального конфликта в регионе. Наиболее извес
ным конфликтом стало движение, возглавле
нное Мехлу
баба, выходцем из
Гянджи, и направленное против ира
ской власти в ханстве. Восстание было
беспо
адно
подавлено Амиргуна ханом.
Амиргуна хан вел активные работ
ы по реорганизации экономической
жизни формирующегося ханства. Практически все хронисты свидетельств
ют, что именно при Амиргуна хане была отстроена Ираванская крепость. За−
карий Канакерци писал: «
Сначала принялся он строить крепость, затем
дворцы и виноградники, цветники и сады, рыть каналы и умножать [колич
ство] воды. В некоторых местах облегчил он также налоги и снял тяжкое
бремя с выи простолюдинов. Правда, он
увеличил
сухра
, то есть барщину.
Увеличил он барщину потому, что, как сказали мы, занимался строител
ством… Но хотя и тяжела была барщина, однако хан давал хлеб работа
шим на барщине, ибо был он милосерден. Напекши много хлеба, он, нагрузив
лошадей, отправлялся туда, обходил поля и раздавал хлеб тем, кто работал
там. Поэтому ашуги сложили и пели хвалебные песни о его щедро
сти. И так
жил он, благоустраивая страну
» [3, 70].
В войне против грузин Амиргуна хан был в 1624 г. ранен и возвратил
ся
в Эриванскую крепость. Последние годы жизни хана остаются во многом за−
гадочными. Неизвестна даже точная дата см
ерти хана. Аракел Даврижеци
относит смерть Амиргуна хана к 1624 году, Зака
рий Канакерци
к 1625 году,
автор хроники «Тарих
и аламара
йи А
баси» Искандар Мунши
к 1628 году.
АЛЕКСАНДР НЕСТЕРОВ
ЮЛИЯ ИВАНОВА
ла размещена в районе Астрабада (в том числе ахча коюнлу каджары), мен
ь−
шие части поселились в районе Мерва и в Карабахе в Западном Азерба
джане (зияд оглу ка
жары).
В 1603 году сефевидский шахиншах Абу
Музаффар шах Аббас I В
е−
ликий (1587
1629) начал активные военные действия против войск Осма
ской империи на Южном Кавказе. В первые же месяцы похода был отвоеван
Тебриз
истор
ический центр Иранского Азербайджана, затем была взята
крепость Нахичевань, и войска Сефевидов приступили к осаде крепости Ре−
ван (Ираван, ныне Ереван). По данным Ибрахима Печеви, осада продолж
лась 9 месяцев и 10 дней (мнение Эвлия Челеби о том, что осада
крепости
продолжалась только семь дней, явно ошибочно [12, 151]); в конечном итоге
Ереван был взят [5, 304; 9, 325]. После завоевания Ревана / Иравана шах А
бас I считал целесообразным передать управление этими землями каджа
скому хану,
да и
значительная ч
асть каджаров заселяла территорию, неп
средственно примыкавшую к завоеванным владениям с востока. Под властью
каджарских ханов Чухур
Саад оставался вплоть до нового османского заво
вания в 1635 году [7, 464
– 465].
Правителем занятой крепости и прилегающих
территорий был назн
чен Амиргуна хан каджар из каджаров ахча коюнлу по прозвищу «Сары А
слан» («Рыжий лев») [1, 54; 6, 521] (прозвище хану было присвоено самим
шахом Аббасом [5, 314]).
Удивительно,
ни один из историков не указывает, какие конкретно те
тории передал шах Аббас под управление Амиргуна хану. Очевиден
тол
ь−
факт, что Амиргуна хан получил в управление собственно город и кр
пость Реван (Ереван) и прилегающие территории. Ереван находился в сфере
ответственности Амиргуна хана, и в первую очере
дь хан начал отстраивать
крепость [3, 70]: территория в ходе войны была полностью опустошена, а
крепость разрушена (Ибрахим Эфенди Печеви писал, что «
шах разрушил кр
пость Реван до основания
» [4, 80]). На некоторое время под контроль Амир−
гуна хана был пере
дан и вилайет Гянджи [1, 59], но город Гянджу ему взять
не удалось, и достаточно скоро (уже в 1606 году) правителем Гянджи оказ
вается Аллахверди хан, затем Мухаммад хан, и власть Амиргуна хана на Гя
джу более не распространялась (тем более, что правителям
и Карабахского
беглербекства, центром которого исторически была Гянджа, были представ
тели другой ветви каджаров
Зияд
оглу).
Деятельность первого беглербека восстановленного Чухурсаадского
беглербекства (новое территориальное образование чаще стали назыв
ать
:
Эриванским, Ираванским,
Ереванским ханством) Амиргуна хана каджара д
стойна отдельного исследования. Именно
ему
принадлежит заслуга форм
рования автономного государственного образования на землях Западного
Азербайджана, основным населением которого стали переселе
ные на земли
данного ре
гиона тюркские племена каджаро
их
уделом стал Чухур
Саад
).
АХЧА КОЮНЛУ КАДЖАРЫ: ИРАВАНСКОЕ БЕГЛЕРБЕКСТВО В
ПЕРВОЙ ТРЕТИ
XVII
ВЕКА
беглербекство, объединившее ряд регионов Западного Азербайджана (это
территориально
административное образование часто именуется также Ре−
ванским / Ираванским / Ереванским ханством или беглербекством
по наз
нию города и крепости, где располагалась резиденция правителя реги
) [9,
324]. Османские з
авоевания последней четверти XVI века привели к тому,
что основное тюркско
огузское население региона
племена устаджлу, байят,
румлу и аллаут
откочевали на юго
восток, беглербекство было ликвидир
вано, а на территорию вновь созда
нного в
лайета Османской империи были
переселены тюрки
османы из Анатолии. Сохранилось в регионе и местное
христианское население, так называемые
«армяне», что
указывало
прежде
всего
на
их конфессиональную принадлежность к Армянской Апостольской
Церкви [8,
559 –
560]. В 1603

1605 годах территория Чухур
Саада была о
воевана сефевидским шахом Аббасом I, и основным населением региона ста−
ли переселенные туда огузские племена каджаров ветви ахча ко
юнлу [9, 325].
Источники по истории и географии Чухур
Саада начала XVII века д
вольно многочисленны,
хотя и
содержат в основном одностороннюю инфо
мацию

сведения о событиях, чаще всего связанных с военными действиями
на данной территории.
Следует
отметить, что беглербекство Чухур
Саад
упоминается в ряде источников,
написанных на персидском и армянском
языках и частично переведенных на русский язык. В настоящее время на ру
ском языке опубликованы полные или частичные тексты «Книги историй»
Аракела Даврижеци [1], «Хроники» Закария Канакерци [3], «Джамбр» С
и−
меона Ерева
нци [11], «Краткой истории страны Агванской» Есаи Хасан
Джалаляна [2] «Истории» османского автора Ибрахима Эфенди Печеви [4],
«Хроники воскрешения царей
» Малик Шах
Хусайна Систани [5],
а также
ряд
других исторических текстов. Особое значение для изучения т
ерритории
Чухур
Саада имеет «Книга путешествия» османского автора XVII века Эвлия
Челеби, который проехал через территорию беглербекства и дал
описание
региона с кратким историческим очерком [12]. Большое значение для иссле−
дования истории и географии регио
на имеет сочинение Искандера Мунши
«Мироукрашающая история шаха Аббаса» [13]. Тем не менее необходимо
отметить, что источников для исследования географии Чухур
Саадского бе
лербекства явно недостаточно. Отдельные сохранившиеся документы, име−
ющие отношение
к территориальным проблемам Чухур
Саада времен Ами
гуна хана, лишь незначительно дополняют картину, сложив
уюся
в резул
ь−
тате исследования нарр
тивных источников .
Каджары
одно из тюркских (огузских) племен,
традиционно счита
щее
пришедшим в Переднюю Аз
ию в период монгольских заво
ваний XIII
века. В начале XV века эмир Тимур переселил каджаров из Северной Сирии
на Южный Кавказ, где каджары расселились в регионе Иравана и Гя
джи. В
XVI веке каджары были одним из семи кызылбашских племен, ставших в
енной о
порой первых Сефевидов. Шах Аббас I предоставил каджарам не−
сколько территорий, где каджары и расселились: основная часть племени бы−
TÜRKOLOGİYA

KLASSİK İRS
PORTRETLƏR
КЛАССИЧЕСКОЕ НАСЛЕДИЕ
ПОРТРЕТЫ

CLASSICAL HERITAGE
PORTRAITS
PETER GOLDEN
Oghuz union
after
most
of
the
Pechenegs
had
fled
the
Pontic
steppes.
Their
arrival
there
probably
began
the
first
third
of
the
9th
century
and by the
last
decade
that
century
they had become a powerful
force
there,
elements
of
which
may
have
accepted
some
degree
of
subordination
the
Khazars
(Golden 1972, 57–
63)
Others
posed a
threat,
reflected
perhaps
the
construction by the Byzantines
the
Khazar
fort
of
Sarkel/Sharkil
on
the
left
bank
of
th
e
lowe
r
n in
–841
72
. It is
unclea
r if
e
Charuqlug
hav
e
an
y relationship
wit
h the
Charuq
, a T
urki
c
tribe
whic
inhabite
e
cit
y of
Barchu
(Kâ
arî/Dankof
f
1982
, I,
73
perhaps
element
added
the
Oghuz,
like
the
Pecheneg
grouping. The
Ula
Yondlugh
are
probably the
Ala
Yondlugh
“possessors
piebald
horses”.
This
latter
reading
finds
support
the
8th
century
Uyghuro
-T
THE TURKIC WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
“left twenty
two men behind” these were the ancestors of the Oghuz. Two men
were added to the group, the ancestors of the Khalaj (Qalač) and thus the whole
group consisted of twenty
four. Previou
sly considered a
n aberrant branch of Oghuz
Tur
kic, Khalaj (now in Central Iran, earlier there were substantial numbers of them
in Afghanistan and dispersed elsewhere in Central Eurasia; Inaba 2005), today, is
considered a distinct or
“au
tonomous” sub
-group
ing of the Turkic languages, one
that underwent considerable areal
influ
ence with Oghuz, in particular its western
branches, but retains a number of archaic features
64
Kâshgharî, commenting fu
ther on the Oghuz, remarks “[i]n origin they are 24 tribes, bu
t the
two Khalajiyya
tribes are distinguished from them in certain respects and are not counted among
them” (Kâš
arî/Dankoff 1982
85, II, 363). King Shu was pursued by Dhu’l
Qarnayn and finally managed to defeat the latter’s vanguard in the area near
“Uyğu
r” at a mou
tain called Altun Qan. Peace followed and Dhu’l
Qarnayn built
the Uyghur cities (Kâš
arî/Dankoff 1982
85, II, 363). There are many interesting
elements in this account (including how Dhu’l
Qarnayn gave the Oghuz the name
Türkmän based on a Persian popular etymology: Turk
mânand they “look like
Turks”), which will not be discussed here, but it is interesting to point out that A
tun Qan (“Golden Khan”) may perhaps indicate some distant historical memory of
the Altay
Mou
tains (< altaň “gold”
called
Chinese
Jinshan
(“Golden
Mountain”),
ancient
homeland of the Turkic peopl
66
Asid
e
from
his
first
listing
, Kâshgharî only mentions
e
Bayat
, Charuqlugh,
Qayıg
h and
ewä/Ewä
[Y
evä/Evä]
other
notices
the
Dîwân
. The
Bächänäk
are
also
noted,
but
here
a
differen
t
branch
actuall
y
e
mai
y of
e
Bächänäks
, is
meant
68
Kâshghar
î
doe
s
t
clearly
distinguish
them
. In
thi
s regard a
w words
abou
t
e
listin
g
ar
e in order.
Th
e
Bächänäk
Пе
ченҍгъ
, pl.
Пе
ченҍзи
Pechenegs
of
the
Rus’
accounts
69
, the
Πατ
ινά
Πατ
ινακῖται
of
the
Byzantine
source
s (Mor
a-
vcsi
k
1958
248)
Be ca nag
in an Uyghuro-T
PETER GOLDEN
Bächänäk
(Pecheneg),
Chuvalda
r, Chäpni,
Charuqlugh
. The
order
which
they
are
given
probably
has political
significance
terms
of
seniority
and
rank.
This
somewhat
further
amplified
the
later
lists
Oghuz
tribes,
which
they number
twenty
-four, found
Rashîd
Dîn
(d. 1318)
Abu’l
Ghâz
î
Bahadu
r
Kha
.
1663)
e
list
s do
t
completel
y
correspond
Som
e
fluidity
tribal
composition
be
expected.
Rashîd
Dîn
produces the
tamğa
s
well,
many
of
which
remained
unchanged
despite
the
centuries
separating
the
two
reports
highly
unlikely
that
Rashîd
Dîn
had
access
Kâshgharî’s
work.
In addition to this complex tribal structure, Kâshgharî also mentions a series
of Oghuz “cities”. Urban associations do
not figure prominently in earlier sources
on the Oghuz. Whether they founded these towns or as is more likely simply b
came associated with them for trading and other purposes, awaits further investig
tion. Islamization undoubtedly played a role here. The
cities are listed in the order
of their appearance in the Dîwân: Sabran, Sitkün (often noted elsewhere as sütkend
“milk city”, clearly a Turkic folk etymology), Qarnaq, Sughnaq, Qarachuq (Fârâb,
later Ot
rar)
61
.
He does not add details. Curiously absent is any mention of Yaŋı
Känt (Pers.
Dih
i Nau,
Arabic Madînat al
-Jadîda
or
Qaryat al
Ḥadîtha
), now the
ruins of Dzhankent, the onetime winter quarters of the Oghuz Yabğu
62
Settled
Oghuz had a lower social status. K
âshgharî explains the word yatuq ( yat
-
“to lie
down, sleep, [of nomads] to settle in one place”; Clauson 1972, 884) as “a class of
Oghuz, in their own land, who never nomadize or go on raiding expeditions; they
are called yatuq meaning ‘lazy ones, ones l
eft behind’” (Kâš
arî/ Dankoff 1982
85, II, 153
63
At the very end of his Dîwân, Kâshgharî, under the heading of Türkmän, a
term often
syn
onymous with Islamized Oghuz (but denoting Islamized Qarluqs as
well), associates their early history, before “cities and settlements”, such as “Ṭirâz,
Isbîjâb and Balasaghun” had been built, with a tale about Dhu’
l Qarnayn and his
wars with the legendary
“king of the Turks”, Shu. The latter, having been defeated,
Kaşgarlı 1941, 40; Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 101
102; Kâshgharî/Auezova 2005, 92
94; Kâshgharî/Kormushin
2010, 96
Rashîd al
Dîn 1373/1994, I, 54
61 (with the divisions into Bozoq
and Üčoq)

here the Qınıq of the Üčoq appear last
and the Qayı of the Bozoq are first. They all stem from the six
sons of Oghuz Khan. The group
ings/peoples/tribes
(aqwâm) are the Bozoq, Kün Khan’s sons, Qayı, Bayat, Alqa İwli (Äwli), Qara İwli (Äwli), Ay
Khan’s so
ns, Yazır,
Dögär, Dudurgha, Ya
parlı, Yulduz Khan’s son
s, Avshar, Qızıq, Bigdili, Qar
qın and Üchoq, Kök Khan’s sons, Bayu
n-
dur, Bechänä, Chavuldur, Chäpni/Chipni, Tagh Khan’s sons, Salur, İmür/Äymür, Ula Yontlu, Örägir/Ürägir, Tiŋiz
Khan’s sons, İgd
ir, Bügdüz, Yi
wä [Yivä], Qınıq, and the vari
ants of Abu’l
Ghâzî Bahâdur Khan with virtually the same
order and names, see Abu’l
Ghâzî Bahadur Khan/Desmaisons 1970, [Turkic] 27
28; [French Transl.]
28 (with Ala
Yontlı for Ula Yondlugh), and Abu’l
Ghâzî B
ahadur Khan/Ölmez 1996, 152
153 (with Yasır for Yapır/Yaparlı). On
these tribes and the distribution (remnants of some are still to be found today), see the encyclopaedic work of Sümer
1980 and the briefer discussion in Genç 1997, 31
32. On the tamğas, see
Divitçioğlu 2003, 44
See Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 329; 333; 352; 353;362; Nagrodzka
Majchrzyk 1978, 108
112; Sümer 2006,
88.
udûd/Sutûdah 1983, 123; Minorsky 1970, 122. See Golden 1992, 209; Nagrodzka
Majchrzyk 1978, 110.
Cf.
Kazakh
žataq
“poor
people
who
do
not
go
out
e
summe
r
pasture
s
becaus
e of a
lac
k of
pac
k
animals”
(see
Syzdyqova/Khūsa
2008,
310),
Qırghız
jataqčı
poor
person
who,
not
having
cattle,
was
forced
spend
the
summer
the
winter
quarters”
(Iudakhin
239).
THE TURKIC WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
the
Biblical
genealogical
tradition,
from
“T
urk”,
a
son
Japheth,
the son
Noa
.
Each
“tribe”
(qabîla)
turn
subdivides
into
“branches

(buṭûn
the numbers of
which
are
beyond
reckoning.
Kâshgharî
remarks
that
he
wil
l
onl
y
e
e
“grea
t
ones

(lit
“th
e
principa
l
tribes”
ummahâ
t
qabâ’i
).
Thes
e
obviously
entai
l
e
sub
branche
s of
e “Oghuz-T
ürkmen

“th
e
brand
s of
thei
r
cattl
e
(simâ
t
dawâb
him)
since
people
need
know
them”
because
of
the
political
supremacy
of
the
Seljuks.
y
peopl
e
woul
d
nee
d to
w
e
brand
s of
Oghu
z
herd
s is
neve
r
reall
y
spelle
d
Perhaps
the
large
scale
presence
of
the
Oghuz
tribes

with
their
herds –
the
Middle
East,
cheek
jowl
with
local
Iranian
and
Arab
populations,
was
reason
enough.
Elsewhere,
returning
this
“tribal
” or
“subtribal

theme
Kâshgharî
repea
g
s
earlie
r
“peopl
e
nee
d to know”
argument,
enumerates
the
Oghuz sub-groupings.
“These
are
the
[‘principal’]
subtribes”
, and
“each
sub
trib
e
s
division
s (
kull
u
qabîlati
minh
firaq
)
branche
s (
wa
buṭû
‘clans
’ or
‘cla
groupings’
) the
sub-branches (
furû‘
) of
which
I
have
omitted
for
the
sake
of
brevit
y. The
names
of
these
sub
tribes
are
the
names
of
their
ancestors
who
gave
birth
them
olden
times.
They
trac
e their
ancestr
y
bac
k to
them
jus
t as
amon
g
th
e
Arab
s one
say
s
‘Ban
im
’ or ‘Banu
Khafâja
’”
Each
branch
(baṭn)
has
its
own
bran
56
These
are
known
urkic
tamğa
. The
tamğa
s
woul
m to
indicat
e
e
mos
t
basi
c
(bu
t not
smallest
)
politico
-economic
subdivision.
Kâshgharî
even
provides
samples
the Oghuz
tamğa
This
our
earliest
listing
of the Oghuz sub-
tribes
subdivisions. They
are
first
noted
twenty
two
number and
their
names
are
given
the following
order:
Qınıq
(“the
chief
of them [
surratuhum
]
which
our
present
sul
tan
s
belong”)
,
Qayıgh
Bayundu
r,
58
Salghu
r,
Afsha
r,
Bäktili
Bügdüz
Bayat
, Y
azghı
r, Ä
ymü
r,
Qara
Bölük,
Alqa
Bölük,
İgdi
r,
Ürägir
or Y
ürägi
r, T
utırgha,
Ula
Yondlugh, T
öge
r,
Thi
s
wa
s
commo
n to
Ara
b
historiograph
y
sinc
e
e 9
century, as were also ancient Iranian genealogical
traditions
connecting the Turks
ûj,
son
Afrîdûn;
see
Kalinina
2007,
184
185.
Lan
e
1863
1893
,
220
221
,
ba
:
tribe
belo
w
that
whic
h is
terme
d
qabîla
”.
Kâshgharî/Auezov
a
2005
,
68,
tran
late
s
bu
ûn
(pl.
of
ba
) as
PETER GOLDEN
paigns would confirm Seljuk hegemony and extend their orbit to the
Eastern Q
rakhanids as well
44
.
Kâshgharî is careful in his comments about the Seljuks.
The accounts of Seljuk origins and their relationship, in their pre
imperial
stage, with the
Khaz
ars and the Oghuz Yabğu (the nominal supreme chieftain of
the Oghuz union) contain
contra
dictory elements (see the most recent and though
ful discussion in Peacock 2010, 27
35, who argues for Seljuk origins in the Khazar
realm). Kâshgharî, chronologically close enough to these events, mentions
Selčük
45
,
the dynasty’s
eponymous founder, only once and his ruling descen
dants
not at all. The Oghuz, the grouping from which they emerged, are not always pr
sented in the best light, although Kâshgharî devotes more attention to their various
sub-
groupings than to those of any o
f the other Turkic peoples he discusses
46
.
Kâshgharî, expectedly fulsome in his praise of the excellence of the Qarakhanids,
in his silence on the Seljukids may have also been subtly suggesting that the C
liphs could find better Turkic partners to the east
.
Kâshgharî,
noted,
was
hardly
immodest about
himself,
claiming
that he
knew
the
dialects
of
all
the
T
urkic
peoples,
that
he
was
among
the
“most
elegant
among
them
language,
and the
most
eloquent
speech,
one
the
best
educated”
a
disti
guished
lineage
and –
for
goo
measur
e –
“th
e
mos
t
penetratin
g in
throwin
g
e
lance

(Kâš
arî/Dankof
f
, I,
70).
His
Dîwân
, he
informs
us, has
“attained
the
utmost
of
excellence,
and
the
extreme
of
refinement”
(Kâš
arî/Dankoff 1982–85,
72).
Although ostensibly covering the T
urkic
world,
its primary
focus
on those T
urkic
peoples,
Islamized
or not,
who
were
within
the
immediate
lami
c
orbit
Thu
s in r
cordin
g
topographic
a in
general
, he
remark
s
tha
t he
wil
l
rarel
y
stra
y
from
names
that
are
not
within
the
Islamic
world
and
with
which
people
are
familia
r.
Names
that
are
foun
d in
e
“land
s of
Polytheism

e
largel
y
“avoide
d
…]
sinc
e
ther
e is no
profi
t in
mentioning
them”
(Kâš
rî/Dankoff
1982–85,
82).
Again,
he
shying
away
from
too
close
analysis
the
Non
Muslim
T
urkic
world.
According to
Kâshgharî
e Turk,
n origin”,
numbere
twent
y
“tribes

qabâ’îl
, sing.
qabîla
;
Kâš
arî/Dankoff
1982
85,
I,
82)
47
.
Kâshgharî uses a variety of
Arabic terms to describe
t
hese
politico
social
groupings. They
are
derived,
following
Agadzhanov 1991, 93
95; Kafesoğlu 1953, 19
20; 119
123; Golden 1992, 222; Kochnev 2001, 50.
Kâš
î/Dankoff
1982
85,
I,
356
(“name
of
the
grandfather
of
the
present
Sultans.
was
called
Sälčük
bāši”)
.
Whethe
r he
s
e

baš
(“army
com
mander”)
of
the
Khazar
Qaghan
or
Oghuz
abğu
one
of
the
conflict-
ing
elements
accounts
of
Seljuk
origins.
Dankoff
, in
hi
s
prefator
y
comment
s
(Kâš
arî/Dankoff
1982
, I,
47)
,
note
s
Kâshgharî
’s
“ambiguou
s
attitude
toward
the
O
uz”.
“T
ribe”
the
usual
translation
of
qabîla
(pl.
qabâ’il
use
d
thi
s
sens
e
sinc
e
Qur’ânic
time
s
(se
e
Penrice
2004,
114);
see
also
Polosin
1995,
383
“plemia”;
Kazimirski
1860
,
66
8
“tribu
(che
z
s
peuple
s
no
mades)”
.
Whe
n
referrin
g
to a specific subgrouping within a tribe Dankoff renders qabîla as “subtribe”, see discussion in Dankoff
2008d, 58
70, where he notes it is
used “synonymously” with ba
n “branch” (see below). Actually, there is some
fluidity in these usages. Arabic jîl “nation, people, race, tribe, or family of mankind […] such as the Turks and the
Greeks and the Chinese” (Lane 1863
1893, I, 2; 494), “tribe” (
Polosin 1995, 383), “race of men, coevals, gener
tion” (Wehr/Cowan 1994, 178) is the term Kâshgharî uses most commonly for the distinct groupings of the Turks,
a “tribe”, except for the Oghuz (to whom qabîla is applied), while the Chigil, perhaps even
more
impor
tant to
Kâshgharî, are termed a qaum; see Dankoff 2008d, 63
65, who also remarks that Kâshgharî does not note a Turkic
equivalent for jîl.
THE TURKIC WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
distinct
from
the
latter
and
not
appear
have
any connection
with
them.
Oghuz
clearly
the Common T
urkic
equivalent
of
Old
W
est
Turkic/Oghuric
Oğur
with
the
regular
alternatio
n of
z
d
. As
e
Chines
e
translatio
implie
s
(an
e
Chines
e
source
s
alway
s
translat
e
oqu
z
Oghu
z
rathe
tha
givin
g i
in
transcription)
Oğur
Oğu
z
is
politica
ter
deriving
from
kinship
usages
(cf.
oğuš
“unit
smaller
than a
tribe,
or a
clan
[…]
extended
family,
family”),
oğul
(“offspring,
child,
son”)
and d
notes a
tribal
grouping presumably
stemming
from
a com-
mon
ancestor
(real
or
ctive)
Kâshghar
î
come
s to
s
audienc
e
wit
h an
agend
a –
d a
rathe
r
triumphalis
t
ton
e –
trumpeted
his
opening
lines:
“God
Most
High”
has
given
rule
the T
urks,
“ma
ing them
kings
of the
Age,
an
d placing in their
hand
s
th
e
rein
s of
tempora
l au-
thority
;
appointin
g
the
m over
all
mankind […]
every
man
of
reason
must
attach
himself
them,
or
else
expose
himself
their
fallin
g
arrows

(Kâš
rî/Dankof
f
, I,
w that
e
“Oghu
z T
urks”
i.e
e
Seljuks,
have
emerged,
a
ḥadîth
adduced
urging
the
reader
“learn
the
tongue
of the T
urks
for
their
reign
will
long”.
Learning
is,
thus, a
“religious
duty”,
but Kâshgharî
also
notes
that
even
this
ḥadîth
“not
sound,
still
Wisdom demands
it”
(Kâ
arî/Dankoff 1982–85,
70).
Turk
remarks,
a
God
given
name
and
appropriate
ḥadîth
noted
a
cording
which
God
“has
a
host
I
have
called
-T
urk
and
I
have
set
East;
when
I
wroth
over
any people I
will
make
them
sovereign
above them
[…]”
(Kâš
arî/Dankoff 1982–85,
274).
The Dîwân, an outstanding work of scholarship, is also a work
with a p
litical slant: the Turks were now the dominant political
military force in the
Muslim world. The Oghuz Turkic Seljuks had become the military arm of the
‘Abbâsid Caliphate several decades earlier (since 1055). Kâshgharî, in part,
presents his wor
k as an introduction of the Turkic world, their new masters, to
the Arabo
Persian literate public (especially the ruling and bureaucratic elite).
Behind this show of “Turkic” national feeling and solidarity, there were co
tradictions. While the only internal enmity he mentions within the Turkic world
is that of Muslim vs. Non
Muslim, in reality, the Seljuks and the Qarakhanids, both
(at least nominally) Sunnî Muslims, in the 1070s were not on the best of terms. The
Seljuk Sultan Alp Arslan had died (1072) w
hile en route to
paign in Turkic
Central Asia. In 1074, his son and successor Malikshâh (1072
1092) forced the
Western Qarakhanids to accept the Seljuks as their overlords. Subsequent ca
Clauson 1972, 83
84; 96. See discussion in Golden1972, 45
48; Kafesoğlu 1997, 144 (not an “ethnic name”, but a
term denoting Turkic tribes). W. Bang (1918, 297
298), viewed oǧul as a diminutive form from *oǧ. Sevortian 1974,
I, 414
417;
582
583) with possible connections with oğ
, uq
-
“porozhdat’, sozdavat’” and uq “rod, poroda, p
tomstvo, imia”.
Tenishev 2001, 313
314, and Starostin et al. 2003, I, 612, take it back to Altaic *i̯ uga > PMong.
ele ~ *o
ala (“stepbrothers”) PTurk. ogul
(“son”). The latters’ etymologies remain uncertain. “Tribe”, “clan” and
associated terms have all become contested territory in anthropological litera
ture. Some would abandon these terms
altogether; see discussion in Szuchman 2009. The nomads, although using the idiom of kinship for political purposes,
-
nipulated and constructed genealogies as needed for political ends; see Khazanov 1984, 138
144.
PETER GOLDEN
The Qarluqs
formed
one of
the
core
elements
of the
Qarakhanid
state.
Indeed, a
number of
scholars
consider
them,
or
least
their
ruling
house, the founders of
that
realm.
They had
tere
e W
ester
n T
k
land
s
havin
fle
thei
r
erstwhil
e a
lies
e
Uyghurs
wit
whom
they had toppled
the
Ashina T
ürks
and
Basmıl
(742
744).
766, under
their
they
had
supplanted the fading W
estern
T
ürks
masters
the
old
core
lands.
The
Uyghu
r-T
Th
e Yaghma
wer
e another important
triba
l union
f
som
e
tribes
, a
c-
cordin
g to
the
Ḥudûd
– a doubtful
figure;
Ḥudûd/Sutûdah
1983, 78–
79;
Minorsky
1970, 95–
96),
whose
role
e
shapin
g of
e
Qarakhani
stat
e
(se
e
above
)
remain
s un-
clea
r.
The
y
stemme
fro
m
e Toquz
Oghu
z union
d had
migrate
westwar
afte
r
(th
e collapse of
e Uyghur
Empire
though the T
urfan
Uyghur
state
may
have
continued
dominate them
into
the
latter
part
of
the
10th
century).
Their
rule
r,
who
the
Türk
era
had
borne
the
title
tutuq
and
later
the
title
Boğra
Khan
one
of
the
titles
associated
with
the Qarakhanid
system
of
ership,
was
said
descend
from
the Toquz
Oghuz
royal
house.
the
pre
Qarakhanid
era,
they
were
north
wester
Easter
n T
urkistan/Xinjiang
, on
e
border
s
of
Kâshgha
r
thei
r
land
s
extende
north
of
there
and
THE TURKIC WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
tornyi’s
reconstructio
(Kliashtornyi/Sultano
v
, it is
likel
y
that
e
Chigi
l
an
d Yaghma
constitute
e core of
e
dominan
t
tribe
s under
th
e
emerging
Qarakhani
e of
Qarlu
origin
e
Easter
Qarakhani
qaghan
s
e
e
e
Arslan
Qara
Qağan
with
their
centers
Kâshghar
and
Balasaghun,
his
vie
w,
stemmed
from
the
Chigil.
The
estern
qaghans, the
Buğra
Qara
Qağan
with their centers
in initially
in Ṭarâz
and then Samarqand, had Yaghma af
tions.
There
was
a long
history
of
enmity
PETER GOLDEN
THE CHIGIL, TUKHSI, AND YAGHMA
The Chigil (Chin.
Chuyue, MC tśhjwo ŋjwɐt; Schuessler 2009, 49 [1
85a]; 241 [22
8a]) are noted among the tribes conquered by the Türks as they
expanded to
form the Western Türk
realm. They were perhaps in Eastern Turkistan,
and were led by a tarqan (Chavannes 1941, 21; 31 note 3176; note 3; Liu 1958, I,
245; II, 668; 674; Pan 1997, 195; Maliavkin 1989, 175 and 251,
who comments that
they are
rst noted in Ch
inese sources s.a. 635 when they sent an embassy to the
Tang court. He also expresses uncertainty about the Chuye = Chigil identi
cation
and places them on the Kunges River, part of the Ili River system). Subsequently,
they are depicted as divided into three units and neighbors, along with the Tukhsi
(Tu
sı, Tu
s?) to their south and
31
, of the
Qarluqs
the
Issyk
Kul
region
and on
the
Ili
Rive
r. The
Issyk
Kul
separated
them
from
e Toquz
Oghu
z (i.e. Uyghurs
d
relate
d groups).
e 9th century,
Qarluq
lands,
according
the
Ḥudûd
al-
‘Âlam
(372/982) touched on T
ibet,
the Y
aghma
and T
oquz Oghuz
(Uyghur)
lands
the
and
south
and the Oghuz lands
Transoxiana.
The
Ḥudûd
includes
Barskhan
within
Qarluq
territory
(
Ḥudûd/Sutûdah
1983, 81–
83;
Minorsky
1970, 97–
98;
286
See remarks of Ecsedy 19
80, 35, and discussion in Mali
avkin 1989, 168
170; Necef 2005, 71
76 (who views
the Tukhsi as one of the core elements of the Qarluq union). Necef’s attempt to make the *Twnis/Twlis … Mou
n-
tain whence the Qarluqs migrated westward into the Buz Dağ [Muz Dağ] of the Dede Qorqud tales, is rather
forced as Marwazî clearly says “it is the Golden Mountain (jabal al
dhahab)”, the name of the Altay (cf. Chin.
Jinshan “Golden Mountain”), and Al
tay/Altan etc. Necef 2005, 92
94, connects the Chigil with the
Tiele, i.e. Toquz Oghuz tribe
Sijie EMC (Early Middle Chinese, ca. 601 CE; see Abbreviations and Wi
kinson 2000, 21
28, for dating), s
/si k
t LMC (Late Middle Chinese, 7th
8th centurie
s; see Abbreviations) s
kjiat, Pulleyblank (1991, 291; 154; 1956, 39) suggests the (unlikely) ethnonym *Sikär. Necef’s contention that the
Chigil were early known under the name of İzgil in the Orkhon inscriptions and after their defeat by the Eastern
Tür
ks came westward, forming part of the
Nushibi grouping of the On Oq/Western Türks, is not supported
by the names of these tribes known only in Chinese transcription; see Beckwith 1987, 210, and his reconstructions
of the names of the Nushibi tribes.
Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 125; 301; II, 238; Minorsky 1970, 298
299; Necef 2005, 62
63.
THE TURKIC WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
Kâshgharî depicts himself as omniscient in matters Turkic. At the very b
ginning of his work, he remarks that he has traveled extensively “throughout […
the] cities and
steppes” of the Turks and “learned their dialects and rhy
mes: those
of the Turks, the Turkmân
Oghuz, the Čigil, the Yağma and the Qırqız” (Kaşgarlı
1941, 3; Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 70).
A close reading of the Dîwân suggests,
however, that his direct knowledge came from the region bounded by Syr Darya,
Upper
Ili and Kâshghar region
27
,
i.e. the Qarakhanid world and its Oghuz
Seljuk
neighber. A number of scholars have pointed to the Chigil or “Khâqânî Chigil” di
lect, probably Kâshgharî’s native tongue, which preserved many phonetic features
of Old Türk
Uyghur speech (retaining, e.g., interdental
which became z and y in
other dialects), as the “norm” for his “Turkî”. Others view “Khâqâniyya” Qarluq
(Köprülü 1966, 114
115 and note 20), or more probably a mix of Qarluq, Chigil
and other related eastern dialects
28
,
as his control language. All of these, or rather
their decendants, would today be classified as “Southeastern” or “Turkî” Turkic
(presently represented b
y Uzbek and modern Uyghur). The Chigil, in any event,
were at this time one of the constituent elements of the Qarluqs (see below). These
eastern dialects, the descendants of the same dialect groupings that produced “cla
sical” Türk and Uyghur Turkic, were
dominant from Kâshghar to modern Uzbek
i-
stan (Köprülü 1966, 17). The Oghuz and Qıpchaqs were west and northwest of
them. The picture is complicated, the Chigil are mentioned in three geographic ar
as (see below), and specifically Chigil dialect words
– pre
sumably distinct from his
literary “Turkî” are recorded. Kâshgharî himself comments that the “most correct”
Turkic “is that of Yağma and Tu
si”, along the Ili, Irtysh, “Yamâr” (see below) and
Volga (Ätil) rivers, “as far as the country of Uighur”. The “mos
t elegant” speech,
of course was that of the Qarakhanid rulers “and those that associate with them”
29
.
Doerfer maintained, correctly in my view, that Kâshgharî did not know all the Tu
kic dialects equally well. Kâshgharî cites Oghuz variants most
frequently (some
250 terms). Others receive far less attention, e.g., Qıpchaq (some 51 examples),
Chigil (47 examples), Arğu (46
examples) and Yaghma (24 exam
ples) and Känčäk
(15 examples
30
,
a dialect spoken by Turkicized Saka speakers (see below).
Sev
eral
dialects are represented by only a few examples (Yabaqu).
Genç 1997, 10, makes this point and highlights his familiarity with the settled Turkic populations who, in his
view constituted the majority in this region, rather with than nomadic Turkic peoples.
Kormushin in Kâshgharî/Kormushin 2010, 47
48 (Chigil th
e “living speech” of the author’s native tribe). N
silov 2011, 254
255, argues that the Turkic language of the Dîwân was a literary supra
dialect based on Qarluq,
Chigil, Tukhsi, and Yaghma.
Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 50. See Dankoff in Kâš
arî/D
ankoff 1982
85, 84; Kormuşin 2010, 145, and his
remarks in Kâshgharî/Kormushin 2010, 47
49. Chigil Turkic, Kâshgharî appears to suggest, according to Ko
mushin, is the “continuation of the Ötüken
Oghuz
Uyghur branch”. “Similarly”, Kâshgharî observes, “ever
y do
ted
al in the speech of Chigil and other Turks is changed to zây by some of the Qifčâq, Yemǟk, Suvâr, Bulğâr and
those [in the areas] stretching to Rûs and Rûm”. Hence, the “Turks” say a
aq “foot” while the others noted above
say azaq or ayaq (in Yaghma, Tukhsi, Qifchâq, Yabâqu, Tatâr, Qây, Chömül, and Oghuz); see Kâš
arî/Dankoff
1982
85, I, 85. The Chigil played a prominent role in the Qarakhanid state (Tryjarski 1993, 290).
See Kâshgharî/Auezova 2005, 1271
1279, for a complete listing; Nasilov
2011, 257. Doerfer 1987, 106, has 53
Oghuz, 13 Qıpchaq, 9 Arghu and 7 Yaghma examples.
CONTENTS
PERSONAL NEWS
Hussei
avid
135................................................................................................................
Lev
umilyov
05..............................................................................................................
Iren Meliko
.............................................................................................................
Elbrus
zizov
70..................................................................................................................
OBITUARIES
Harid Fedai
.............................................................................................
.................................


TÜRKOLOGİYA

CONTENTS
CLASSI
CAL HERITAGE
PORTRAITS
olden
USA
The Turkıc World in
Mahm
d al
shghar
.................................
.......
LINGUISTICS
Ahmet Nahmedov
Turkey
On the Historical Development of Azerbaijani verb
din
.......
HISTORY AND ETHNOGRAPHY
Aleksandr Nesterov
(Russia),
Yuliya
Ivanova
(Russia).
Ahcha Koyunlu Kacars
the Iravan
Beylerbeylik in the
irst Third of the XVII century
.....................
...........................................
MYTHOLOGY
irjan
Aminev
(Russia, Bash
iria
).
On the
ountain
orship of Bashkir
eople
......
....
DISCUSSIONS
Zumrud Guluzade
Azerbaijan
Once
ore
on the Epos “The B
ook
of Dada Gorgud
and
the
ook
“Gulustani Irem
” by Abbasgulu Agha
Bakikhanov as the S
ou
rces of Azerbaijani
Historiograph
...............
......................................................................................
CENTRES OF TURKOLOGY
Momch
opov
ulgaria
On the Way of
Bulgarian Turkology...........................
....
.........
Letter to
torial Office.................................
........................................................................
REVIEWS
lham Mammad
zade
(Azerbaijan).
rbaycan multikulturalizmi (ali m
r üçün
rslik).
.............................................................................................................................
.......
Elchin Ibrahimov
(Azerbaijan).
Mustafa S. Kaçalin. O
ğuzları
n Diliyle Dedem Korkudun
Kitab
ı............................................................................................................................
...........
SCIENTIFIC LIFE
Chronicle
......................................................
...........................................................................

СОДЕРЖАНИ
ПЕРСОНАЛИИ
Гусейн Джавид
135............................................................................................................
Лев Гумилёв
105
...........................................
...................................................................
Ирен Мелико
100
...........
....
................
...................................................................
Эльбрус Азизов
....................................
..........................................................................
НЕКРОЛОГИ
Харид
Федаи
..............
...........................................................................................................




TÜRKOLOGİYA

С О Д Е Р Ж А Н И Е
КЛАССИЧ
ЕСКОЕ НАСЛЕДИЕ

ПОРТРЕТЫ
Петер
Голден
США
Тюркский мир у Махмуда Кашгари
..................
...........
................
ЯЗЫКОЗНАНИE
Ахмет Нахмедов
Турция
Об историческом развитии глагола «
din
в
азербайджанском
языке
........................................................................................................
ИСТОРИЯ И ЭТНОГРАФИЯ
Александр Нестеров
(Россия
Юлия Иванова
(Россия
Ахча Коюнлу Каджары:
Ираванское беглербекство
в первой трети
XVII
ека
........................................................
МИФОЛОГИЯ
акиржан
Аминев
(Россия, Башкортостан).
О реликте культа гор у башкир
.................
ОБСУЖДЕНИЯ
Зумруд Гулузаде
(Азербайджан)
Ещё раз о дастане «Китаби
Деде Горгуд» и
прои
зведении «Гюлистани
Ирэм» Аббаскули ага Бакиханова как источниках по
азербайджанской историографии
........................................................................................
ТЮРКОЛОГИЧЕСКИЕ ЦЕНТРЫ
Момчил
Шопов
(Болгария
О пути болгарск
тюркологии
........................................
ПИСЬМО В РЕДАКЦИЮ
Письмо в редакцию
...............................................................................................................
РЕЦЕНЗИИ
Ильхам Мамед
заде
(Азербайджан).
rbaycan multikulturalizmi (ali m
r üçün
rslik).
.............................................................................................................................
.......
Эльчин Ибрагимов
(Азербайджан).
Mustafa S. Kaçalin. O
ğuzları
n Dil
iyle Dedem
Korkudun Kitab
....
.................
......................................................................
...........
.............
НАУЧНАЯ ЖИЗНЬ
Хроника
....................................................................................
..............................................



İÇİNDƏKİLƏR
PERSONALİA
Hüseyn Cavid
135............
....................................................................................................
Lev
Qumilyov
105
.....
..........................................................................................................
İren M
likoff
................................................................................................................
Elbrus Əzizov
..................................................................................................................
NEKROLOQLAR
Harid Fedai
.............................................................................................................................






TÜRKOLOGİYA

İNDƏKİLƏR
KLASSİK

PORTRETLƏR
Qolden
(ABŞ).
Mahmud
Kaş
arid
Türk dünyası............
.......................................
DİLÇİLİK
dov
(Türkiy
).
rbaycan türkc
sind
din
feilinin tarixi inkişafı
rin
......
.............................................................................................................................
TARİX VƏ ETNOQRAFİYA
Aleksandr Nesterov
(Rusiya),
Yuliya İvanov
(Rusiya).
Ağcaqoyunlu
arlar: XVII
srin
ilk q
rin
ind
van b
yliyi........................................................................................
MİFOLOGİYA
Zakircan Aminev
(Rusiya, Başqırdı
stan).
Başqırdlarda dağ kultu relikti
......................
.......
MÜZAKİRƏ
ümrüd Quluzad
(Az
rbaycan).
Bir daha Az
rbaycan tarixşünaslığının m
ri olan
Kitabi
Qorqud
dastanı v

Abbasqulu ağa
Bakıxanovun
Gülüstani
ri
haqqında
...................................................................................
...............................................
TÜRKOLOJİ MƏRKƏZLƏR
Mom
çil
pov
(Bolqarıstan)
Bolqar türkologiyasının yolu haqqında....................................
REDAKS
YA MƏKTUB
Redaks
iya
ya m
ktub
...............................
.................................................................................
RESENZİYALAR
İlham M
zad
(Az
rbaycan). Az
rbaycan multikulturalizmi (ali m
r üçün
rslik).
................................................................
....................................................................
Elçin İbrahimov
(Az
rbaycan).
Mustafa S. Kaçalin. O
ğuzları
n Diliyle Dedem Korkudun
Kitab
..........
.....................
............................................................
.....
.............
..................
ELMİ HƏYAT
Xronika..................................................................
...................................
...............................

�� &#x/MCI; 0 ;&#x/MCI; 0 ;EDITORIAL STAFF
KAMAL ABDULLAYEV (Editor
Chief), MOHSUN NAGHISOYLU (Deputy Editor
-Chief),
MUKHTAR IMANOV (Deputy Editor
Chief),
ABULFAZ GULIYEV, ARTAGIN
SALAMZADE, AYDIN ALEKBEROV, BULUDKHAN KHALILOV, ELBRUS AZIZOV,
GOVHAR
BAKHSHALIYEVA, IL
HAM MAMMADZADE, ISA HABIBBEYLI,
NARGIZ
AKHUNDOVA, NIZAMI JAFAROV, NIZAMI
KHUDIYEV,
RAFAEL HUSSEYNOV, RAMIZ
ASKER,
TEYMUR BUNYADOV, TEYMUR KERIMLI, VASIM MAMMADALIYEV, VILAYAT
ALIYEV, YAGUB MAHMUDOV
EXECUTIVE SECRETARY
ELCHIN IBRAHIMOV
INTERNATIONAL ADVISERS
ON LINGUISTICS:
Ahmet Bijan Erjilasun (Turkey),
Alfiya Yusu
pova (Tatarstan),
Ali Chechenov (Russia),
Barbara Kellner
Heinkele
(Germany),
Chong Jin Oh (South Korea),
ON FOLKLORE:
Alfina Sibqatullina (Russia),
Fikret Turkmen (Turkey),
Lyubov Chimpoesh (Moldova),
Mamatkul Zhurayev (Uzbekistan),
Metin Ekiji (Turkey),
Ozkul Chobanoghlu (Turkey)
ON HISTORY:
Alek
sandr Nesterov (Russia),
Darkhan Kidirali (Kazakhstan),
Mehmet Ali Beyhan (Turkey),
Rafail Hakimov (Tatarstan),
Rauf Munchayev (Russia),
Refik Turan (Turkey),
Sergey Karpov (Russia)
ON ORIENTAL STUDIES:
Apollon Si
lag
adze (Georgia),
Dmitry Vasil
yev
(Russia),
Hee Soo Lee (South Korea),
Ishtvan Zimonyi (Hungary),
Juergen Paul (Germany),
ON PHILOSOPHY:
Aleksandr Chumakov (Russia),
Galiya Kurmangaliyeva
(Kazakhstan)
,
Takhir Mahamatov (Russia),
Yuriy Popko
v (Russia)
ON ART AND
ARCHITECTURE:
Asiya Galimzhanova (Kazakhstan),
Kamola Akilova (Uzbekistan),
Leyla Khasiyanova (Russia)

ON LITERATURE:
Aleksandr Bondarev (Russia),
Annagurban Ashirov (Turkmenistan),

Gulbahar Ashurova (Uzbekistan),
�� &#x/MCI; 0 ;&#x/MCI; 0 ;РЕДАКЦИОННАЯ КОЛЛЕГИЯ
КАМАЛ АБДУЛЛАЕВ
(главный редактор), МОХСУН НАГИСОЙЛУ (заместитель главного
редактора)
,
МУХТАР ИМАНОВ (заместитель главного редактора),
АБУЛЬФАЗ ГУЛИЕВ,
АЙДЫН АЛЕКПЕРОВ,
БУЛУДХАН ХАЛИЛОВ, ВАСИМ МАМЕДАЛИЕВ, ВИЛАЙЕТ
АЛИЕВ,
ГОВХАР БАХШАЛИЕВА, ИЛЬХАМ МАМЕДЗАДЕ,
ИСА ГАБИБ
ЕЙЛИ
НАРГИЗ
АХУНДОВА,
НИЗАМИ ДЖАФАРОВ, НИЗАМИ ХУДИЕВ, РАМИЗ АСКЕР, РАФА
ЛЬ
ГУСЕЙНОВ, ТЕЙМУР БУНЙАДОВ,
ТЕЙМУР КЕРИМЛИ, ЭЛЬБРУС АЗИЗОВ, ЭРТЕГИН
САЛАМЗАДЕ, ЯГУБ МАХМУДОВ
ОТВЕТСТВЕННЫЙ СЕКРЕТАРЬ

ЭЛЬЧИН ИБРАГИМОВ
ЗАРУБЕЖНЫЕ КОНСУЛЬТАНТЫ
ЯЗЫКОЗНАНИЕ
Ахме
т Биджан Эрджиласун
(Турция),
Али Чеченов (Россия),
Альфия Юсупова (Татарстан)
Барбара Кельнер
Хенкель
(Германия),

Гюльлю
Геренфил (Молдова),

Дженгиз Алйылмаз (Турция),
Игорь Кормушин (Россия),
Кадирали Конкобаев
(Кыргызстан)
Мехм
ан Мусаоглу (Ту
рция),
Мишель Бо
демир (Франция),
Мурадгелди Соегов (Туркменистан),
Мустафа Качалин
(Турция),

Мухаммед Хариди (Египет)
Осман Фикри Серткая (Турция),
Тофик Меликов (Россия),
Хаяши Тоору
(Япония),
Хендрик Бушотен (Германия),
Чонг Джин Ох (Южная Корея)
Шюкрю Халук Акалын (Турция),
Эрден Каджибеков (Казахстан)
,
Элизабетта Рагагнин
(Германия)
ФОЛЬКЛОР
Альфина Сибгатуллина (Россия),
Любовь Чимпоеш (Молдова),
Маматкул Жураев (Узбекистан),
Метин Экиджи (Турция)
,
Озкул Чобаноглу
(Турция)
,
Фикрет Тюркмен (Турция)
ИСТОРИЯ

Александр Нестеров (Россия),
Дархан Кыдырали (Казахстан),
Мехмет Али Бейхан (Турция),
Рауф Мунчаев (Россия),
Рафаиль Хакимов (Татарстан),
Рефик Туран (Турция),
Сергей Карпов (Россия)
ВОСТОКОВЕДЕНИЕ
пол
ло
н С
илаг
адзе (
Грузия),
Дмитрий Васильев (Россия),
Иштван Зимоньи (Венгрия
),
Питер Голден
(США),
Тасин Джемиль (Румыния),
Хее Соо Лее (Южная Корея),
Юрген Поль (Германия)
ФИЛОСОФИЯ
Александр Чумаков (Россия),
Галия
Курмангалиева
(Казахстан),
Тахир
Махамат
ов (Россия),
Юрий
Попков
(Россия)
ИСКУССТВО И АРХИТЕКТУРА
Асия
Галимжанова (Казахстан),
Камола Акилова (Узбекистан),
Лейла
Хасиянова (Россия)
ЛИТЕРАТУРА
Аннакурбан Ашыров
Туркменистан
Александр
Бондарев
(Россия)
,
Гюлбахо
р Ашурова (Узбекистан
Мехмет Калпаклы (Турция),
Николай Соколовски (Польша),
Рамазан Коркмаз (Турция),
Явуз Акпынар
(Турция)
УЧРЕДИТЕЛЬ ЖУРНАЛА
ПРЕЗИДИУМ НАЦИОНАЛЬНОЙ АКАДЕМИИ НАУК АЗЕРБАЙДЖАНА
�� &#x/MCI; 0 ;&#x/MCI; 0 ;REDAKSİYA HEYƏTİ

ABDULLAYEV KAMAL (baş redakto
AXUNDOVA
NƏRGİZ,
BAXŞƏLİYEVA
GÖVHƏR,
BÜNYADOV
TEYMUR,
CƏFƏROV
NİZAMİ,
ƏLƏKBƏROV
AYDIN, ƏLİYEV
VİLAYƏT,
RAMİZ, ƏZİZOV ELBRUS, HƏBİBBƏYLİ İSA, HÜSEYNOV
RAFAEL,
XƏLİLOV
BULUDXAN,
XUDİYEV
NİZAMİ,
İMANO
V
MUXTAR
(baş redaktorun müavini)
KƏRİMLİ
TEYMUR, QULİYEV
ƏBÜLFƏZ,
MAHMUDOV
YAQUB,
MƏMMƏDƏLİYEV
VASİM,
MƏMMƏDZADƏ
İLHAM
,
NAĞISOYLU MÖ
HSÜN (baş redaktorun müavini),
SALAMZADƏ
ƏRTEGİN
MƏSUL KATİB

ELÇİN İBRAHİMOV
BEYNƏLXALQ MƏSLƏHƏTÇİLƏR
DİLÇİLİK ÜZRƏ:
kalın Şükrü Haluk (Türkiyə),
Alyılmaz Cengiz
(Türkiyə),
Boz
demir Mişel (Fransa),
Buşhoten Hendrik (Almaniya),
Çeçenov Əli (Rusiya),
Ercilasun
Əhməd
Bican (Türkiyə),
Güllü
Qərənfil
(Moldova),
Haridi Muha
med (Misir),
Kaçalin Mustafa
(Türkiyə),
Kajibeko
v Erden
(Qazaxıstan),
Kellner
Heinkel Barbara
(Almaniya),
Konkoba
ev Kadirali
(Qırğızıstan),
Kormuşin İqor (Rusiya),
Məlikov Tofik (Rusiya),
Musaoğlu Mehman (Türkiyə),
Oh Çonq Jin (Cənubi Koreya),
Raqaqnin Elizabetta
(Almaniya),
Sərtq
aya Osman Fikri (Türki
yə),
Soyeqov Muradgeldi (
Türkmə
nistan),
Tooru Hayaşi (Yaponiya)
,
Yusupova Alfiya (Tatarıstan)
FOLKLOR ÜZRƏ:
Çimpoeş Lyubov
(Moldova),
Çobanoğlu Ö
zkul (Türkiyə),
Ekici
Metin (
Türkiyə),
Jurayev Mamatkul (Özbəkistan)
,
Sibqatullina Alfina
(Rusiya),
Türkmən Fikrə
t (Türkiyə)
TARİX ÜZRƏ:

FƏLSƏFƏ ÜZRƏ:
Çumakov Aleksandr (Rusiya),
Kur
man
aliyeva Qaliya
(Qa
zaxıstan),
Mahamatov Taxir (Rusiya),
Popkov Yuri (Rusiya)
İNCƏSƏNƏT VƏ
MEMARLIQ ÜZRƏ:
Akilova Kamola (Öz
bəkistan),
Xasiyanova
Leyla (Rusiya),
Qalimjanova Asiya (Qazaxıstan)
ƏDƏBİYYAT ÜZRƏ:
Akpınar Yavuz
(Türkiyə),
Aşı
rov Annaqurban
(Türkmənistan),
Aşurova
Gülbahar
(Öz
bəkistan),
Bondarev Aleksandr (Rusiya),
Kalpaklı Mehmet (Türkiyə),
Qorxmaz Ramazan
(Türkiyə),
Sokolovski Nikolay (Polşa)
JURNALIN TƏSİSÇİSİ: AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASININ RƏYASƏT HEYƏTİ
��Azərbaycan Respublikası
Ədliyyə Nazirliyi
Mətbu nəşrlərin reyestrinə daxil edilmişdir
(Reyestr № 3378)
AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASININ
RƏYASƏT HEYƏTİ
TÜRKOLOGİYA
Beynəlxalq elmi jurnal
Международный научный журнал
International scientific journal
ci
ildən nəşr olunur
Изда
тся с
1970
года
Published
ince
1970
İldə 4 dəfə çıxır
Выходит 4 раза в году
Published quarterly
4
OKTYABR
NOYABR
DEKABR
BAKI
PETER GOLDEN
and using some earlier sources, says, “the Turks, all of them, such as the T
ghuzghuzz [Toquz Oghuz], Khîrkhîz [Qırghız
23
],
the Kîmâk [Kimek/Kimäk], the
Ghuzz [Oghuz] and the Kharlukh [Qarluq], have one [common] language and u
derstand one another” (Al
Iṣṭakhrî/de Goeje 1870, 9)
, a view retained in Muslim
geographies of the Seljuk era. Thus, Muḥammad b.
Maḥmûd Ṭûsî (writing ca.
24
,
referring to “Turkistân” (“the land of the Turks”) and the Toquz Oghuz,
says that the Qarluq, Kimek (Kimäk), Oghuz, Pecheneg, Qıpchaq and Qırghız
“have one language” (zabân
i îshân yakî ast; Ṭûsî/Sutûdah 1996, 427). Although
this source comes from the latter stage of the Great Seljuk Empire, its mention of
the Kimek clearly shows that it stems from the early 11th century at the latest, if
not much
earlier. Some early Qarakhanid rulers employed Turk in their coinage
(e.g., the coin minted in Farghâna in 381/991
2, of Buğra
Khan Abu Mûsâ, termed
here Turk Khâqân), as well as some issues and inscriptions dated to Kâshgharî’s
lifetim
25
.
Was this simply
following the Muslim “generic” tradition or did this
point to a consciousness of Türk roots? Kâshgharî uses Turk, but says nothing
about the earlier Ashina Türks. The Ötükän, the sacred homeland of the Türk E
pire is reduced to a vague geographical refere
nce (see below). Similarly, the po
erful and extensive empire of the Khazars (of Türk origin, ca. 650
ca. 965
69) is
also a misvocalized, unspecified toponym: Khuzâr “name of a place (mawḍʻi) in
the country of the Turks” (Kâš
arî/Dankoff 1982
85, I, 312)
. Of course, memory
of this non
Muslim p
ast may have faded or been completely lost, although such a
memory loss might be situational and understandable
at least when addressing a
Muslim, Middle Eastern audience (Golden in press). His Qarakhanid qaghans,
it
has been argued, may have considered themselves the political heirs and possibly
the descendants of the Türk Ashina royal house. Their complex system of succe
sion to what became a dual qaghanate, with eastern and western branches, builds
on and makes reference to earlier Türk and Toquz Oghuz/Uyghur traditions
26
.
Kâshgharî does not emphasize these “exotic” elements to his Arabic
reading aud
ence. Drawing attention to Turkic origins outside the traditional Irano
Arabo
Muslim world and genealogical traditi
ons was not one of his goals.
was
made
885/886
(van
Donzel/Schmidt
2010,
121
141
[tex
t of
Sallâm]
;
142
144)
.
e
als
o
Marwazî/Minorsky
1942
6–7
; Zimonyi
1990
17
18
2005
19
20;
Bosworth
1998.
In
e
d
urki
c o
e T
ürk
Uyghu
r
d
Qırghı
z
scriptions
,
e
nam
e is
give
n as

z
(Use
r
2010
,
160;
mushin
2008,
76
77)
probably
from
Old
T
urk.
qır
“gray”
(hors
e
color)
+
suffix
-
q(X)r
ğ(X)r
~
k(X)z
g(X)z
,
see
Kempf
2010/2011,
192;
200
201.
See Krachkovskiĭ 1955
1960, IV, 323
324, on A
mad
ûsî/Mu
ammad b. Ma
mûd b. A
mad
ûsî writing in
the time of the Seljuk Toğrul II (573
590/1177
1194).
Hunkan (2005, 6
7; 9) suggests that use of this ethnonym was for propaganda purposes, letting the now subject
Muslim territories know who their new masters were.
Pritsak 1951, 281
285; 1954, 22
24; 1955, 259; Golden 1990, 354
357; Tryjarski 1993, 8
9; Necef 2005, 61
pp.; Köprülü 1966, 114
116. Kliashtornyi and Sultanov give primacy to the Qarluqs and affiliated groupings of
Yaghma and Chigil in the question of the origins of the Qarakhanid dynasty (Kliashtornyi/Sultanov 2009, 136). In
contrast, Genç (1981, 36
37; 125
128; 1997, 20) derives their ruling house from
the Yaghma rulers who had
Toquz Oghuz affiliations (the Uyghurs were the dominant group among the latter). Kochnev assigns them
*Eg
ﺶﻛ
) roots, a tribal grouping that had been part of the Western Türk and then Qarluq unions (Kochnev 1996,
352
357).

THE TURKIC WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
after
their
political
collapse
a
linguistic
cultural
denomination
The
T
urkic
guage
of
the
T
ürk
and Uyghur inscriptions
was
based
on
accepted
erar
y
koine
,
although
som
e
dialec
t
feature
s (T
ürk
Uyghur/
oqu
z Oghuz,
Qırghız
perhaps

gesh)
are
not
absent
(Kormuşin
2010, 144).
urk
appears in Muslim sources in more
-
biguous ways, either re
ecting what had become a “generic” employed by
PETER GOLDEN
Kâshgharî
appears
to
have
acquired
a
thoroug
h education
tha
t
began
wit
h
his
mothe
r
Büb
i
Rabiya,
the
well
educated
daughter of
Khoj
a
Sayf
Dîn
, and continued
in Bukhara,
Iran
, and
Iraq.
He shows a
ful
l command of
Arabi
c
and
Persian.
He
was,
perhaps,
already
d
man,
when
he
wrot
e the
Dîwâ
Luġâ
-T
urk
, in
Arabic
star
ing in 464/1072
and
most
probabl
y completing
in 469/1077 in Baghdad
13
. He had
already
writte
n another
boo
k devoted to T
urki
c
gramma
r,
but
it has
t
t
been
covered
(Kâš
arî/Dankof
f 1982–85, I, 81)
14
. Perhaps
there
were
plans
for
t
othe
r
work
s on
e T
urki
c
languag
e
d T
urkic
speakin
g
people
s – we do
t
w.
The
Dîwâ
contains
some
7500
entries
(Genç
1997,
11).
Kâshgharî
may
have
been
forced
to
leave
his
homeland due to
interna
l
strif
e
withi
the
Qarakhanid
rulin
g house in 448–
449/1056/7–1057/8.
Wha
t
rol
e
thes
e
politica
l
event
s
playe
d in
shapin
g
e
Dîwâ
main
s a
matte
r of
conjecture
15
Late
r
local
(East
T
urkistanian)
documents
indicate
his
retur
n to
his
native
land
where
he
said
have
died in 477/1085–86, perhaps
a
ver
age
(97
years)
16
.
r historians,
“insider”,
someone coming
m the T
urki
c
worl
d and
acquainted
wit
s complex
array
of nomadic, seminomadic and
sedentari
ing peoples,
bilingua
l and T
urkicizin
g populations.
Whil
e
distinguishing
“T
urks

and
“non
-T
urks”
, his
presentation
of
the
forme
r
t
withou
t
ambiguities.
K
D T
URK
Arabic
Turk
(pl.
Atrâk
)
stems
from
the ethnonym
Türk
borne by the
founding
tribal
union
(ultimatel
y
compose
d of
thirt
y
tribes
;
Dobrovit
s
) of
e
Türk
Empir
e
(Easter
Qaghanate:
630, 682
742/3; Western Qaghanate: 552
659,
690s
766). Although it had lost its dominant
political position after the mid
8th cent
ry, the ethnonym Türk, within the Turkic
speaking
world,
was
occasionally
THE TURKIC WORLD IN MAH
MÛD AL
KÂSHGHARÎ
1955).
the 1040s, following a
period
of internal
strife
e
Qarakhanid
s
effe
tivel
y
spli
t
int
easter
(Easter
n T
urkistan/Xinjiang
)
west
ern
(W
estern
T
urkistan)
Qaghanates,
with
Farghâna
alternately
falling
under
the
jurisdiction
one or
the
other
(Pritsak
1953b, 34–
37;
Necef
2005, 325 pp.).
Such
east
west
division
was
not
un-
known
earlier
T
urkic
history
(e.g., the
Eastern
and W
estern
T
ürk
Empire).
Kâshghar
î
s
probabl
y
n in
Kâshghar
, as
s
nisb
implie
s
(Gen
ç
1997
,
t
tie
s
e
cit
y of
Barsghan/Barskhân
associate
wit
s
fathe
r,
usay
n b.
Muḥ
amma
Čağr
T
egin
probabl
y
rule
d it at
som
e
point
Kâshgha
r
s
e of
e
center
s of
e
Easter
Qaghanate,
secon
d to
Balasaghun
Barsgha
s a town
wit
earlie
r
Qarlu
Uyghu
r
association
s on
e
shore
s of
e
Issy
k
l (
İsi
g Köl
in
arî/Dankof
f
1982
) in
moder
Kyrgyzstan, no
t
r
fro
m
Kâshghar
10
. He
make
s a
numbe
r of
pointe
d
comment
s
abou
t
s
ancestra
l
tow
and
s
populace
inclu
g
e
remar
k
tha
t
the
y
e
“th
e
wors
t of
people
” (
yawuz
Barsğân
Kâš
arî/Dankof
f
1982
, I,
;
.
Thi
s is
lef
t
withou
t
furthe
r
explanator
remarks
e
othe
r
suc
characterizations
pointing
perhaps
, to
politica
l
difficultie
s
s
fathe
r
face
d in
that
cit
y.
Kâshghar
î
provide
s
man
y
brie
f
notice
s on
place
s
tha
t
e
clos
e to
Barsghan
, an
are
a
with
whic
h he
s
obviousl
y
intimatel
y
familia
r,
r
mor
e so
tha
wit
othe
r, in
particula
r
mor
e
west
erly
parts
of the T
urkic
world
. The
city
Barsghan,
despite
fanciful
tales
its
origin,
was
probabl
y
associate
wit
h a T
urki
c
peopl
e of
tha
t
nam
e
note
alread
y in
e
10t
centur
y by
-
î
(al
Mas‘ûdî/Pella
t
1966
, I,
155)
. It
s in
Chigi
l
territor
y
(Köprül
1966
,
114
115;
Hunka
2009
19)
. At
some
undate
poin
t in
s
caree
r,
probabl
y
afte
r
leavin
g
Kâshgha
r,
Kâshghar
î
s
“associate
r a
time

(ṣâḥabtuh
ḥinâtan
)
wit
emir

name
Qumuq
. We
kno
w
nothin
g
furthe
r
abou
t
thi
s
figur
e or
e
natur
e of
Kâshgharî
’s
connectio
wit
him
12
Also
calle
d
Or
dukend
in
Qarakhanid
usage
,
see
Kâš
arî/Dankoff
1982
Now
associate
d
with
e
ruin
s at
Burana
,
sout
h
of
okmak
. On
e
difficultie
s in
locatin
g it
precisely
,
see
Nagrodzka
Majchrzyk
1978
,
116
117
.
It
appears
under
a
variety
of
names:
Balasaghun,
Quz
Ulush
and
Quz
Ordu.
may
have
earlier
been
a
Qarluq
holding
(Karaev
1983,
14).
Quz
means
“the
northern
side
of
a
mountain
seldom
reached
by
the
sun”
(Clauson
1972,
680;
see
also
Kâš
arî/Dankoff
1982
85,
I,
260;
II,
211).
Uluš
denoted
“village” in
the
Chigil dialect,
but “city”
Arghu
dialec
t
d
Balasaghu
n
itsel
f
(Kâš
arî/
Dankoff
1982
85,
I,
105).
Isı
q
Köl
Moder
n
Qırghız.
İsig
is
e
Old
T
urkic
form
(Clauson
1972,
246).
The
udûd/Sutûdah
1983,
82
,
d
Minorsky
1970
,
98
,
report
tha
t
Barsghan
’s
“prince”
(dihqân)
was
a
Qarluq.
The
populace,
how
eve
r,
s
“devote
d
e T
oghuzghuz”
,
i.e
.
the
Uyghurs.
According to Kâš
arî/Dankoff
1982
85, II, 364
(where
he
notes
the
“city
from
which
came
the
father
of
mûd”),
the
town
was
named
after
its
founde
r, a
n
of
Afrâsiyâb
,
e
legendar
y
lord
of
ûrâ
n
(henc
e
s
clos
e
association
s
with
Qarakhanid
royalty)
,
bu
t
cite
s
anothe
r
legen
d
tha
t d
rive
d
s
name
from
a
“groom”
who
tended
the
horses
of
the
Uyghur
rule
r.
The
andnâma
written
by
Abu’l
Fat
Bustî
(d.
ca.
1009/1011),
a
vezir
of
Sebüktegin,
the
true
founder
of
the
Ghaznavid
state,
father
of
mûd
of
Ghazna,
claims
that
Sebüktegin
came
from
that
same
town,
see
Hunkan
2005,
2007,
Kâš
arî/Dankof
f
1982
85
, I,
301
;
,
164
;
211
;
217
;
265;
Genç
1997,
Hunkan
2008
2009,
Kaşgarlı
1941,
193;
Kâš
arî/Dankoff
1982
85,
294.
Although
he
bears
a
typically
apotropaic
pagan
T
urkic
nam
e
qumuq
mean
s
“dung”,
particula
r
“horse
dung”),
e
Clauso
n
1972
,
627
,
who
,
howeve
r,
reads
e
nam
e as
Qomuq.
Although
Kâš
î
(1982
85
,
294
;
,
322
)
doe
s
specificall
y
associat
e
thi
s
non
Islamic
anthroponym
with
the
noun
for
“dung”,
Qumuq
was
most
probably
a
Muslim.
Genç
1997,
3,
suggests
that
he
wa
s in
Qumuq
’s
ento
u-
rage/comitatus
,
althoug
h
our
text
only
indicates
that
he
associated
with
him
(Kaş
garl
1941
,
193
;
ṣâḥ
aba
n
als
o
mea
n
“accompany,
keep
company”)
and
does
not
specify
what
capacit
y.
PETER GOLDEN
divided
into various “tribal” entities became a commonplace
in the Arabo
Irano
Muslim his
torical and geographical literature that emerged in the 9th and 10th cent
ries.
Although these “tribal” groupings were not static, their names often persevered
for long perio
ds of time. The Arabic macro
ethnonym “Turk”, from the ethno
-
and
politonym
Türk
, had a history that antedated the Turko
Islamic encounter by more
than a century and an independent existence that continued well after the encounter
(Golden 2001
; 2008/2009).
e
inculcatio
n of a
sens
e of
“T
ürk”
ness
was
certainly
one of the functions
the
Orkhon inscriptions
(see
below)
An early example of the Turko
Muslim
cultural,
intellectual
and
ideological
encounter
can
be found in
th
e
Dîwâ
n Lughât at-T
k
(Compendiu
m of Turkic
Dialects
) of
Maḥmû
al
- Kâshgharî, a
treasure
trove
of information and
one
most
important
sources
about
the
urkic
speaking
world
the
transformative
11th
century
. The
autho
r, a
scion,
has
been
ar
gued
, of
e Qarakhanid ruling house (992–
1212)
s born perhaps
. 1029/1038
d died
probably
the
last
quarter of
the
11th
century
“Qarakhanid”
a modern
scholarly
convention,
the
“Ilek
Khans”
urk.
elig/ilig
or
ellig
“rule
r,
king”;

“realm”;
Clauson 1972,
141
) of
earlier
generation of
scholars.
based
on
the
Qarakhanid
practice
of
using
qara
(lit
.
“black”
t
als
denotin
g
“north
“great
,
chief
leading”
henc
e
Qarakha
“Grea
t
King
of
e Northlands”)
“a
s a name
r
e Khâqânî
kings

(Kâš
rî/Dankoff
buğra
qara
âqân
Pritsak
1954, 377–
378;
s
reall
y
render
s
“kind”
or
“sort”,
i.e
. a
kind/variety
the Turks (used here to denote Central Eurasian nomads)
and those sharing a similar lifestyle and appearance.
aqâliba (a term most often referring to “Slavs”) could also be
broader, sometimes indicating peoples of northeastern Europe in general.
Ibn Fa
n (Ibn Fa
lân/Togan 1939, [Ar
bic] 2, [German] 1
2 [commentary] 104
105), calls the Volga Bulğar ruler
malik
Ṣaqâliba
,
“king
the
aqlabs”,
i.e.
a
ruler
the
Middle
V
olga
over
T
urkic,
Finnic
and
other
populations.
On the complexity of this generic
Ṣaqâliba
,
see
Mishin
2002
and
Meouak
2004,
esp.
On the role of “myths, especially genealogies, belief systems, ideologies” in the development of nomadic states,
see Kürsat
Ahlers 1996, 136.
References
will
be
the
Dankoff
edition
and
English
translatio
n
(Kâš
arî/Dankof
f
1982
85
,
whic
h
note
s
the
ms.
pages
well)
with
mention
made
of
the
Auézova
(Kâshgharî/Auezov
a
2005
)
d
Rustamo
v
(Kâshgharî/
Kormushin
2010)
editions
(with
Russian
translations)
onl
y
whe
n
ther
e
e
importan
t
divergence
s in
e
read
ings
.
hav
e
checke
d
l
reference
s
with
e
facsimile
editio
n
of
e
.
(Kaşgarl
1941)
.
Thes
e
e
noted
when
needed.
The
Auézova
tran
lation
gives
only
the
transliteratio
n of
e T
urki
c
terms
,
bu
t
doe
s
no
t
reconstruc
t
thei
r T
urki
c
pronunciation
.
l T
urki
c
form
s
are
given
here
a
unified
transcription
system
(e.g.,
or
/dh,
for
,
for


Приложенные файлы

  • pdf 7013363
    Размер файла: 2 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий