e_huseynlimm.gov.az. Acar sozl?r: referendum, Az?rbaycan Respublikas?, Konstitusiya d?yisiklikl?ri, siyasi-huquqi islahatlar, demokratik dovl?t, cevik idar?cilik, huquqi dovl?t.


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
QRP?RCHİ
?xəp`_wa_l Pcqns`jgi_qılıl b_vgjg tə v_pgag qgw_qərglə,
`cwləjv_jo kül_qg`ərjəpə b_gp _l_jgrgi hspl_j
Q_w 1-2 (/5-/6' • 0./4
QRP?RCHİ RƏHLİL z
Q_w 1-2 (/5-/6' • 0./4
Kəpiəxgl ocwbgww_r q_wı8 //.5-O/7-0223
?xəp`_wa_l Pcqns`jgi_qılıl Əbjgwwə L_xgpjgwg
Hspl_jıl ocwbgww_r q_wı8 1014
Rgp_h8 3..
Qgd_pgş8 //5
GQQL8 0.56-6.15
Cjkg pcb_irmp8
R_fgpə ?LL?HW?PMT?
dəjqədə üxpə cjkjəp bmirmps
Pcb_irmp8
KƏKKƏBMT
�jmjmegw_ üxpə dəjqədə bmirmps
Bgx_wlcp8
LƏŞPİWW?R8
QRP?RCHİ ?P?ŞBGPK?L?P KƏPIƏXİLİL LƏŞPİ
Pcb_iqgw_lıl ült_lı8
?xəp`_wa_l Pcqns`jgi_qı, @_iı şəfəpg, ?X /..3 z K,İ`p_fgkmt iüçəqg 6 z Qrp_rchg ?p_şbıpk_j_p Kəpiəxg
Rcjcdml8 ()772/0' 374 60 14 z D_iq8 ()772/0' 215 12 36
C-nmçr8 qrp_rchg]rcfjgj>q_k,emt,_x z İlrcplcr ült_lı8 uuu,qrh,q_k,_x
© Qrp_rchg ?p_şbıpk_j_p Kəpiəxg, 0./4
Pcb_iqgw_ Hcwərg
Pcb_iqgw_ Hcwərglgl qəbpg8
P?KİX KCHBİWCT
?KC?-lıl _i_bckgig
Pcb_iqgw_ Hcwərglgl üxtjəpg8
SPV?L ƏLƏ[email protected]ƏPMT
?KC?-lıl _i_bckgig
XİW?B QƏKƏBX?BƏ
?KC?-lıl _i_bckgig
@ƏVRİW?P ƏLİWCT
?KC?-lıl küv`gp üxtü
ƏLİ HƏQƏLMT
r_pgv üxpə cjkjəp bmirmps, npmdcqqmp
PƏ@İWWƏR ?QL?LMT?
dəjqədə üxpə cjkjəp bmirmps, npmdcqqmp
QƏKƏB QCWİBMT
nqgvmjmegw_ üxpə cjkjəp bmirmps, npmdcqqmp
LMTPSX KƏKKƏBMT
�jmjmegw_ üxpə dəjqədə bmirmps
HİAP?L HÜQCWLMT?
qgw_qg cjkjəp üxpə cjkjəp bmirmps, npmdcqqmp
KSQ? O?QGKLG
r_pgv üxpə cjkjəp bmirmps, npmdcqqmp
DƏPH?B KƏKKƏBMT
dəjqədə üxpə dəjqədə bmirmps
XİW?DƏR ƏQEƏPMT
füoso üxpə dəjqədə bmirmps
P?QİK [email protected]ƏWMT
dəjqədə üxpə dəjqədə bmirmps
EÜLŞƏL N?Ş?WCT?
�jmjmegw_ üxpə dəjqədə bmirmps
QRP?RCHİ
KİLLİ İLIİŞ?DGL QRP?RCHİ NPİMPİRCRLƏPİ
Əli HÜSEYNLİ
Konstitusiya islahatları demokratik dövlət idarəçiliyinin möhkəmlənməsinə, çoxşaxəli
islahatların vaxtında və çevik reallaşdırılmasına təminat verir
Агалар АББАСБЕЙЛИ
Гейдар Алиев – основатель и архитектор независимой Азербайджанской
Республики
Tahirə ALLAHYAROVA
Xalqın iradəsi birbaşa və təmsilçi hakimiyyətin vəhdəti kimi: referendumun tarixi
CPKƏLİQR?L-?XƏ[email protected]?WA?L B?ĞLGO [email protected]
KÜL?OİŞƏQİ “CPKƏLİ KƏQƏLƏQİ” IMLRCIQRİLBƏ
Олег КУЗНЕЦОВ
Этноконфессиональные истоки транснационального армянского терроризма
(историко-культурологический анализ)
Ильгар Нифталиев, Нигяр ГЕЗАЛОВА
Армянская и Албанская церкви на Южном Кавказе
в исторической ретроспективе
Ризван ГУСЕЙНОВ
Записки С.Д.Бурнашева как источник по исторической географии
Азербайджана на Кавказе в XVIII веке
V?PİAİ QİW?QƏR TƏ @CWLƏLV?LO KÜL?Qİ@ƏRLƏP QİQRCKİ8
ƏQ?Q KCWİLLƏP TƏ Ç?ĞGPGŞL?P
Hətəli ABDULLAYEV
Miqrasiya geosiyasəti beynəlxalq münasibətlərdə formalaşan yeni istiqamət kimi
Vüsalə MEHDİYEVA
NATO-nun kibermüda�ə siyasəti
Lalə ƏKBƏROVA
Kü_qgp `cwləjv_jo kül_qg`ərjəp qgqrckglbə `_ş tcpəl npmqcqjəpbə
İIR-lgl wcpg tə pmjs
KİLLİ TƏ @CWLƏLV?LO HÜOSO QİQRCKİ VVG ƏQPBƏ
Aytəkin İBRAHİMOVA
Layiqli həyat səviyyəsi hüququnun konstitusiya hüquqi təminatları
107
133
145
163
MÜNDƏRİCAT
| CONTENTS | СОДЕРЖАНИЕ
183
193
243
265
275
289
301
Турал ГАДЖИБЕЙЛИ
Современная уголовно-правовая политика: тенденции и перспективы
Наджиба МУСТАФАЕВА
Международное уголовное правосудие: становление, современное положение и
перспективы развития
KİLLİ BÖTLƏR OSPSASLSĞSLSL QİW?Qİ-İBCMLMHİ ƏQ?QL?PG8
R?PİV TƏ KÜ?QİPLİI
Müstəqillik və müasirlik: dialoq fəlsəfəsindən baxış
Səfəviyyə su�-dərviş hərəkatı və Qızılbaş ideologiyası
Əhməd Ağaoğlunun üç mədəniyyət konsepsiyası
İLLMT?QİW? TƏ İQL?H?RL?P8 İLIİŞ?DGL NPİMPİRCRLƏPİ
Arzu HÜSEYNOVA
Milli innovasiya sisteminin inkişaf modellərinin təhlili
Səadət MƏMMƏDOVA
Sosial səhiyyə Azərbaycanda sosial dövlət quruculuğunun əsas istiqaməti kimi
Ruslan ƏKBƏROV
İnnovasiyalı inkişaf nəzəriyyəsi: əsas anlayışlar və qanunauyğunluqlara politoloji baxış
Цзоу ЧЕНЧЖАН
Гностико-эпистемологические аспекты проблемы виртуального образования
R?PİVİ İLIİŞ?DGL KƏPHƏLƏLƏPİ8 KÖTOCLƏP, @?VGŞL?P
Çar Rusiyası dövründə Naxçıvan şəhərinin sosial-iqtisadi həyatı
KÖTOC
Tural ƏLİYEV
Azərbaycanda milli siyasi şüurun formalaşması və inkişaf mərhələləri
MÜNDƏRİCAT
| CONTENTS | СОДЕРЖАНИЕ
KİLLİ İLIİŞ?DGL
QRP?RCHİ
NPİMPİRCRLƏPİ
Imlqrgrsqgw_
gqj_f_rj_pı bckmip_rgi
b–tjər gb_pəçgjgwglgl
k–fiəkjəlkəqglə,
çmvş_vəjg gqj_f_rj_pıl
t_vrılb_ tə çctgi
pc_jj_şbıpıjk_qıl_
rəkgl_r tcpgp
Açar sözlər:
referendum, Azərbaycan Respublikası, Konstitusiya dəyişiklikləri,
siyasi-hüquqi islahatlar, demokratik dövlət, çevik idarəçilik, hüquqi dövlət
Key words:
Referendum, Republic of Azerbaijan, Constitutional changes,
political and legal reforms, democratic state, �exible management,
constitutional state
Ключевые слова:
референдум, Азербайджанская Республика,
изменения в Конституции, политические и правовые реформы,
демократическое государство, гибкое управление, правовое государство
Imlqrgrsqgw_
gqj_f_rj_pı bckmip_rgi
b–tjər gb_pəçgjgwglgl
k–fiəkjəlkəqglə,
çmvş_vəjg gqj_f_rj_pıl
t_vrılb_ tə çctgi
pc_jj_şbıpıjk_qıl_
rəkgl_r tcpgp
HÜQCWLLİ
?xəp`_wa_l Pcqns`jgi_qı Kgjjg Kəajgqg Hüoso
qgw_qərg tə b–tjər ospsasjsğs imkgrəqglgl
qəbpg, füoso üxpə dəjqədə bmirmps
c]fsqcwljg>kk,emt,_x
/.
Azərbaycanda demokratik, hüquqi dövlət quruculuğu, insan hüquq və
azadlıqlarının fundamental prinsiplərinin qərar tutmasına zəmin yaradan ardı
cıl, məqsədyönlü tədbirlərin həyata keçirilməsi yoluna doğru aparan islahatlar
Ümummilli lider Heydər Əliyev siyasi xəttinin əsasını təşkil etmişdir. Azərbaycan
dövləti müstəqilliyin əldə edilməsi ilə paralel şəkildə, tarixdə ilk dəfə olaraq
milli dövlət, müstəqil siyasi dövlət, demokratik hüquqi dövlət quruculuğu
vəzifələrini eyni vaxtda və qısa bir zamanda həyata keçirmək tələbləri ilə üz-
üzə durmuşdur. Əgər tarixə nəzər salsaq görərik ki, dövlət quruculuğunun
müxtəlif dövrlərinə müva�q gələn bu mərhələlərin hər birini dünya ölkələri çox
böyük bir zaman müddətində, tədricən keçmiş, təkamül yolu ilə onları ardıcıl
qət etmişdir.
Bu mərhələləri daha sürətlə və qətiyyətlə keçməyə müvə�əq olan, demok
ratiya və insan hüquqları, sosial tərəqqi kimi ümumbəşəri dəyərlərə sadiq qalan
və hüquqi dövlət quruculuğu yolunda inamla irəliləyən Azərbaycan Respubli
kası bu gün insanların layiqli həyat şəraitinin, rifah səviyyəsinin, cəmiyyətdə
özlərini təsdiqetmə imkanlarının artırılması üçün ciddi səylər göstərir.
/, Hcwbəp Əjgwct ?xəp`_wa_lb_ füosog b–tjər ospsasjsğslsl,
Imlqrgrsqgw_ gqj_f_rj_pılıl küəjjg� tə rəkgl_rçıqıbıp
1993-cü ildə Ulu öndər Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra
Azərbaycan müstəqilliyini əldə etməklə yanaşı, insan hüquqlarının təmini, in
kişaf etdirilməsi, qorunması sahəsində mühüm nailiyyətlərə imza atdı. Məhz
Ümummilli liderin hakimiyyətə qayıdışı ilə ölkəmizdə hüquqi dövlət qurucu
luğuna başlanıldı, söz, �kir və mətbuat azadlığı etibarlı şəkildə təmin edildi,
insanların sərbəst toplaşmasına, öz �kirlərini azad şəkildə ifadə etmələrinə
şərait yaradıldı, digər demokratik prinsiplərin cəmiyyətdə təşəkkül tapması
dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi, bu sahədə demokratik
prinsiplərə tam cavab verən qanunvericilik bazası yaradıldı.
1993-1995-ci illər müasir Azərbaycanın tarixinə dövlət müstəqilliyinin
qorunub saxlanılması uğrunda mübarizə dövrü kimi yazıldı. İctimai-siyasi sa
bitliyin və qanunçuluğun bərqərar edilməsi bu dövrün ən mühüm nailiyyəti
oldu və Ümummilli liderimizə dövlət quruculuğunda, iqtisadi, sosial və mədəni
həyatda böyük işlərə başlamaq, genişmiqyaslı və ardıcıl islahatlar aparmaq
üçün əlverişli imkan yaratdı.
Böyük öndərimiz əmin idi ki, demokratik dəyərlərin üstünlüyünü qəbul
edən, azadlığın, haqq və ədalətin bərqərar olunduğu dövlət qurmaq istəyən
hər bir ölkə, hər bir xalq üçün Konstitusiya birinci dərəcəli əhəmiyyət daşıyır.
Siyasi, iqtisadi, hüquqi sistemin köklü şəkildə dəyişdiyi, cəmiyyətdə keçid döv
rünün başlandığı bir vaxtda Konstitusiyanın – Əsas Qanunun rolu qat-qat artır.
1994-cü ilin iyul ayında Milli Məclisin ic
lasında ulu öndər Heydər Əliyevin sədrliyi
ilə Konstitusiya layihəsinin hazırlanmasına
məsul olan xüsusi komissiyanın fəaliyyətə
başlaması haqında qərarın qəbul edilməsi
də bu zərurətdən yaranmışdı. Dəfələrlə bu
layihənin açıq müzakirəsini təşkil edərək
ali sənədin müasir dəyərləri özündə ehtiva
edən ən yetkin formada qəbul olunmasını
təmin etmək üçün gərgin əmək sərf edən
Ulu öndər Konstitusiya layihəsinin hazır
lanması zamanı onun hər bir müddəasını
şəxsən nəzərdən keçirmiş, dövlətin gələcək
taleyi, demokratik imici baxımından bu işə
“Biz elə bir layihə hazırlamalı və
nəhayət, elə bir Konstitusiya qəbul
etməliyik ki, o, müstəqil Azərbaycan
Respublikasında demokratik prinsiplər
əsasında uzun müddət sabit yaşamasını
təmin edən əsas qanun, tarixi sənəd ol
sun. Hakimiyyət bölgüsü - ali icra, qanun
vericilik, məhkəmə hakimiyyəti - bun
lar hamısı xalqın iradəsinə söykənməli,
seçkilər yolu ilə təmin olunmalıdır”,
-
deyən Ulu öndər Heydər Əliyev Azərbaycan
Respublikasının ilk Konstitusiyasının hazırlanmasında həm Azərbaycanın tarixi
keçmişinin milli dəyərlərindən, həm də ümumbəşəri dəyərlərdən, dünyanın
demokratik dövlətlərinin təcrübəsindən istifadə edilməsini mühüm vəzifə kimi
irəli sürmüşdü.
Beləliklə, 1995-ci il noyabr ayının 12-də Azərbaycanın tarixində ilk dəfə
olaraq müstəqil dövlətimizin Konstitusiyası ümumxalq səsverməsi yolu ilə
qəbul edildi. Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinin əsas müddəalarını
özündə əks etdirən bu Konstitusiyada insan və vətəndaş hüquqlarının, azad
lıqlarının təmin edilməsi dövlətimizin ali məqsədi kimi bəyan olundu. Çoxəsrlik
dövlətçilik ənənələrimizə, milli və ümumbəşəri dəyərlərə söykənərək hazırla
nan Konstitusiyamız hüquqi-demokratik dövlət və vətəndaş cəmiyyəti qurucu
luğunun təməlini qoydu [8].
Konstitusiyanın qəbulu yalnız yeni ictimai sistemin hüquqi tanınması
nı təsdiq edən fakt deyil, ölkəmizin inkişafının prinsipcə yeni mərhələyə
qədəm qoymasının göstəricisi idi. Bu mərhələ isə ilk növbədə siyasi sistemin
mərkəzində insanın və vətəndaşın, onun hüquq və azadlıqlarının, demokratik
Imlqrgrsqgw_lıl oə`sjs
w_jlıx wclg gargk_g qgqrckgl
füosog r_lılk_qılı rəqbgo
cbəl d_ir bcwgj, –jiəkgxgl
gligş_dılıl npglqgnaə wclg
kəpfəjəwə oəbək omwk_qılıl
e–qrəpgagqg gbg, @s kəpfəjə gqə
gji l–t`əbə qgw_qg qgqrckgl
kəpiəxglbə glq_lıl tə
_x_bjıoj_pılıl, bckmip_rgi
tə füosog b–tjər gbc_jj_pılıl
bspk_qı gjə qəagwwəjəlgp,
mjbsğs Imlqrgrsqgw_lıl
b–tjər küqrəogjjgwg
r_pgvglbə imlqrgrsqgml_jgxk
əiq crbgpəl f_bgqə gbg,
və hüquqi dövlət ideallarının durması ilə səciyyələnir.
Ulu öndərin müəlli� olduğu Konstitusiyanın qəbul edilməsi xalqımızın dövlət
müstəqilliyi tarixində konstitusionalizm məfkurəsinin qəti qələbəsini əks etdirən
hadisə idi. Bununla ölkəmizin və xalqımızın dövlətçilik tarixinə yeni bir şanlı səhifə
yazıldı, dahi rəhbər Heydər Əliyevin uzunmüddətli gərgin əməyinin məhsulu
olan Konstitusiya öz demokratikliyi, humanistliyi və dolğunluğu ilə seçilərək
ölkəmizdə vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsi və müstəqil
dövlətçiliyimizin tərəqqisi üçün hərtərə�i zəmin yaratdı, xalqımızın demokratik
dövlət qurmaq və dünya arenasında layiqli yer tutmaq istəyini nümayiş etdir
di. Məhz bu tarixi hadisədən sonra Azərbaycanda hüquqi islahatlara başlanıldı.
Ümummilli lider Heydər Əliyevin dediyi kimi:
“Konstitusiya Azərbaycanda de
mokratik, hüquqi dövlətin qurulması, demokratik vətəndaş cəmiyyətinin
yaranması üçün əsaslar yaratmış, bütün təminatları vermişdir. Bizim bor
cumuz bu təminatlardan, Konstitusiyanın bizə verdiyi qanuni əsaslardan
səmərəli istifadə etmək və ölkəmizdə hüquqi, demokratik dövlət yarat
maq, vətəndaşların, insanların hüquqlarının qorunmasını təmin etməkdən
ibarətdir”.
Ümummilli lider Heydər Əliyev ölkəmizdə demokratiyanın daha da inkişaf
etdirilməsi sahəsində görülən tədbirlərin genişləndirilməsi məqsədilə 1998-ci il
fevralın 22-də “İnsan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının təmin edilməsi
sahəsində tədbirlər haqqında” Hərman imzaladı. İnsan hüquqları sahəsində həyata
keçiriləcək tədbirlərin istiqaməti və konsepsiyası həmin sənədlə müəyyən edildi
və ümumdövlət səviyyəsinə qaldırıldı. Bunun ardınca təsdiq edilmiş “İnsan hü
quqlarının müda�əsinə dair Dövlət Proqramı”nda Azərbaycanın konkret inkişaf
mərhələsinə uyğun olaraq insan hüquqlarının müda�əsi sahəsində həyata keçirilən
tədbirlərin səmərəliliyinin artırılması, elmi-tədqiqat institutunun yaradılması, hü
quqi mexanizmlərin təkmilləşdirilməsi, beynəlxalq qurumlarla əməkdaşlığın daha
da inkişaf etdirilməsi, mütəxəssislərin hazırlanması, öhdəliklərə əməl edilməsi
və digər vəzifələrin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Bu fundamental
sənədlərin fəlsəfəsi ondan ibarətdir ki, hər bir şəxs Konstitusiyada təsbit edilmiş
hüquqlarının həyata keçirilməsi üçün bütün imkanlara malik olsun. Belə ki,
Konstitusiyada bəyan edilmiş hüquqların həyata keçirilməsi üçün bir sıra mühüm
qanunlar qəbul olunmuş və çevik hüquqi mexanizmlər müəyyənləşdirilmişdir.
Qeyd olunanlara “Kütləvi informasiya vasitələri haqqında”, “Dini etiqad azadlığı
haqqında”, “Ölkədən getmək və ölkəyə gəlmək haqqında”, “Sərbəst toplaşmaq
azadlığı haqqında” və digər qanunları misal göstərmək olar. Ümummilli lider
Heydər Əliyev həmin dövrdə qəbul edilmiş qanunların əhəmiyyətini qeyd edərkən
belə söyləmişdir: "Bu qanunlar Azərbaycanda müstəqil dövlətin inkişafı, iqtisadi
islahatların aparılması üçün, qanunun aliliyini təmin etmək, hüquqi dövlət yarat
maq üçün çox əhəmiyyətli olmuşdur". Ölkəmizdə insan hüquqlarının qorunması
üzrə yeni sistemin yaranmasının parlaq təzahürlərindən biri də “İnsan hüquqları
üzrə müvəkkil (ombudsman) haqqında” qanunun qəbul edilməsi oldu. Belə bir
hüquqi təsisatın yaradılması qabaqcıl dövlətlərdə tətbiq edilən səmərəli institutla
rın ölkəmizdə fəaliyyət göstərməsinə şərait yaratdı [8].
Ümumilikdə Azərbaycanın ilk milli Konstitusiyasının qəbul edilməsindən
sonra keçən bu müddət ərzində aparılan siyasi və iqtisadi islahatların, həyata
keçirilən demokratik dəyişikliklərin, ölkə iqtisadiyyatının sürətlə inkişaf
etməsinin, respublikamızın sosial-iqtisadi və ictimai-siyasi həyatında böyük
uğurların əldə edilməsinin təməlində Azərbaycan xalqının Ümummilli lideri
Heydər Əliyevin əvəzolunmaz xidmətləri dayanır. Onun müəlli� olduğu de
mokratik, hüquqi dövlət quruculuğu konsepsiyası, sosial-iqtisadi inkişaf stra
tegiyası, azərbaycançılıq məfkurəsi, milli-mənəvi dəyərlər və mültikulturalizm
prinsipləri möhtərəm Prezidentimiz İlham Əliyev tərə�ndən uğurla davam
etdirilir. Bu gün yüksək idarəetmə qabiliyyətinə malik olan cənab İlham Əliyev
dünya siyasətinin əsaslarını diqtə edən hegemon dövlətlərlə yanaşı, region
dövlətləri ilə də balanslaşdırılmış, qətiyyətli və uzaqgörən xarici siyasət kursu
nu davam etdirməklə müharibələrin tüğyan etdiyi, terrorçuluğun və dini eks
tremizmin geniş vüsət aldığı indiki şəraitdə Azərbaycanın təhlükəsizliyini təmin
edir, onun alternativi olmayan rəhbərliyi altında Azərbaycan hərtərə�i və dina
mik inkişaf yolundadır, ictimai həyatın bütün sahələrində mühüm nailiyyətlər
əldə edilir, insan ləyaqətinin və insanpərvərlik prinsiplərinin ali dəyərlər kimi
qorunması istiqamətində ardıcıl iş aparılır, demokratik, hüquqi dövlət qurucu
luğu davamlı olaraq inkişaf etdirilir.
0, Imlqrgrsqgw_ gqj_f_rj_pı x_k_lıl rəjə`g tə
qmqg_j qgd_pgşgl rəx_füpübüp
Azərbaycan Respublikası 25 illik müstəqillik tarixində bir çox inkişaf etmiş
dövlətlərin onilliklər boyu keçdiyi inkişaf mərhələlərini sürətlə geridə qoymuş
dur. Azərbaycan iqtisadi inkişaf tempinə görə artıq qüdrətli bir dövlətə çevril
mişdir. Azərbaycan Respublikası öz müstəqilliyinə qovuşduqdan sonra ölkənin
davamlı inkişafını şərtləndirəcək idarəetmə sisteminin qurulması istiqamətində
davamlı addımlar atmağa başlamışdır. Qeyd edildiyi kimi, Ümummilli lider
Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra səmərəli idarəetmənin kon
septual əsaslarının yaradılması, normativ-hüquqi bazasının zənginləşdirilməsi
istiqamətində ciddi tədbirlər həyata keçirilmişdir. Müasir mərhələdə də dövlət
idarəetməsinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində inzibati islahatların həyata
keçirilməsi müntəzəm xarakter almışdır. Son onilliklərdə Azərbaycanda iqti
sadi, siyasi, sosial, hüquqi sahələrdə köklü dəyişikliklər aparılmış, hakimiyyət
sistemində, mülkiyyət münasibətlərində yenidənqurma prosesi getmiş, müasir
dövlət qulluğu institutu formalaşmışdır.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev dövlət idarəetməsinin
cəmiyyət üzvlərinin maraqları çərçivəsində həyata keçirilməsinin təmin olun
ması istiqamətində prinsipial addımların atılmasını xüsusi nəzarətdə saxlayır.
/2
Azərbaycanda həyata keçirilən inzibati islahatların başlıca hədə� idarəetmənin
cəmiyyətin gözləntilərinə cavab verməsini təmin etməkdən ibarətdir.
“Azərbaycan dövləti sosial dövlətdir, çünki siyasətimizin mərkəzində
Azərbaycan vətəndaşı dayanır. Bu gün də belədir, gələcəkdə də belə olacaq
dır”, “Bizim bütün işimizin mərkəzində, təməlində Azərbaycan vətəndaşı
dayanır və Azərbaycan vətəndaşının rahat, rifah içində yaşaması bizim
başlıca borcumuzdur”
�kirlərinin müəlli� olan Azərbaycan Respublikasının
Prezidenti cənab İlham Əliyev dövlət siyasətinin təməlində vətəndaş mövqeyi
nin əhəmiyyətini vurğulamaqla, cəmiyyətdə hər bir vətəndaşın, hər bir insanın
mişdir.
Ümumiyyətlə, Azərbaycanda dövlətçiliyin güclənməsini cəmiyyətin və
xalqın yüksək inkişafının təmin edilməsinə yönəlmiş təşəbbüs hesab etmək
olar. Azərbaycan Respublikasında islahatların başlıca istiqamətini cəmiyyət
üzvlərinin maraqlarına cavab verən, onların istək və tələblərini dəqiqliklə nəzərə
ala bilən dövlət idarəetmə sisteminin yaradılması təşkil edir. Vətəndaşlara
göstərilən dövlət xidmətlərinin key�yyətinin yüksəldilməsi istiqamətində
kompleks tədbirlərin həyata keçirilməsi də demokratik islahatların vacib
istiqamətlərindən birini təşkil edir.
Məlumdur ki, Konstitusiya hər bir ölkədə əsas qanun kimi ali hüquqi
qüvvəyə malikdir. Dövlətin təməl prinsiplərini, siyasi, hüquqi və sosial-iqtisa
di əsaslarını təsbit edən bu ali sənəd vətəndaşların hüquq və azadlıqlarına
zəmanət verir, ölkənin gələcək inkişaf prioritetlərini müəyyənləşdirir. Tarixdən
məlum olduğu kimi, yeni yaranan, müstəqilliyə qovuşan və ya köklü siyasi-iqti
sadi dəyişikliklərin həyata keçirildiyi ölkələrdə ilk vəzifələrdən biri məhz dövrün
tələblərinə uyğun Konstitusiyanın qəbulu olmuşdur.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında müasir sivil cəmiyyətin inki
şaf istiqamətlərini müəyyənləşdirən, hüquqi dövlət və vətəndaş cəmiyyəti quru
culuğuna imkan verən mütərəqqi ideya və dəyərlər geniş şəkildə öz əksini tap
mış, insan hüquqlarının və azadlıqlarının təminatları müəyyən edilmişdir. Dövlət
müstəqilliyini, suverenliyini və ərazi bütövlüyünü qorumaq, demokratik qurulu
şa təminat vermək, vətəndaş cəmiyyətinin bərqərar edilməsinə nail olmaq, qa
nunun aliliyini təmin edən hüquqi, dünyəvi dövlət qurmaq, vətəndaşların layiqli
həyat səviyyəsini təmin etmək, ümumbəşəri dəyərlərə sadiq qalaraq digər xalq
larla dostluq, sülh, əmin-amanlıq şəraitində yaşamaq kimi ülvi niyyətlərin bəyan
edilməsi Konstitusiyamızın ali dəyərlərini əks etdirir [5].
Demokratiya yolu ilə gedən Azərbaycan Respublikasında hakimiyyətin
yeganə mənbəyinin Azərbaycan xalqı olması, sərbəst və müstəqil öz
müqəddəratını həll etməyin və öz idarəetmə formasını müəyyən etməyin
xalqın suveren hüququ kimi təsbit edilməsi, Azərbaycan xalqının Azərbaycan
dövlətinə və onun qanunlarına tabe olan Azərbaycan Respublikasının
vətəndaşlarından ibarət olması Konstitusiyamızda öz əksini tapmışdır.
Konstitusiyamızda ilk dəfə olaraq Azərbaycanın demokratik, hüquqi, dünyəvi,
unitar respublika olması təsbit edilmişdir. Konstitusiyada dövlət hakimiyyətinin
hakimiyyətlərin bölünməsi prinsipi əsasında təşkili müəyyən edilmiş, qanunve
ricilik, icra və məhkəmə hakimiyyətlərinin qarşılıqlı fəaliyyət göstərməsi və öz
səlahiyyətləri çərçivəsində müstəqil olmaları təsbit edilmişdir [1].
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası dövlətin hər hansı maraqlara de
yil, məhz vətəndaşların mənafelərinə, azad cəmiyyətin aparıcısı olan şəxsiyyətin
maraqlarına xidmət etdiyini ən yüksək səviyyədə bəyan etmişdir. Bu baxımdan
Konstitusiyamızın üçdəbir hissəsi əsas insan və vətəndaş hüquqlarına və azad
lıqlarına həsr edilmiş, Əsas Qanunun ən böyük fəsli olan üçüncü fəsildə insan
və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının əsas prinsipi, onların reallaşdırılma
sı mexanizmləri, habelə ayrı-ayrı hüquqların beynəlxalq standartlara müva�q
olaraq qanuni məhdudlaşdırılmasının yol verilən hədləri nəzərdə tutulmuşdur.
Konstitusiyanın gətirdiyi əhəmiyyətli yeniliklərdən biri həmin dövrə qədər
dövlətçilik tariximiz üçün səciyyəvi olmayan yeni bir institutun – Konstitusi
ya nəzarəti təsisatının yaradılması olmuşdur. Qeyd edilməlidir ki, Konstitusiya
nəzarətinin əsas məqsədi Konstitusiyanın aliliyinin təmin edilməsi və Konstitu
siya ilə təsbit olunmuş insan hüquq və azadlıqlarının müda�əsidir. Bu baxım
dan ali Konstitusiya ədalət mühakiməsi orqanı olan Konstitusiya Məhkəməsi
normativ-hüquqi aktların Konstitusiyaya və hüquqi iyerarxiyada özündən üs
tün qüvvəyə malik aktlara uyğunluğunun müəyyənləşdirilməsi, insan hüquq
və azadlıqlarının həyata keçirilməsi məsələləri ilə bağlı Konstitusiyanın və qa
nunların şərh edilməsi, hakimiyyətlər arasında səlahiyyətlər bölgüsü ilə bağ
lı mübahisələrin həll edilməsi, seçkilərin nəticələrinin yoxlanılması və təsdiq
edilməsi kimi mühüm səlahiyyətlərə malikdir. Konstitusiyamızın gətirdiyi digər
yeniliklərdən biri də ilk dəfə yerli özünüidarəetmə orqanları olan bələdiyyələrin
statusunun konstitusion səviyyədə təsbit edilməsi olmuşdur. Məhz milli Kons
titusiyamızın qəbulundan sonra Azərbaycanda ilk dəfə yerli özünüidarəetmə
orqanı – bələdiyyələr yaradılmış və fəaliyyətə başlamışdır.
Hazırda ölkəmizdə həyata keçirilən məhkəmə-hüquq islahatları, qanunve
ricilik sahəsində əldə olunan nailiyyətlər mənbəyini Azərbaycan Konstitusiya
sından alan möhkəm hüquqi bazaya malikdir. Təsadü� deyil ki, Azərbaycan
Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev ötən dövrdə qanunçuluğun
təkmilləşdirilməsi işində qazanılan uğurları çıxışlarının birində belə ifadə et
mişdir:
“Keçən illər ərzində Konstitusiya humanist, dinamik və realist
bir sənəd olduğunu sübut etmişdir. Onun əhatə etdiyi bütün sahələrdə
– hüquqi dövlət quruculuğu, bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinin tətbiqi, si
yasi həyatın demokratikləşdirilməsi, insan haqlarının və azadlıqlarının
təmin olunması və sair ilə bağlı mühüm irəliləyişlər baş verir. Ölkəmizdə
demokratik prinsiplər və dəyərlər, insan hüquq və azadlıqları getdikcə
daha dolğun və real məzmun kəsb edir, vətəndaşların milli mexanizmləri
təkmilləşdirilir, bu sahədə beynəlxalq təşkilatlarla səmərəli əməkdaşlıq
həyata keçirilir”
/4
Azərbaycan Respublikası Konstitu
siyasının dövlət və hüquq sistemimizə
gətirdiyi mühüm yeniliklərdən biri də dövlət
hakimiyyətinin ali orqanları sistemində
müstəqil məhkəmə hakimiyyətinin möv
qeyinin gücləndirilməsi olmuşdur. Çün
ki müasir sivil cəmiyyətlərdə güclü və
müstəqil məhkəmə hakimiyyəti insanların
dövlətə olan etimadının, vətəndaş sülhü
nün təminatının, vətəndaş cəmiyyəti qu
ruculuğunun, hətta iqtisadi inkişafın vacib
şərtlərindən biri kimi çıxış edir.
Məlumdur ki, müasir dövrdə ictimai
münasibətlərin inkişaf tempindən geri qal
mayan qanunvericilik sisteminin daim inki
şaf etdirilməsi, cəmiyyətin müxtəlif sferala
rının surətli inkişaf dinamizminə cavab verə
biləcək əməli idarəçilik mexanizminin for
malaşdırılması, habelə İKT sistemlərinin əks
təsirindən qorunma zərurəti ilə şərtlənən
yeni təhlükəsizlik sistemlərinin yaradılması
və inkişaf etdirilməsi qarşıda duran ən mü
hüm vəzifələrdən birini təşkil edir.
Zaman keçdikcə respublikamızda əsaslı
dəyişikliklər baş vermiş, dövlətimiz bir iqti
sadi formasiyadan digərinə keçmişdir. Son
illərdə demokratik inkişaf sahəsində əldə
edilən uğurlar Konstitusiyaya bir daha nəzər
salmağı, onu daha da təkmilləşdirməyi vacib
məsələ kimi ortaya qoymuşdur. Bu gün bazar
iqtisadiyyatına keçid olduğundan, eyni za
manda, Konstitusiyada olan bəzi maddələr
zamanın tələblərinə uyğun gəlmədiyindən
əsaslı dəyişikliklərin edilməsi zamanın tələbindən irəli gəlmişdir və daha geniş
imkanların yaradılmasına xidmət edir. Heç şübhəsiz, yenilikləri nəzərə alıb güc
lü islahatlar həyata keçirilməsə, cəmiyyətimiz inkişaf edə bilməz.
Dövlət, cəmiyyət və şəxsiyyət münasibətləri dövlətçiliyin inkişafına təsir
göstərən ən önəmli amillərdəndir. Bu münasibətlərin əsas məzmunu fərdin
hakimiyyətə təsir etmək imkanı ilə bağlıdır. Bu imkan isə insan hüquqlarının
mahiyyətcə əks olunan Konstitusiyası ilə təsbit edilir. Ölkə inkişaf etdikcə,
Konstitusiya da inkişaf etməlidir. Konstitusiyanı hansısa bir tarixilik, tarixi
şəxsiyyətlərin müəyyən yaş dövründəki rolları baxımından şərh etmək düzgün
?xəp`_wa_l Pcqns`jgi_qılıl
Npcxgbclrg aəl_` İjf_k Əjgwct
–rəl b–tpbə o_lslçsjsğsl
rəikgjjəşbgpgjkəqg gşglbə
o_x_lıj_l sğspj_pı
çıvışj_pılıl `gpglbə `cjə
gd_bə crkgşbgp8 “Icçəl
gjjəp əpxglbə Imlqrgrsqgw_
fsk_lgqr, bgl_kgi tə pc_jgqr
`gp qələb mjbsğsls qü`sr
crkgşbgp, Mlsl əf_rə crbgwg
`ürül q_fəjəpbə – füosog
b–tjər ospsasjsğs, `_x_p
gorgq_bgww_rı npglqgnjəpglgl
rər`gog, qgw_qg fəw_rıl
bckmip_rgijəşbgpgjkəqg, glq_l
f_oj_pılıl tə _x_bjıoj_pılıl
rəkgl mjslk_qı tə q_gp gjə
`_ğjı küfük gpəjgjəwgşjəp `_ş
tcpgp, Öjiəkgxbə bckmip_rgi
npglqgnjəp tə bəwəpjəp, glq_l
füoso tə _x_bjıoj_pı ecrbgiaə
b_f_ bmjğsl tə pc_j kəxksl
iəq` cbgp, tərəlb_şj_pıl kgjjg
kcv_lgxkjəpg rəikgjjəşbgpgjgp,
`s q_fəbə `cwləjv_jo
rəşigj_rj_pj_ qəkəpəjg
əkəib_şjıo fəw_r_ icçgpgjgp”,
deyil. Konstitusiya ilk növbədə hüquqi sənəddir, əsas ideya və məqsəd seçki
hüququ ilə bağlıdır. Təklif olunan dəyişiklik vətəndaşın seçmək və seçilmək
hüququna böyük bir hörmətdən irəli gəlir, bütün vətəndaşlar üçün daha geniş
Bütün bu amilləri nəzərə alan Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 2016-
cı il iyulun 18-də "Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında dəyişikliklər
edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının Referendum Aktının layihəsinin
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə göndərilməsi barədə"
Sərəncam imzaladı [3]. İyulun 25-də Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun xü
susi iclası keçirildi və Referendum Aktı layihəsinin Konstitusiyasının tələblərinə
uyğun olması barədə rəy verildi. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin
"Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında dəyişikliklər edilməsi məqsədi
ilə ümumxalq səsverməsi (referendum) keçirilməsi haqqında" 2016-ci il 26 iyul
tarixli Sərəncamı ilə referendumun sentyabrın 26-da keçirilməsi qərara alındı
və Referendum Aktının layihəsi mətbuatda dərc olundu.
Beynəlxalq təcrübəyə əsasən, geosiyasi və geoiqtisadi şəraitə, inkişaf
səviyyəsinə və perspektivlərinə uyğun olaraq, hər bir ölkədə Konstitusiya is
lahatlarının həyata keçirilməsi geniş yayılmış praktikadır. Azərbaycan Konsti
tusiyasına əlavə və dəyişikliklərlə bağlı zərurət 2009-cu ildən sonra ötən 7 il
ərzində ölkənin ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi və mədəni həyatında baş vermiş
əsaslı dəyişikliklər, habelə regionda və dünyada cərəyan edən siyasi və iqtisadi
proseslərlə əlaqədar yaranmışdır [6]. Əsas Qanuna zaman-zaman bəzi əlavə və
dəyişikliklərin edilməsi, onun müasir tələblərə uyğunlaşdırılması demokratik
inkişaf yolunda olan dövlətlər üçün səciyyəvi haldır. Qeyd edək ki, buna qədər
2002-ci il avqustun 24-də və 2009-cu il martın 18-də Konstitusiyaya əlavə və
dəyişikliklərin edilməsi ilə bağlı iki dəfə referendum keçirilmişdi.
Referendum Aktında Azərbaycan Konstitusiyasının 23 maddəsində
dəyişiklik edilməsi və 6 maddənin əlavə olunması nəzərdə tutulurdu. Əlavə
və dəyişikliklər insan hüquq və azadlıqlarının qorunmasına təminat verən
əsasların təkmilləşdirilməsini; səmərəli və çevik dövlət idarəçiliyi mexa
nizminin formalaşdırılmasını, icra hakimiyyəti şaqulisinin və icra intizamı
nın möhkəmləndirilməsini; həyata keçirilən iqtisadi islahatların e�ektiv
liyini və ardıcıllığını təmin etmək üçün iqtisadi idarəetmə mexanizminin
təkmilləşdirilməsini; qanunvericilik hakimiyyətinin fəaliyyəti ilə bağlı yeni
tələblərin müəyyən edilməsini; dövlətin təhlükəsizliyinə, cəmiyyətdə sabitliyə
əlavə təminatın yaradılmasını nəzərdə tuturdu [6; 9].
Konstitusiyanın 100-cü maddəsinə təklif olunan dəyişiklik prezidentliyə
namizədlər üçün yaş senzini (35 yaş) aradan qaldırır. 101-ci maddə ilə prezi
dentlik müddəti 7 il müəyyən edilir [3]. Belə bir dəyişiklik xalqın idarəsi ilə seçil
miş dövlət başçısına qarşıya qoyduğu proqram və məqsədləri vaxt baxımından
uğurla reallaşdırmaq imkanı verir, ikinci bir tərəfdən isə ölkəni mütəmadi ola
raq seçkilər keçirmək yükündən azad edir. Hazırda dünyanın bir çox ölkəsində
/6
prezidentin səlahiyyət müddəti 6 və ya 7 il müəyyən olunmuşdur və bu da
normal qarşılanır. Belə bir dəyişikliyi, həm də Azərbaycanın yerləşdiyi coğra
�yada cərəyan edən ziddiyyətli və mürəkkəb proseslər, eyni zamanda qlobal
təhdidlər diktə edir.
Eyni zamanda Konstitusiyaya 98
-ci maddənin əlavə edilməsi nəzərdə tu
tuldu: “Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin eyni çağırışı bir il ərzində iki
dəfə Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinə etimadsızlıq göstərdikdə
və ya Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqdimatına əsasən Azərbaycan
Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinin, Azərbaycan Respublikası Ali
Məhkəməsinin və Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı İdarə Heyətinin
kollegial fəaliyyəti üçün zəruri olan sayda onlara üzvlüyə namizədləri iki dəfə
təqdim edildikdən sonra, qanunla müəyyən edilmiş müddətdə təyin etmədikdə,
habelə bu Konstitusiyanın 94-cü və 95-ci maddələrində, 96-cı maddəsinin II,
III, IV və V hissələrində, 97-ci maddəsində göstərilən vəzifələrini aradan qal
dırıla bilməyən səbəblər üzündən icra etmədikdə Azərbaycan Respublikasının
Prezidenti Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisini buraxır” [3].
Konstitusiyaya yeni 98
-ci maddənin əlavə edilməsi parlamentin nəzəri
cəhətdən i�ic vəziyyətə düşməsinin mümkünlüyü ilə bağlıdır [3]. Bu təhlükə
tək parlament üçün yox, hər bir kollegial orqan üçün mümkündür. Belə oldu
ğu halda, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Azərbaycan dövlətinin başçısı
kimi Azərbaycan dövlətinin normal fəaliyyətini təmin etməlidir.
Konstitusiyanın 103-cü maddəsinə təklif edilən əlavəyə görə, Azərbaycanda
vitse-prezidentlik institutunun yaradılması nəzərdə tutulur [3]. Vitse-prezident
lik institutu çevik və səmərəli idarəçiliyin təmin edilməsi üçün əlverişli mexanizm
kimi beynəlxalq təcrübədə də özünü doğrultmuşdur. Vitse-prezident vəzifələrinin
təsis edilməsi Azərbaycanda prezident üsul-idarəsinin təkmilləşdirilməsini, onun
müasir çağırışlara adekvatlığını, fors-major vəziyyətlərdə dövlət idarəçiliyi mexa
nizminin optimal funksionallığını təmin etmək məqsədindən irəli gəlir, iqtisadi
islahatların dairəsinin genişləndirilməsinə və onların sürətləndirilməsinə xidmət
edir. Həmçinin yeni institutun formalaşdırılması ilə Azərbaycan Prezidentinin
Qanunvericilik hakimiyyətinin fəaliyyəti ilə bağlı nəzərdə tutulan yeni
tələblər insan hüquqlarının təminatına bərabər imkanlar yaradılması prinsipi
əsasında yanaşmanı ehtiva edir. Məsələn, yaş senzinin aradan qaldırılması ilə
seçkidə iştirak etmək hüququ olan şəxslərə həm də seçilmək hüququ verilir.
Bundan başqa, yüksək dövlət postlarına təyinata və eləcə də seçkili orqanlarda
təmsilçiliyə yaş məhdudiyyəti aradan qaldırılır. Avropa Şurasının Venesiya Ko
missiyasının qənaətinə əsasən, yalnız spesi�k yüksək vəzifələr üçün yaş tələbi
müəyyən edilə bilər və bu tələbin 25 yaşdan aşağı olmaması tövsiyə olunur.
Azərbaycan qanunvericiliyində yüksək vəzifələr üçün ali təhsil və s. tələblər
nəzərdə tutulur və bu halda 18-20 yaşlarında olan vətəndaşların həmin
Təklif olunan Referendum Aktı layihəsində Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin
çərçivəsinin dəqiqləşdirilməsi, sərhəd qoşunları, daxili qoşunlar, Mil
li Qvardiya və digər silahlı birləşmələrin silahlı qüvvələrin tərkib hissəsi kimi
müəyyənləşdirilməsi nəzərdə tutulmuşdur (9-cu maddənin I hissəsi). Bun
dan başqa, cəmiyyətdə ədavət və düşmənçilik oyada bilən bütün təşviqat və
təbliğatın qadağa dairəsinin genişləndirilməsi, dövlətin əsaslarına təhlükə ya
radan və cinayət xarakterli məqsədlər güdən, cinayətkar üsullardan istifadə
edən birliklərin qadağan edilməsi (58-ci maddənin IV hissəsi) təklif olunmuş
Göründüyü kimi, Konstitusiyaya təklif olunan dəyişikliklər son illərdə siyasi,
sosial-iqtisadi və hüquqi sahələrdə baş vermiş intensiv yenilikləri əks etdirir. Bu
təşəbbüs dövlət idarəçiliyinin təkmilləşməsinə, insan hüquq və azadlıqlarının
qorunması üçün daha geniş bazanın yaradılmasına, həyata keçirilən islahatla
rın dərinləşməsinə və səmərəliliyinin təmin olunmasına yönəlmişdir.
Beləliklə, “Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında dəyişikliklər
edilməsi haqqında” Referendum Aktının layihəsi 2016-cı il sentyabrın 26-da
ümumxalq səsverməsinə (referenduma) çıxarıldı. Referenduma hazırlıq və
onun keçirilməsi prosesi seçki qanunvericiliyinin tələbləri əsas götürülməklə,
Mərkəzi Seçki (Referendum) Komissiyası tərə�ndən təsdiq edilmiş ümum
xalq səsverməsinin (referendumun) hazırlanıb keçirilməsi üzrə əsas hərəkət və
tədbirlərin Təqvim Planına uyğun ardıcıl, sistemli və mütəşəkkil qaydada həyata
keçirildi. Referendum təyin edildikdən sonra seçicilərin aktiv seçki hüquqla
rının təmin edilməsi məqsədilə qanunvericiliklə müəyyən edilmiş müddətdə
dəqiqləşdirmələr aparılması üçün seçki məntəqələrində yerləşdirilən seçici si
yahılarının ölkə üzrə daimi siyahı kimi tərtibinə və ictimailəşdirilməsinə hələ
ilin əvvəlindən başlanılaraq komissiyalar və aidiyyəti qurumlar tərə�ndən geniş
və əhatəli iş aparılmış, nəticədə həmin siyahılar yüksək dəqiqliklə hazırlanaraq
Mərkəzi Seçki Komissiyasının internet səhifəsində yerləşdirilmişdi. Seçicilərin
referenduma çıxarılan məsələlərlə yaxından tanış edilməsi istiqamətində
çoxsaylı tədbirlər həyata keçirilmiş, Referendum Aktının layihəsi rəsmi dərc
edilərək Azərbaycan Respublikası Prezidentinin, Mərkəzi Seçki Komissiyasının
və bir sıra digər qurumların internet səhifələrində yerləşdirilmişdi [4].
Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının qərarı ilə 2016-cı il
sentyabrın 26-da keçirilmiş ümumxalq səsverməsinin (referendumun) nəticələri
barədə MSK-nın Protokolu təsdiq edilərək referenduma yekun vurulmuşdur. Dai
mi siyahıda olan seçicilərin 25%-dən çoxu (69.70%) səsvermədə iştirak etdiyindən
ümumxalq səsverməsi (referendum) baş tutmuş hesab edilərək, Referendum
Aktı layihəsində təqdim edilən 29 hissənin hər birinin lehinə səsvermədə iştirak
etmiş seçicilərin yarısından çoxu səs verdiyindən “Azərbaycan Respublikasının
Konstitusiyasında dəyişikliklər edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası
nın Referendum Aktının layihəsi qəbul edilmiş və referendumun yekunları elan
edilərək referendum yolu ilə qəbul edilmiş aktın mətni dərc edilmişdir [4].
0.
Beləliklə, martın 18-də keçirilmiş referendum, heç şühbəsiz, ölkənin de
mokratik, hüquqi inkişafında key�yyətcə yeni mərhələnin əsasını qoyacaq və
həyata keçirilən Konstitusiya islahatları ölkədə vətəndaş cəmiyyəti quruculuğu
prosesini daha da sürətləndirəcəkdir.
Bu gün böyük qürur hissi ilə söyləyə bilərik ki, möhkəm hüquqi baza
ya malik olan Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası hələ uzun illər
Azərbaycan Respublikasının sabitlik şəraitində davamlı inkişafını təmin etməyə,
müstəqil dövlətimizin demokratik inkişaf hədə�ərini müəyyənləşdirməyə,
müstəqilliyimizi yaşatmağa qadir olacaq və Azərbaycan xalqına xidmət
edəcəkdir.
Bütün bunlar Konstitusiyanın səmərəli fəaliyyət göstərən əsas hüquqi
sənəd olması barədə �kri təsdiqləməyə imkan verir. Aydındır ki, ölkəmizdə hü
quqi dövlət ideallarının tam bərqərar olunması üçün hələ çox iş görülməlidir.
Həmçinin nəzərə alınmalıdır ki, bu gün çoxəsrlik demokratiya təcrübəsinə
malik, inkişaf etmiş dövlətlər də həmin dəyərləri əldə etmək üçün uzun və
mürəkkəb inkişaf yolu keçmişlər. Bu mənada, Konstitusiyanın işlək mexanizm
kimi fəaliyyət göstərməsi üçün görülən işlər bundan sonra da səylə davam
etdirilməlidir. Bu gün qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri isə cəmiyyətin
həyatını Konstitusiyanın tələblərinə uyğun qurmaq və onun tətbiqini, xüsusilə
də ölkə ərazisində birbaşa hüquqi qüvvəsini təmin etməkdən ibarətdir. Bu
məsələdə ölkədə hüquq qaydasının yaradılmasına məsul olan dövlət orqan
ları ilə yanaşı vətəndaş cəmiyyəti və hər bir ölkə vətəndaşı da yaxından işti
rak etməlidir. Çünki ölkə əhalisinin fəal dəstəyi olmadan Konstitusiyanın daha
səmərəli fəaliyyəti mümkün deyildir.
Bu gün ölkəmizdə Heydər Əliyev siyasi məktəbinin layiqli davamçısı ölkə
Prezidenti İlham Əliyev dövlətçilik kursunu uğurla davam etdirir. Ölkədə
cəmiyyət və dövlət həyatının bütün sahələrini əhatə edən islahatlar aparılır və
hakimiyyətin bütün qolları bu prosesdə fəal iştirak edir. Bütün bunlar, həmçinin
milli səviyyədə formalaşmış əlverişli ictimai, siyasi, hüquqi və iqtisadi mühit
gənc Azərbaycan dövlətinin parlaq gələcəyinə olan inamı daha da artırır.
Bu gün, doğrudan da, hər bir azərbaycanlının fəxrlə öyünə biləcəyi ali qa
nunu - Konstitusiyası var. Hikrimizcə, Konstitusiyaya hörmət ilk növbədə onu
öyrənməkdən, peşəsindən və fəaliyyət sahəsindən asılı olmayaraq hər bir ölkə
vətəndaşı tərə�ndən gündəlik həyatda tətbiq etməkdən ibarətdir.
Konstitusiya müasir dövlətçiliyimizdə öz funksiyasını yerinə yetirərək ictimai
proseslərin siyasi-hüquqi kontekstdə tənzimlənməsini təmin edir. Azərbaycan
Respublikasında məhz ictimai-siyasi münasibətlərin qaydaya salınması, sosial-
hüquqi sferada müva�q islahatlar proqramının həyata keçirilməsi, konstitusion
dədir.
Azərbaycan Respublikasında həyata keçirilən hüquqi islahatlar ictimai
proseslərin və münasibətlərin normal tənzimlənməsi faktı ilə uzlaşır və onu
zəruri edir. Bu istiqamətdə yürüdülən siyasət Ümummilli lider Heydər Əliyev
ənənələrinin layiqli davamçısı olan dövlət başçısı İlham Əliyev tərə�ndən xal
qın rifahına, insan hüquq və azadlıqlarının inkişafına, siyasi, iqtisadi və sosial
sferaların dəqiq tənzimlənməsinə xidmət edir.
İqrgd_bə cbgjkgş əbə`gww_r8
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası. - http://www.president.az/azerbaijan/
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Konstitusiya Günü münasibətilə
Azərbaycan xalqına təbriki /Bakı şəhəri, 11 noyabr 2005-ci il/ - http://azertag.az/xeber/
KONSTITUSIYA_GUNU_MUNASIBATILA_AZARBAYCAN_XALQINA_TABRIK-328716
“Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında dəyişikliklər edilməsi haqqında”
Azərbaycan Respublikasının Referendum Aktı. /18 iyul 2016-cı il/ - http://www.presi
dent.az/articles/20630
2016-cı il sentyabrın 26-da keçirilmiş ümumxalq səsverməsinə (referenduma) yekun
vurulması və yekunların elan edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Mərkəzi
Seçki Komissiyasının Q Ə R A R I. -http://www.msk.gov.az/plugins/pdf/data�les/az_
Abdullayev H. Müstəqil Azərbaycan Respublikasının demokratik prinsiplər əsasında
uzun müddət sabit yaşamasını təmin edə biləcək Əsas Qanun. /11.11.2010/ - http://
azertag.az/xeber/Konstitusiya__15_il__Musteqil_Azerbaycan_Respublikasinin_demok
ratik_prinsipler_esasinda_uzun_muddet_sabit_yasamasini_temin_ede_bilecek_Asas_
Əli Həsənov: "Konstitusiya islahatları ölkədəki əsaslı dəyişikliklərdən irəli gəlir"
/05.09.2016/ - http://sputnik.az/azerbaijan/20160905/406966053/elihesenov-kons
titusiya-deyisiklik-teklif-referendum.html
Əli Hüseynli: "Hər bir dövlət prioritet müddəaları Konstitusiyaya daxil edə bilər".
/19.07.2016/ - http://apa.az/daxili_siyaset/eli-huseynli-her-bir-dovlet-prioritet-
muddealari-konstitusiyaya-daxil-ede-biler.html
Hüseynov Ə. Hüquqi dövlətin banisi. // "Azərbaycan" qəzeti, 10 aprel 2010-cu il,
Али Гусейнли рассказал "Вестнику Кавказа" о конституционном референдуме
в Азербайджане. /20.09.2016/ - http://www.vestikavkaza.ru/news/Ali-Guseynli-
rasskazal-Vestniku-Kavkaza-o-konstitutsionnom-referendume-v-Azerbaydzhane.
The constitutional reforms guarantee strengthening of democratic
public administration, timely and �exible realization of multilateral
reforms
In article there conducted the legal analysis of changes and additions to the
Constitution of the Azerbaijan Republic accepted on a referendum on September
The author notes that in the history of independent Azerbaijan steel very impor
tant stage of national development is passed and become a part of history. In this
regard there was a need of modi�cation and additions in the Constitution of the
country. The accepted changes and additions in the Constitution of the Azerbaijan
Republic are logical continuation of former constitutional reforms in Azerbaijan.
Also it is emphasized that, all initiatives of reforms proceed from the president
and the decisions made by the president promptly are carried out. At the same
time more and more new institutional reforms are required. In this context insti
tutional reforms in executive power are very important. Therefore adoption of ad
ditions and changes into the Constitution in connection with creation of institute
of vice-presidents from a position of the Azerbaijani statehood is very important
step, the operational mechanism.
The author considers that adoption of changes in the constitution are targeted
on ensuring more �exible management, both in the �eld of executive power, and
in all government structures at the present stage.
Али Гусейнли
Конституционные реформы гарантируют укрепление
демократического государственного управления,
своевременную и гибкую реализацию многосторонних реформ
В статье проводится правовой анализ изменений и дополнений в Консти
туцию Азербайджанской Республики, принятые на референдуме 26 сентября
2016 года.
Автор отмечает, что в истории развития независимого Азербайджана
пройден очень важный этап национального развития. В связи с этим по
явилась необходимость внесения изменений и дополнений в Конституцию
страны. Принятые изменения и дополнения в Конституцию Азербайджанской
Республики являются логическим продолжением прежних конституционных
Также подчеркивается, что, все инициативы реформ исходят от прези
дента и принятые президентом решения оперативно выполняются. Вместе
с тем, есть необходимость в новых институциональных реформах. В дан
ном контексте институциональные реформы в исполнительной власти очень
важны. Поэтому внесение дополнений и изменений в Конституцию в связи с
созданием института вице-президентов с позиции азербайджанской государ
ственности является очень важным шагом, оперативным механизмом.
Автор считает, что дополнения и изменения в Конституцию рассчитаны
на обеспечение более гибкого управления, как в области исполнительной
власти, так и во всех правительственных структурах. Поэтому Конституцион
ные реформы сыграют новую и фундаментальную роль в будущем развитии
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 15.11.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 02.12.2016
Гейдар Алиев
– основатель
и архитектор
Азербайджанской
Республики
Açar sözlər:
siyasət, irs, ümummilli lider, güc, demokratiya, suverenlik,
separatçılıq, müstəqillik
Key words:
policy, heritage, national leader, power, democracy, sovereignty,
separatism, independence
Ключевые слова:
политика, наследие, общенациональный лидер,
власть, демократия, суверенитет, сепаратизм, независимость
Гейдар Алиев
– основатель
и архитектор
Азербайджанской
Республики
Агалар
АББАСБЕЙЛИ
Заведующий кафедрой Международных
отношений Бакинского государственного
университета, доктор исторических наук,
профессор политических и исторических наук
02
Гейдар Алиев: "Азербайджан - сердце мое!"
Гейдар Алиев был и навсегда останется в сердце азербайджанского
народа. Гейдар Алиев был рожден от Бога для политических дерзаний.
Он своим талантом, принципиальностью, мужеством и величайшим
патриотизмом вдохновлял азербайджанский народ во имя укрепле
ния суверенитета и независимости Азербайджанской Республики.
Идеи Гейдар Алиева нашли свое продолжение и воплощение в дея
тельности Ильхам Алиева на посту Президента Азербайджанской Ре
спублики. И наш народ на всенародном Референдуме по Конституции
в сентябре 2016 года выразил свою полную поддержку и величайшее
доверие Ильхам Алиеву как главе суверенного, независимого и демо
кратического Азербайджана, а в этом залог наших грядущих побед!
Мировой опыт подтверждает, что политическая власть стабильна и
долговечна там, где существуют реальные силы и возможности, спо
собные соответствовать требованиям времени и чаяниям народа. С
тех пор, как на земле появились первые государственные образова
ния [2, c.10-12], власть менялась с года в год, из века в век. Во все вре
мена, в любом государстве шла борьба за политическое первенство,
лидерство той или иной партии, движения или же отдельных полити
ческих деятелей. В конечном счете, борьба шла за политическое руко
водство в обществе. Политическое руководство в основном сводится
к трем основным моментам. Во-первых, она заключает в себя поста
новку принципиальных задач, стоящих перед страной, определение
цели на перспективу и на ближайший период. Во-вторых, политиче
ское руководство предполагает выработку методов, средств, форм де
ятельности и организации, с помощью которых поставленные цели
могут быть достигнуты оптимальным образом, отвечающим воли и
чаяниям народа. В-третьих, это понятие включает в себя и такую про
блему, как подбор и расстановка кадров, способные наилучшим об
разом решать задачи, стоящие перед ними. Опыт Советской власти с
виду самой демократичной, а по сути диктатуры одной единственной
партии-коммунистов, находила свое выражение в повсеместном, еди
ноличном правлении снизу доверху и по горизонтали одной партии.
Прошел семидесятилетний период господства однопартийной, тота
литарной системы. И он не прошел бесследно для молодых, суве
ренных государств, образовавшихся на развалинах Советского Союза.
В 15 суверенных государствах, с учетом традиций и местных особен
ностей сформировалась политическая власть, которая носит большую
контрастность в их сравнении. На первый взгляд они схожи и повто
ряют друг друга, но при глубоком ознакомлении, они резко отлича
ются друг от друга, как, по сути, так и по принципам. Есть схожесть
– это власть, которая держит бразды правления в своих руках и стре
миться сохранить свои преимущества. При этом следует отметить и
то, что в разных суверенных государствах, везде и всюду на первом
месте стояла и стоит проблема укрепления власти во имя сохране
ния национального суверенитета. С другой стороны, в некоторых из
них пришлось параллельно решать судьбу государства от наскоков
сепаратизма, расчленения страны и.т. К последним относятся – Азер
байджан, Грузия, Молдова, Украина. Сепаратизм, который граничит с
государственным терроризмом, вначале получил одобрение и под
держку в лице определенных лиц и группировок в России. Именно
помощь и поддержка Советского и позже Российского руководства
сыграли определяющую роль в Карабахском авантюризме, в Грузии
– на примере Абхазии и Южной Осетин, в Молдове – на примере так
называемой «Приднестровской республики», в «Крымском» синдро
ме в Украине. Россия, которая объективно стояла у истоков вышеназ
ванных сепаратистских движений и которая подпитывала их оружием
и деньгами, не редко и живой силой, как это уже было подтверждено
в Нагорно Карабахском регионе Азербайджанской Республики, сама
оказалась вовлеченной в подобные явления на Северном Кавказе.
Если бы Россия в самом начале указанных конфликтов заняла бы ре
алистическую и честную позицию, то не было бы подобных явлений
в самой России. Стремясь к гегемонизму в геостратегическом направ
лении, к великодержавности, определенные круги в высших эшелонах
власти России в 90-е гг., порождая сепаратизм в Азербайджане, Гру
зии, Молдове, Украине, опираясь на эти силы, она стремилась сохра
нить геополитический зонт над суверенными государствами. Однако,
Россия просчиталась в этом вопросе. Подталкивая других в соседних
странах, она получила сепаратизм малых народов на собственной тер
ритории с тяжелыми последствиями для страны. Сепаратизм в России
сомкнулся с терроризмом и привел страну на грань хаоса и возрож
дения черносотенного шовинизма. И здесь огромная доля вины цен
тральных органов России, которые вместо политических переговоров
стали уничтожать граждан своей страны, но другой национальности и
другой веры. Россия обрушила на них всю мощь своих вооруженные
сил, включая современные истребители – бомбардировщики, верто
леты, ракеты с лазерным наведением, реактивные установки, танки и
гаубицы. И все это подтвердил в свое время Президент РФ В.В.Путин,
заявив, что "Мы восстанавливает конституционный порядок на своей
земле." Постыдно и то, что все это Россия демонстративно показывала
на экранах государственного телевидения. Одним словом, власть не
способна удовлетворить чаяния своего народа, вынуждена занимать
ся отвлекающими маневрами, чтобы увести от себя удары. Разумеется,
некоторые подобные моменты были и в истории суверенного Азер
байджана, после приобретения независимости. Эйфория независимо
сти и свободы, после стольких лет господства царской и затем Совет
ской империи породили у многих из нас чувство вечной наивности.
На гребне всенародного ликования к высшим эшелонам власти про
брались люди, не имеющие соответствующей подготовки, понима
ния сути патриотизма, чувства национального достоинства. Для не
которых из них, основная цель была во что бы то ни стало сохранить
приоритеты Советской империи, верой и правдой служить центру и
как холуи раболепствовать перед ним. Эти люди во имя личной ам
биции, готовы были потопить и потопили в январе 1991 года в крови
свой народ, лишь потому, чтобы угодить Москве. В один миг, молни
еносно в мае 1988г. центр привез в Баку А.Везирова и посадил его в
кресло спасителя нации. Став у руля руководства, А.Везиров из кожи
вон лез во имя того, чтобы получить благосклонность своих хозяев.
После того, как он сделал свое кровавое дело, его же хозяева ночью,
тайком, по-воровски из военного аэродрома, в окрестностях г. Баку,
вывезли его в Москву. Он выполнил свою роль и должен был, как на
театральных сценах, уступить место другому , так было угодно и вы
годно центру. Однако, новую власть раскачивали сверху – из Москвы
и снизу – народное движение, плодами которых воспользовались т.н.
«фронтовики» – движение «Народного Фронта». И менее года пре
бывания у руля власти «фронтовики» довели страну до катастрофы и
потери национального суверенитета и были вынуждены подать в от
ставку. На наш взгляд одна из главных причин фиаско правительства
то, что лица, стоявшие у руля руководства государством не учли ми
ровой опыт, что государством следует руководить людям, имеющим
определенную мудрость, опыт управления и т. п. . Раздираемый слож
ными противоречиями внутри страны, развал в экономике, анархия в
политике подталкиваемая «друзьями» из за рубежа, Азербайджанская
Республика была на грани распада и ликвидации с лица земли, как
суверенная и независимая страна.
1.Возвращение Гейдар Алиева к руководству страной
в судьбоносное время
Чутье народа о сохранении независимости страны позволили ему
обратить свои взоры к своему великому сыну Гейдару Алиеву. В сло
жившейся ситуации другого не было. Вопрос стоял или-или. Или согла
ситься на ситуацию-хаос и гражданскую войну, и расширение армян
ской оккупации части национальной территории, или же обратиться к
Гейдару Алиеву возглавить народ, стать у руля руководства, чтобы спа
сти Отечество от хаоса, анархии и развала. Гейдар Алиев первый раз в
своей жизни не сумел устоять, под давлением громадного большинства
народа, он был вынужден вернутся к руководству страною в это судь
боносное время. Воля и решимость народа заставили Гейдара Алиева
взять на себя всю ответственность за судьбу страны в это трагическое
и архидраматическое время. И Гейдар
Алиев подчинился воле и желанию сво
его народа, ибо не мог взирать, как об
ливается кровью и слезами его Родина.
Он в некотором смысле повторил под
виг, совершенный великим французом,
генералом Шарлем де Голлем в 1958
году, когда Франция стояла на грани
гражданской войны. Раздираемый вну
тренними и внешними противоречия
ми, наскоками новоявленных Бонапар
тов, вроде генералов Салана и Мазью,
Французская Республика переживала
одну из самых трагических дней в сво
ей истории. Решалась судьба и величие
Франции, и Ш.де Голль, по требованию
нации вернулся из провинции в Париж
и стал во главе французских патриотов,
желающих видеть Францию единой,
демократической и свободной. Ш. де
Голль блестяще справился со своей за
дачей и вторично вошел в историю, как спаситель Отечества. Он остал
ся в памяти французов как великий француз ХХ века.
Нечто подобное сумел сделать в 1993г. генерал Гейдар Алиев, спустя
35 лет после великого подвига генерала Шарля де Голля во Франции.
Прошлое о многом напоминает о том, кому мы обязаны сегодняшним
днем. И впервые за последние несколько лет, народ вздохнул спокой
но и осознал, что его судьба в надежных руках и надежды его будут
оправданы. Следует отметить, что не будь Гейдара Алиева во главе
государства в середине 1993 года, в октябре 1994 года и в апреле
1995г. не было бы сегодня единого и суверенного Азербайджанского
государства. Почему именно Гейдар Алиев? Потому что Гейдар Алиев
прошел долгий и трудный путь становления политического деятеля.
Он вышел из гущи народа, с ранних детских лет познал цену труду и
горстки хлеба, видел горе и слезы, потерю близких и родных.
Гейдар Алиев никогда не терялся, даже в самых сложных ситуациях.
Он всегда и при всех случаях имел собственное суждение, собствен
ное мнение, личный подход к проблемам. В жаркие июльские дни
1969 года возглавив республику, и спустя месяц, в своем знаменитом
докладе на августовском Пленуме ЦК Компартии Азербайджана, он до
основания потряс существующие стереотипы и принципы устоявшие
ся годами в партии. Его аргументы были точны, обоснованы, хлестки
и беспощадны ко всем просчетам и недостаткам, с которыми давно
свыклись и привыкли, Гейдар Алиев одним этим актом, как вихрь во
Почему именно Гейдар
Алиев? Потому что Гейдар
Алиев прошел долгий и
трудный путь становления
политического деятеля. Он
вышел из гущи народа, с
ранних детских лет познал
цену труду и горстки хлеба,
видел горе и слезы, потерю
близких и родных. Гейдар
Алиев никогда не терялся,
даже в самых сложных
ситуациях. Он всегда и
собственное суждение,
подход к проблемам.
рвался в партийные дебри тоталитаризма и ураганной силой разбивал
все наносные, устаревшее, мешающее движению вперед. Большин
ство народа было за, но были и противники – маловеры, скептики.
Некоторые считали дни, когда эксперимент провалиться. Но не таков
был этот человек. Он до секунды и до сантиметра неоднократно све
рял свои действия, прежде чем войти в водоворот событий. Он самим
богом был рожден для бескомпромиссности, беспощадной борьбы со
злом, рутиной.
Гейдар Алиев был политиком от Бога!
Многие его знают по тем творениям, которые происходили в Азер
байджане в 70-80-е годы. Человек славен и бессмертен своими де
яниями и творениями тем, что оставляет на земле, находясь на ней.
Гейдар Алиев восславил свое имя уже тем, что в 70-80-е годы он раз
будил Азербайджан от долгой спячки, рутины и сонливости, тем, что
воздвигнул город и села, гиганты индустрии в гг. Баку, Гяндже, Шеки,
Мингечауре, Сумгаите, Али-Байрамлах, Ленкоране, Закаталах и др.
[4, c.13-14]. Гейдар Алиев, способствовал распространению славы по
всему миру Кара Караева, Фикрета Амирова, Ниязи, Рашида Бейбуто
ва, Муслима Магомаева и многих других [1, c.242, 301-312]. Именно
при нем Азербайджан открывался миру. Благодаря усилиям Г.Алиева,
его подвигу и творениям, его инициативе и настоянию, руководитель
супердержавы бывшего СССР трижды совершил визит в Азербайд
жан. Азербайджан во все дни визитов сверкал на телеэкранах мира.
Благодаря всему этому мир узнавал этот край, Азербайджан. Именно
в те годы Азербайджан стал местом паломничества многих руководи
телей и государственных деятелей зарубежных стран как Запада так и
Востока. В те годы руководитель Азербайджана более 20 раз возглав
лял союзные партийные, государственные, правительственные и пар
ламентские делегации за рубежом. Мировое сообщество, обществен
ность Америки и Европы, Азии и Африки уже тогда присматривались
к Гейдару Алиеву, видя в нем незаурядную личность, нестандартного
по своим суждениям и взглядам человека из Советского Союза. По
Гейдар Алиеву, по его выступлениям и смелым поступкам мир судил
о нашем народе, о его величии. Именно в 80-е годы в бывшем СССР
и в мире появились слова: «Только уникальный народ с уникальной
историей мог породить такого гиганта, как Гейдар Алиев». Азербайд
жанский народ отвечал ему тем же, своим неустанным трудом, под
вигом и творениями. Азербайджанский народ поддерживал Гейдара
Алиева в его устремлениях. Титанический труд Гейдар Алиева спо
собствовал его выдвижению в высшие эшелоны власти Советского
Союза. Впервые за все время существования Политбюро ЦК КПСС, в
этот высший мозговой центр, – святая святых – был выдвинут впер
вые сын Востока и им стал Гейдар Алиев. А это уже подвиг [6, c.9]. Он
стал одним из первых руководителей правительства супердержавы. И
спустя некоторое время, Гейдар Алиев, благодаря своему интеллек
ту, уму, суждениям, действиям, политическому чутью стал выделяться
во всем Советском руководстве. О нем заговорили во весь голос, и в
стране и за рубежом. В Политбюро и в правительстве стали появлять
ся завистники и клеветники. Они боялись, что Гейдар Алиев может в
будущем занять первую роль в стране. Одним из подобных пигме
ев был М.Горбачев. С первых дней он видел в лице Гейдара Алиева
конкурента на высшие посты в партии и государства. Гейдар Алиев
превосходил его не только внешне – по росту и статности, а прежде
всего сильной логикой, мышлением, волей, решимостью, бескомпро
миссностью, талантом руководителя. В 1980-е годы Гейдар Алиева
хорошо в мировых политических кругах. М.Горбачев, можно сказать
один единственный раз в своей до "Генсековской" карьере возглавлял
парламентскую делегацию СССР в Великобританию. Можно сказать,
что его встречи и беседы с тогдашним Премьер-министром Маргарет-
Тэтчер перевернули его будущую карьеру. Запад с этой поры стал при
глядываться к М.Горбачеву, он уже был в составе Политбюро ЦК КПСС,
после А.Яковлева, вторым человеком для них. И позже М.Горбачев с
честью оправдает их надежды. То. что не удалось Западу за 70 лет из
вне разрушить СССР, М.Горбачев сделал это быстро и четко изнутри.
За этот "подвиг" он удостоился Нобелевской премии. Не будем гово
рить хорошо это или плохо. Но М.Горбачев поступил предательски и
подло, предав свои принципы и свою идеологию. И кто знает, будь
Гейдар Алиев не азербайджанцем, а русским или армянином, его, без
условно, выбрали бы Генсеком. Но великоросский шовинизм не смог
переступить через себя. Пусть слабый и беспринципный М.Горбачев,
но зато свой, русский.
М.Горбачев, первый с кем он попрощался в Политбюро, был Гейдар
Алиев. Это он, Гейдар Алиев, на последнем Пленуме ЦК КПСС, бросил
в лицо Генсеку, Президенту СССР М.Горбачеву: «Не спешите ставить
точку на Гейдар Алиеве. Я еще не сказал последнее слово. Вы еще ус
лышите обо мне!» после этих слов зал в течение некоторого времени
был в оцепенении, а М.Горбачев – в растерянности. В истории КПСС
не было подобного дерзкого вызова вождям партии за все время ее
существования. М.Горбачев дрожащими губами, придя в себя, про
должил свою речь, а Гейдар Алиев тем временем с гордо поднятой
головой, захлопнув дверью, покинул зал заседания Пленума ЦК КПСС.
Прошли годы. История по-своему рассудила. Кем стал М.Горбачев? А
кем стал Гейдар Алиев? Первый давно забыт своим народом, что с
особой силой подтвердили итоги давно прошедших парламентских
выборов в России, когда за М.Горбачева проголосовало менее одного
процента населения страны, участвовавших в голосовании. В то же
время, на вторичных президентских выборах в Азербайджане 11 ок
тября 1998 года за Гайдара Алиева проголосовало более 90 процентов
участвовавших в голосовании. Выше мы уже отмечали, какова была
обстановка в Азербайджане в смутное время в середине 1993 года.
Анархия и развал в вооруженных группировках трудно было назвать
их армией, таковой не было, разброд и шатания в рядах политических
партий. В панической ситуации, в пик волнений и армянского насту
пления народ на руках, можно сказать, внес Гейдара Алиева в Пре
зидентский дворец.
Итак, Гейдар Алиев вторично возглавил страну в это трудное и
судьбоносное время в истории азербайджанского народа. Бог знает,
что с лучилось бы с Азербайджанской Республикой, не возьмись
Гейдар Алиев в это трудное время за рычаги руководства. Но не таков
этот человек, чтобы оставить народ и страну на произвол судьбы. И он
решил согласиться с волей народа, который его породил и вырастил,
возглавить страну.
Шаг за шагом, день за днем Гейдар Алиев стал вникать в суть про
блем, которые стали перед страною в это сложной время. Об этом
периоде, о ситуации в республике и вокруг нее написано и сказано
многое. Но многое еще предстоит проанализировать с тем, чтобы в
нашей национальной истории подобное не повторить. Вопрос даже
не в тех личностях, которые повинны в случившемся, а в том, чтобы
осознать настоящее и осмыслить будущее, следует вопрошать про
шлое, чтобы трагедию в прошлом не повторять в будущем.
Гейдар Алиев, став у руля руководства, взвалил на свои плечи тяже
лую ношу. И он понимал, как любая великая личность, на что он идет.
Он знал и осознавал, какой трудный процесс предстоит на путях вос
становления страны. Следовало, в первую очередь, решить несколько
первоочередных задач, и ничего невозможно было отложить на вто
рой план. Среди них первоочередными были: избежать и остановить
начавшийся процесс гражданской войны, остановить кровопролитную
армяно-азербайджанскую войну, которая к этому периоду унесла ты
сячу жизней; начать процесс торможения гиперинфляции и стабилиза
ции экономики; довести до мировой общественности правду об Азер
байджане; стремиться к реальному международному признанию Азер
байджанской Республики; начать процесс конструктивного, мирного
решения Нагорно-Карабахской проблемы и т.п. Эти и многие другие
проблемы, стоявшие перед страною и Гейдаром Алиевым, требовали
своего решения. Гейдар Алиев, как показали истекающие годы, в реа
лизации указанных проблем, сделал невозможное. И подобное только
под силу гениальным личностям, лидерам, познавшим трагедию свое
го народа, верящим в свой народ, посвятившим жизнь своему народу.
В свою очередь, народ, поверивший ему, вручил свою судьбу Гейдар
Алиеву не будь взаимности, взаимопонимания на этом сложном этапе
истории, Гейдар Алиев не сумел бы осуществить свои грандиозные за
мыслы. Он постоянно в гуще народа, он знал о жизни народа, о его
трудностях и социальных невзгодах не
по отчетам с мест, не по данным средств
массовой информации, а из личного
общения с народом.
Величие Гейдара Алиева - это дар
от бога, уметь прислушиваться к голосу
народа, слушать его, а потом проана
лизировав все данные, предпринять
необходимые шаги.
Политическая власть, на то называ
ется политической, что должна в первую очередь, решать стоящие
перед ним проблемы – мирными, политическими средствами. Подго
товить почву для передачи рычагов правления государством без по
трясений и митинговщины в молодые, политический зрелые руки. Все
это подтверждено мировым опытом – таких стран как: США, Англия,
Испания, Индия, Германия, Греция, Турция, Польша, Франция и т. п.
Президентство Гейдара Алиева вместе с тем школа политической ста
жировки для молодых, перспективных политиков, стремящихся войти
в политическую элиту, стать в будущем у руля страны. В этом отноше
нии опыт, знание и мудрость Гейдара Алиева – величайшая школа, и
не воспользоваться им – преступление.
Мы уже отмечали выше, что не ставили целью проанализировать
весь период руководства страною Г.Алиевым, мы стремимся в этой
статье дать анализ политического наследия Г.Алиева, аспекты ее раз
вития и перспективы на будущее. Если мы патриоты своего отечества,
мы должны думать и о будущей своей Родины, в чьих руках будет ее
судьба, как пойдет ее развитие в ХХI веке и в веках. Все следует сегод
ня проанализировать сопоставить, обобщить.
Хотелось бы отметить что настоящая статья не претендует на аб
солютность всех выводов и суждений. Мы высказываем свою точку
зрения, свое видение. С другой стороны, говоря об отдельных лично
стях, мы ни в коем мере не стремимся к унижению или снижению их
роли. Мы стремимся дать реальный портрет политической анатомии
республики, реалии и перспективы. Мы стремимся прогнозировать и
моделировать ситуацию и сегодня и на будущее. А истина в том, что из
нескольких моделей и проектов на основе сопоставлений, контрастов
и глубокого анализа создать одну или несколько моделей для нашей
страны. Нам жить в этом государстве, мы ее дети, мы уроженцы этой
земли, ее судьба это наша судьба, и поэтому необходимо думать о ней
сегодня, завтра будет поздно. Пример мировой цивилизации, пере
довых стран мира должен стать для нас образцом действий. В таких
развитых, высоко интеллектуальных странах мира, как Япония, США,
Германия, Франция, Англия, Швеция и Швейцария прогнозирование
моделей политической и экономической структуры государств охваты
Величие Гейдара Алиева
- это дар от бога, уметь
прислушиваться к голосу
народа, слушать его, а
потом проанализировав
необходимые шаги.
вают первые 50 лет ХХI века. Нечто подобное делается в таких стра
нах, как КНР, Индонезии, Сингапур, Объединенных Арабских Эмиратах,
Израиле, Бразилии, Таиланде и т.д. Близко к ним по прогнозированию
на ближайшие – годы проводится работа в Турции, Аргентине, Индии,
ЮАР и т.д. Разумеется, на этом фоне Азербайджан должен определить
ся и определить свои ориентиры. Истекший период – до середины 1993
года – подтверждает, что во имя судьбы страны, мы не должны оставить
все на произвол судьбы. Эксперимент на начальной стадии получения
национальной независимости, когда люди без целей и принципов за
хватили бразды правления, способствовавший развалу экономики и
потери 20 процентов территории не должен повториться. Да, тогда мы
просто не были готовы к этому. Эйфория свободы и независимости в
один миг охватила всех нас. И в этом водовороте хаосы, псевдодемо
краты взяли вверх. Народ в течении некоторого времени жил в оцепе
нении, ожидании чуда. А его не было и не могло быть. Пришедшие к
власти не смогли в силу их общего кругозора и непрофессионализма
осуществить что-то разумное, реальное. А за их промахи пострадал на
род, пострадала страна. Опомнившись от бездеятельности и разочаро
вав народ, новоявленные вожди стали покидать «добровольно», под
напором народного гнева рычаги управления.
Опыт мировой практики показывает, что на волне национально-
освободительного движения, появляются разного рода движения и
проблемы, стоящие перед страной. На рубеже 80-90х годов, в момент
агонии СССР, как и в других частях супердержавы, так и у нас, старый
режим под напором народного движения начал давать трещины, что
в конечном итоге привели к тому, что рухнули стены тоталитарного
режима, а вместе с тем и потолок. В этих условиях режим не сумел
спасти и январскую кровавую ночь, учиненную центральным руко
водством страны, возглавляемый Михаилом Горбачевым по сцена
рию, разработанную в центре. О цели откровенно пишет в своих ме
муарах бывший председатель КГБ СССР Н.Крючков.
И ради истины необходимо сказать, что все члены тогдашнего
бюро ЦК КП Азербайджана были в той или иной степени повинны в
январской трагедии. Их вина не только в случившемся, а более того в
том, что после кровавой январской ночи никто из высших или низших
эшелонов власти в Азербайджане не подали в отставку. Здесь их вина
вдвойне. В начале был шок, а потом? Потом, во что бы то ни стало
остаться у власти или при власти, сохранить свое кресло. В этом и тра
гедия этих людей, горе народа прошла мимо них. В это роковое время
только Гейдар Алиеве наутро, после кровавой бойны в городе Баку,
несмотря на тяжелую болезнь, находясь фактически под домашним
арестом и надзором всесильного КГБ, рискуя собственной жизнью и
жизнью своих детей и близких, явился в Постоянное Представитель
ство Азербайджанской Республики в Москве и на весь мир сообщил о
трагедии в Баку, учиненной центром. Именно благодаря мужеству и
подвигу Гейдара Алиева человечество узнало правду о подлой и без
жалостной расправе над детьми, женщинами и мирными гражданами
Азербайджана. М.Горбачев превратил Азербайджан в кровавую мес
су и полигоном во имя сохранения тоталитарного режима и Совет
ской Империи. И после расстрела в г.Баку М.Горбачев по настоянию
Министра внутренних дел СССР Бакатина, Министра обороны СССР
Язова и Председателя КГБ СССР Крючкова подписал Указ о введении
Чрезвычайного Положения в г.Баку. Это было прямое нарушение Кон
ституции СССР, где понятие о "Чрезвычайном Положении" не имело
место. И это был первый раз в истории СССР. Мировое сообщество
поднял свой голос во имя спасения Азербайджана.
Москва вынуждена была отступить. Через пару дней карательные
войска, учинившие кровавую бойню, были выведены из Баку. Хоте
лось бы попутно заметить , что в кровавую январскую ночь азербайд
жанский народ своим подвигом против устоев тоталитаризма и все
могущего “Центра”, отстоял свободу и честь всех народов бывшего
СССР. Стоило нашему народу отступиться, вздрогнуть, “Центр” потопил
бы в крови многие народы государства и, в особенности, не русские
нации и народности, введя войска в Баку, Москва надеялась расстре
лом и кровавой бойней запугать все народы страны и доказать, что
СССР вечный. Но азербайджанский народ – доказал миру на что он
способен. Центр дрогнул и отступил. Да! Здесь великая роль нашего
народа, его не сумели поставить на колени. Он восстал как один во
имя спасения Отечества и здесь великую роль сыграл Гейдар Алиев. И
это – истина! И никто и никогда не вправе ее отрицать.
И тут на ум невольно приходят слова древнего мудреца Сократа,
который писал, что "Гениев не критикуют, а их изучают". Да, именно
изучают, чтобы понять и осмыслить будущее.
2. Ильхам Алиев - продолжатель великого дела
Гейдар Алиева
Ныне, в Азербайджане есть реальная политическая власть, жи
вет и действует принятая на всенародном референдуме Конституция
Азербайджанской Республики, успешно работает избранный Прези
дент республики – Ильхам Алиев, функционирует парламент – Милли
Меджлис, Конституционный Суд и другие государственные органы.
Закаляясь оформилась в боеспособную армию, вооруженные силы
республики, которые доказали силу и бесстрашие в апрельские дни
2016 года в боях против армянских захватчиков. Выдающихся успехов
достигла экономика республики, с каждым днем укрепляется позиция
Азербайджана на мировой арене. Разумеется, на фоне успехов есть и
недоработки, о которых говорил Президент ИльхамАлиев на недав
нем совещании по 9 месячным итогам 2016 года. И это вполне есте
ственно. Было бы неправильно, если бы их не было. Мы – молодое, су
веренное государство и на путях формирования и становления были,
есть и будут недоработки. На ошибках учатся, стремясь избежать их
и не повторить их в будущем. Такова диалектика политического раз
вития. Это все реалии сегодняшнего дня. А что завтра? Кто способен
идти впереди во главе народа? Одной из главных целей политическо
го руководства – преемственность власти в рамках действующей Кон
ституции законным путем, без потрясений и катаклизмов. Мы должны
навсегда исключить из нашей национальной истории события после
кровавой январской ночи, когда руководитель страны А.Везиров но
чью, тайком бежал в Москву, оставив страну во мраке. Мы должны
понять, и левые и правые, стоящие у власти и в оппозиции, что мы
пишем свою национальную историю, а ее творят люди, вышедшие
из народа и идущие во главе своего народа. Сколько раз пытались
стереть из нашей истории ХХ века имена Н.Нариманова, Ф.Х.Хойского,
А.Топчибашева, М.Э.Расулзаде и др. Без них наша история была бы
блеклой и неполной. Но ХХ век божьей волей дал нам феномена –
Гейдара Алиева. Гейдар Алиев является нашим национальным достоя
нием, богатством, гордостью и славой. Изучая его, мы должны сохра
нить для будущих поколений его политическое и идейное наследие.
Есть амбиции новоявленных политиков, их желание и стремление
стать во главе государства и быть вождем народа, но здесь необходи
мо прежде всего воля и желание народа. А это аксиома!
Сегодня у нас есть Ильхам Алиев. Это имя вызывает уважение и
любовь друзей и содрогание у врагов. У каждого народа, каждой на
ции есть свои выдающиеся личности. В начале ХХI века судьба наро
да, его стремление и политическое чутье Гейдар Алиева за будущее
страны и народа формировали выдающегося политического деятеля
– Ильхам Алиева [5, c.19-20]. Он плоть от плоти азербайджанского на
рода, который впитал лучшие черты нашего народа: мудрость, ана
литический ум, глубокое мышление, интеллигентность, терпимость,
решительность, работоспособность и мужество.
И если Гейдар Алиев был отцом нации и общенациональным ли
дером азербайджанского народа, то Ильхам Алиев – наше настоящее
и будущее. Вместе с ним, мы сотворим великое множество и осво
бодим от армянских оккупантов наши земли. И главное здесь – это
единство руководства страны и народа! Здесь залог всех наших побед.
Время и история формирует личности. Те же личности пишут историю.
Время сформировало Ильхам Алиева как выдающуюся личность со
Ильхам Алиев на этапе политического восхождения, который за
истекающие годы прошел стадию становления и формирования.
Имея фундаментальное образование: с отличием завершив учебу в
Московском Государственном инсти
туте международных отношений и
аспирантуру, защитив кандидатскую
диссертацию, за свои выдающиеся
способности он был оставлен препо
давателем этого элитарного высшего
учебного заведения СССР [3, c.27-28].
Не многие удостаивались этой чести и
Ильхам Алиев в МГИМО был первым,
пожалуй, и последним азербайджан
цем, удостоившим этой чести. Многие
выдающиеся политические деятели,
ставшие первыми лицами государства
в политическом руководстве, начинали
карьеру и работали преподавателями
высших учебных заведений. Эту шко
лу прошли многие руководители зару
бежных стран.
Глубокое знание законов международной политики, солидный запас
побочных знаний, великолепное знание иностранных языков, спокой
ный и рассудительный характер, за короткое время снискали Ильхаму
Алиеву уважение коллег и любовь студентов к молодому преподавате
лю. Кто знает, как бы обернулась судьба Ильхам Алиева, если бы не на
чавшееся гонение на его отца Гейдар Алиева со стороны М.Горбачева,
его принудительная отставка. Судьба отца постигла и сына. Не успел
Гейдар Алиев покинуть высокий пост а партии и правительстве, как «по
просили» Ильхам Алиева покинуть институт. Сын политически неблаго
надежного человека, опального члена Политбюро ЦК КПСС и устра
ненного от должности Первого зам.председателя Совета Министров
СССР-Гейдара Алиева – Ильхам Алиев не имел «права» преподавать в
святая святых советской дипломатии – Московском государственном
Институте Международных отношений. Его просто попросили добро
вольно, «по собственному желанию» оставить институт. Руководство
института, еще вчера восхищавшись способным студентом, талантли
вым аспирантом, отличником учебы, эрудитом, ученым и подающим
надежды, краснея от неловкости, выполняя волю высшего руководства
страны, в спешном порядке уволили Ильхам Алиева. Ныне, Ильхам
Алиев доктор политических наук. Является почетным доктором Мо
сковского Государственного института международных отношений и
почетным профессором Московского Государственного Университета
имени М.В. Ломоносова двух элитарных и самых престижных высших
учебных заведений на всем постсоветском пространстве. Ильхам Али
ев первый из выпускников МГИМО – за всю его историю, который стал
Президентом независимой страны.
Сегодня у нас есть Ильхам
Алиев. Это имя вызывает
уважение и любовь
друзей и содрогание у
врагов. У каждого народа,
каждой нации есть свои
В начале ХХI века судьба
народа, его стремление и
политическое чутье Гейдар
Алиева за будущее страны
и народа формировали
выдающегося политического
деятеля - Ильхам Алиева.
Ильхам Алиев, как и его отец Гейдар Алиев, сумел выстоять все
трудности и сложности судьбы, потерю самых дорогих ему людей,
родную мать З.Алиеву и родного отца Ильхам Алиев . Это не по годам
молодой человек, как утес перенес невзгоды и ныне воодушевляет
других. Ильхам Алиев, став одним из руководителей Азербайджанской
Государственной Нефтяной Компании, развил титаническую энергию
по возрождению, развитию отечественной нефтяной индустрии и ее
выходу на международную арену. И.Алиев сыграл огромную роль в
подготовке и подписании судьбоносного «Контракта века» по развед
ке, эксплуатации и освоению нефтяных богатств в национальном сек
торе Каспийского моря [4, c.18]. Его многочисленные встречи и беседы
со специалистами, политическими деятелями снискали ему большое
уважение и симпатию [7, c.10-11].
И все это позволило ему одержать выдающуюся победу на пре
зидентских выборах в 2003. Истекшие годы подтвердили, что народ не
ошибся в своем выборе. И Ильхам Алиев с честью и достоинством вы
полняет тяжелую ношу – Президента Азербайджанской республики, что
было еще раз подтверждено на всенародном референдуме по Консти
туции Азербайджанской Республики в 2016 году. Народ оказал И.Алиеву
величайшее доверие. И нет сомнения , что на очередных Президентских
выборах Ильхам Алиев будет достойным кандидатом в Президенты Ре
спублики. Он делом доказал, кто есть кто и с честью оправдывает надеж
ды народа, а народ связывает с И.Алиевым свое настоящее и будущее.
Его речи и выступления в Вашингтоне, Нью-Йорке, Лондоне, Ан
каре, Париже, Москве, Варшаве, Берлине, Страсбурге и т.д. всегда от
личались глубоким знанием дела, высокой эрудицией, взвешенным и
спокойным характером. Ильхам Алиев везде и всюду умеет держаться
с достоинством как руководитель Азербайджанской Республики. Опыт
дипломата и чутье политика подсказывает ему в нужный момент при
нять правильное решение.
Президент Азербайджанской Республике Ильхам Алиев постоянно
вникает в сущность проблем, стоящих перед страной. За последние
годы президентства он неоднократно побывал почти во всех районах
республики. Часто встречается с народом, стремясь понять и помочь
ему в их проблемах. Его часто можно видеть в окружении коллег и
простых тружеников. Он среди них свой, они с ними общаются про
сто, тепло и с надеждой. В свою очередь, он доступен, искренен в
обращении с ними. Он ни разу не подвел своих собеседников. Он
всегда хозяин данного им слова. К слову говоря, он не многословен,
он стремиться больше слушать и прислушиваться к людям. В нем нет
и намека на высокомерие или чванливость.
Ильхам Алиев как президент постоянного общается со своими из
бирателями. Он везде желанный гость. И он приходит к ним запросто,
без помпезности и антуража. Он встречается с народом с тем, чтобы
своими глазами вникнуть в их пробле
мы, посмотреть на состояние дел изну
три, поделиться с ними своими сомне
ниями и планами. И люди ему отвеча
ют тем же, теплотой и искренностью.
Спросите любого труженика все
они в один голос скажут: «Мы не пред
ставляем себе другого Президента!».
Это лучшая оценка его деятельности
на этом поприще. За короткий проме
жуток времени Ильхам Алиев сделал
колоссальную работу по укреплению
государства. И наши успехи в этом на
правлении за последние годы являют
ся ярким подтверждением сделанно
го. Как видно из изложенного, широк
диапазон деятельности И.Алиева. Впереди большая работа. И если в
дальнейшем, а в этом нет сомнений, политическое, общественное и
государственное развитие страны пойдет в этом направлении в на
чавшемся ХХI веке, то Азербайджан и наш народ будет иметь выда
ющегося политика, устремленного в будущее. В нем залог будущего
нации, народа и страны.
Заключение
Таков путь почти всех крупнейших государственных и политических
деятелей современности. Это возраст-рубикон для политиков. С этого
возраста, немного меньше или больше, начинали свой путь в боль
шую политику ныне известные миру деятели – Б.Клинтон, Ж.Ширак,
В.Путин, Т.Блейер, С.Демирель, Г.Коль, М.Тетчер, Дж. Буш, Дж. Андре
отти, А.Гюль, Р.Т.Эрдоган и многие другие.
Все вышеназванные деятели до этапа президентства и главы пра
вительства прошли трудную и сложную лестницу и шаг за шагом, пре
одолевая каменистые и колючие тропы управления, шли к олимпу
власти. Иначе и быть не может.
Разумеется, этот список видных политических и государственных
деятелей современности можно продолжить. Нами указаны неко
торые из них. Общенациональный лидер Азербайджанского народа
Гейдар Алиев оставил после себя множество великих творений. Са
мым главным итогом жизни и деятельности Гейдара Алиева – это то,
что он оставил после себя свое детище независимый, суверенный и
демократический Азербайджан.
А самым ценным политическим наследием Гейдара Алиева являет
ся Ильхам Алиев, наша гордость и надежда!
Президент Азербайджанской
Республике Ильхам Алиев
постоянно вникает в
сущность проблем, стоящих
перед страной. За последние
годы президентства он
неоднократно побывал
почти во всех районах
республики. Часто
встречается с народом,
И если, мы доверили свою судьбу Ильхам Алиеву, то необходимо
всегда быть ему опорой, находится всегда, везде и всюду рядом.
Нашему независимому, суверенному государству всего 25 лет.
Опираясь на национальные традиции и историю нашего народа, по
литическое и идеологическое наследие общенационального лидера
азербайджанского народа Гейдара Алиева, избегая имеющиеся недо
работки прошлого, во главе с Ильхам Алиевым должны всемерно
двигаться вперед к новым достижениям во имя нашей Родины!
Список использованной литературы:
Алиев И. Каспийская нефть Азербайджана. М.: Известия, 2003, 712 с.
Aббасбейли A., Аббасбейли Е. Гейдар Алиев и мировая политика. Баку, 1997.
Abbasbəyli A. Azərbaycanın gələcəyi naminə. Bakı, 2001, 131s.
Abbasbəyli A. Azərbaycan mənim ürəyimdir. Bakı, 2002.
Abdullayev V. O, böyük siyasətə hazırdır. Bakı, 1999.
Niyazov X. Hateh. Bakı: Oskar, 2013, 311s.
Niyazov X. Həthin yolu. Bakı: Oskar, 2013, 379s.
Ağalar Abbasbəyli
Heydər Əliyev – Azərbaycan Respublikasının qurucusu və memarı
Məqalədə bütün əzəməti ilə Azərbaycan xalqının Ümummilli lideri Heydər
Əliyevin həyat və fəaliyyəti təsvir edilir, müstəqil, suveren və demokratik
Azərbaycanın qurulmasında onun dəyərli rolu açıqlanır.
Müəllif konkret faktlara əsaslanmaqla Prezident İlham Əliyevin Azərbaycanın
beynəlxalq arenada nüfuzunun artmasında, Heydər Əliyevin siyasi irsinin
yaradıcılıqla davam etdirilməsində və bütövlükdə Azərbaycanın əldə etdiyi
nailiyyətlərin möhkəmləndirilməsində mühüm xidmətlər göstərməsini qeyd edir.
Agalar Abbasbeyli
Heydar Aliyev - the founder and architect of the independent
Azerbaijan Republic
The article in all the grandeur reveals the image of the national leader of
the Azerbaijani peoplehis invaluable role in the creation and development of
an independent, sovereign and democratic Azerbaijan.
The author on the basis of concrete data shows a huge role of I.Aliyev in
the development of Heydar Aliyev`s political heritage, in strengthening the
achievements of the Republic of Azerbaijan, its international authority.
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 20.10.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 16.11.2016
Açar sözlər:
ümumxalq səsverməsi, müstəqilliyin 25 illiyi, xalqın iradəsi, yeni
dövlətçilk konsepsiyası
Key words:
national vote, 25 anniversary of independence, will of the
people, concept of new statehood
Ключевые слова:
всенародное голосование, 25-летие независимости,
волеизъявление народа, концепция новой государственности
V_joıl gp_bəqg
`gp`_ş_ tə rəkqgjçg
f_igkgwwərgl təfbərg
igkg8 pcdcpclbsksl
r_pgvg əfəkgwwərg
R_fgpə
?LL?HW?PMT?
?xəp`_wa_l Pcqns`jgi_qılıl Npcxgbclrg w_lılb_
Qrp_rchg ?p_şbıpk_j_p Kəpiəxglgl ş–`ə kübgpg,
dəjqədə üxpə cjkjəp bmirmps
r_fgp_,_jj_fw_pmt_>q_k,emt,_x
/,Wclg gligş_d d_x_qılıl _qr_l_qılb_
2016-cı il Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında olduqca möhtəşəm hadisələrlə
zəngin il kimi yadda qaldı. Xalqımız dövlətçilik tarixində ilk dəfə müstəqilliyin
bərpasının 25 illik yubileyini qeyd etdi.
Suverenlik tarixinin ildönümündə daha bir əlamətdar hadisə təqvimdə yer aldı.
Dövlət başçısı İlham Əliyevin sərəncamları ilə XXI əsrin yeni dövlətçilik konsepsiya
sının təməl müddəalarının əks olunduğu Referendum Aktı cəmiyyətin müzakirəsinə
çıxarıldı. Sentyabrın 26-da ümumxalq səsverməsi keçirildi və xalqımız yekdilliklə
təklif edilən dəyişikliklərə səs verdi [1]. Beləliklə, artıq tarixə qovuşan 2016-cı il xalqın
yaddaşında və müstəqillik salnaməsində Azərbaycanın öz inkişafında yeni fazaya
qədəm qoyduğu dönüş nöqtəsi kimi həkk olundu.
Hər bir dövlət alternativi olmayan təməllər - suveren milli-mənəvi, sosial-iqtisadi,
mədəni-mənəvi, siyasi-hüquqi və s. üzərində qərar tutur. Dünyada heç bir qüvvənin
qarşı dura bilmədiyi "zaman" və "tarix" adlı fenomenlərin labüd çağırışları qarşısında
hər bir dövlət öz təməllərinin sarsılmazlığını daim yeniləşən islahatlar xətti ilə təmin
edir, varlığını qoruyur, inkişaf edir. Bu proseslərdə Əsas Qanun - Konstitusiya dövlətin
yalnız siyasi-hüquqi suverenliyinin deyil, bütün sadalanan tərə�ərin qarantı kimi çıxış
edir.
Müstəqil Azərbaycan dövlətinin siyasi-hüquqi sistemi bir çox ölkələrlə
müqayisədə yeni formalaşıb. Başqa ölkələrlə müqayisədə yarandığı vaxtdan çox az
keçsə də, Ümummilli lider Heydər Əliyevin müəlli� olduğu bu sistem xalqımızı so
nuncu imperiyanın alt-üst olduğu geosiyasi “zəlzələlər”, qlobal transformasiyalar,
ərazi bütövlüyümüzə qəsd edən təcavüzkar müharibə zamanından qalibiyyətli inki
şafın magistral yoluna çıxarmağa qadir olmuşdur.
Yeni yüzillikdə Ulu öndər Heydər Əliyevin siyasi kursunun Prezident İlham Əliyev
tərə�ndən yaradıcı və qətiyyətli şəkildə davam etdirilməsi xalqımızın sərvəti, Ulu
öndərin nəsillərə əmanəti olan müstəqilliyimizin "daimilik, sarsılmazlıq və əbədilik"
formuluna çevrilmişdir.
2003-cü ildən başlanğıcını götürən tarixi zaman kəsiyində Azərbaycan dünyada
görünməmiş inkişaf, yüksəliş və sabitliyin məkanı kimi tanınmışdır. Buna nail olmaq
o qədər də asan olmamamışdır. Qeyd edilən mərhələdə müstəqil dövlətə böyük
təhdidlər yaradan "rəngli inqilablar" dalğasından, "soyuq müharibə"dən sonra Şərqi
Avropa və postsovet məkanında ilk dəfə sərhədlərin yenidən bölünməsi və işğal
çı müharibədən, ölkəmizi şimaldan cənuba, qərbdən şərqə qlobal güclərin öz nü
fuz dairəsinə daxil etmək, geosiyasi toqquşmalar məkanına çevirmək cəhdlərindən,
transmilli maliyyə və siyasi aktorların məqsədyönlü şəkildə rəvac verdiyi qlobal
maliyyə böhranının ilk mərhələsindən Azərbaycan öz liderinin rəhbərliyi altında qur
tula bilmişdir. Azərbaycan əvvəlki dövrdə rast gəlinməyən, dünya üçün tamamilə
yeni olan bu çağırışlara cavab verə, sabitliyini qoruyaraq daha böyük qalibiyyətlə
irəliləyə bilmişdir. Xalqımız dövlətçilik tarixində ilk dəfə gerçəkliyə çevrilən 25 illik
inkişaf və zəfər salnaməsini yarada, yaza bilmişdir.
Bu gün Azərbaycan suveren dövlətçilik yolunun əsrə bərabər olan
bir mərhələsinin yekunu və yeni inkişaf fazasının astanasındadır. Qarşıda
Azərbaycanın öz tarixi torpaqlarını işğaldan azad etmək, ərazi bütövlüyü
nü təmin etmək, güclü dövlət quruculuğunu daha da möhkəmləndirmək kimi
ümummilli layihənin yerinə yetirilməsi durur. Onun reallaşdırılması üçün xal
qımız bütün zəruri resurslara malikdir. Bu resurs yalnız qət edilən mərhələnin
tarixi təcrübəsi deyil, həm də bütün dünyada dövlətçiliyin siyasi-hüquqi siste
minin təkmilləşdirilməsinın zəruri şərti olan, gələcəyə hesablanmış strateji isla
hatlardır. Referendum Aktı məhz ölkədə həyata keçirilən islahatların ifadəsidir.
0, Pcdcpclbsk glqrgrsrs qgw_qg-füosog qgqrckjəpgl küo_wgqəjg rəfjgjg
Konstitusiya dövlətlərin qanunvericilik sistemlərinin əsasıdır. Referendum
lara gəldikdə isə qeyd edə bilərik ki, onların keçirilməsi dünyada demokratiya
sözünün olmadığı, demək olar ki, dövlətlərin yarandığı ilk vaxtlardan tətbiq
edilmişdir. Bəşəriyyətin tarixi həm də ideal dövlət idarəçiliyinin - fərdi və
ümumdövlət maraqlarının ən düzgün ahəngini təmin edən inkişaf modelinin
axtarışı kimi təsvir edilə bilər. Siyasi-hüquqi sistemlərin tarixdə rast gəlinən,
təkamülə uğrayan, yaxud da inqilablar vasitəsilə devrilən müxtəlif formalarının
bir-birini əvəzləməsi də bu prosesin tərkib hissəsi olmuşdur.
Sübut etməyə ehtiyac yoxdur ki, cəmiyyətin və dövlət idarəçiliyinin
təkmilləşdirilməsinin ən məqbul yolu təkamül və islahatların önəm verildiyi
referendum institutunun formalaşması olmuşdur. Konstitusionalizmin və refe
rendum institutunun fəlsəfəsi, qısa şəkildə ifadə edilsə, məhz bundan ibarətdir.
Birbaşa səsvermə yolu ilə qanunların qəbul edilməsi üsulu hələ Qədim Ro
madan başlanğıcını götürmüşdür. Qədim Romada patrisiy və plebeylərin sin�
mübarizəsi gedişində yaranan plebisit onun ilk formalarından hesab edilir.
- latınca "plebiscitum"
"sadə xalq (camaat)" -
scitum
keçirilmiş
"ümumxalq səsverməsinin qərarı, qətnaməsi" mənasını verir. Plebisitin rəsmi
keçirilmə proseduru referendumdan fərqlənmir. Bu baxımdan, məsələn, Hran
sada bu anlayışlar sinonim kimi istifadə edilir [15, s.398]. Əvvəllər yalnız sadə
xalq plebisitin nəticələrinə riayət etməyə məcburi idisə, sonradan vətəndaşların
iradəsi hətta ən yüksək rütbəli məmurlar üçün də qanuni-məcburi olmuşdur.
Qədim Romada onun keçirilmə qaydaları hələ bizim eradan əvvəl (449-cu ildə)
təsdiq edilmişdir.
Nisbətən müasir anlamda keçirilən referendumun vətəni İsveçrə hesab edi
lir. XV əsrdə İsveçrənin Bern kantonunda (1449-cu ildə adambaşına düşən ver
ginin tətbiqi ilə bağlı) keçirilmiş referendum müasir analoji aktların sələ� sayı
lır [14, s. 39]. Tarixdə ölkənin Əsas Qanununun daha sürətli, hər il yenilənməsi
nümunələri də mövcud olmuşdur. Belə ki, inqilabçı Hransada XVIII-XIX əsrlərdə
konstitusiya üsuli-idarəsi demək olar ki, hər il dəyişmişdir.
Referendumun tarixi təkamül dinamikası onu göstərir ki, onun tətbiqi
20
son əsrlərdə, xüsusən də Birinci Dün
ya müharibəsindən sonra görünməmiş
səviyyədə yüksələn xətt üzrə inkişaf
edir. Hüquqi-konstitusional ənənənin
tədqiqatçılarına görə, onun "çiçəklənmə"
dövrü hələ qabaqdadır.
Referendumların keçirilməsi dünyada
konstitusiyaların yaranması və islahatlar
prosesi ilə sıx əlaqəlidir. Bu proseslərin öz
növbəsində üç məlum səbəbi qeyd edilir:
1) milli-azadlıq inqilabı; 2) köklü sosial trans
formasiyalar; 3) müharibə amili (qələbə, ya
Dünya üzrə konstitusiyaların "ömür
müddəti", yaranması və mövcudluğunun orta yaşı 17-18 ildir. Azərbaycan
Konstitusiyası bu yaş müddətini artıq qət etmişdir. Tədqiqatları izlədikdə
məlum olur ki, dünya ölkələrinin konstitusiyalarının 116-sı Azərbaycanın Əsas
Qanunundan cavandır [5].
Dövlətin konsitusionalizm siyasətinin klassik mahiyyət formulu da ümumən
"dəyərlər-hədə�ər-vasitələr-nəticə" zənciri kimi məlumdur. Azərbaycanın Əsas
Qanununa tətbiq edildikdə bu formulun təzahürünün, yəni ərazi bütövlüyünün
müstəqil dövlətçiliyin ən ali dəyəri, ardıcıl və qüdrətli inkişafın başlıca hədə�,
buna nail olmağın yolunun bütün sahələrdə islahatların aparılması, nəticələrin
isə güclü dövlət, �ravan cəmiyyət olmasını görmək olar.
Hər bir ölkədə keçirilən referendum özlüyündə unikal hadisə kimi konkret
dövlətin siyasəti, maraqları, çoxşaxəli daxili və xarici, siyasi və geosiyasi amilləri
ilə bağlıdır. Referendum institutu onu tətbiq edən hər bir dövlətin cizgilərini
daşıyır, özünəməxsus modelini yaradır. Tarixdə yalnız inkişafa deyil, i�as və
tənəzzülə gətirən referendum modelləri də çoxdur. 1935-1938-ci illərdə Alma
niyada bu ölkənin Millətlər Liqasından çıxması üçün keçirilən referendumlar
da mövcud olmuşdur. Ən yeni nümunə kimi son illər Avropanı silkələyən re
ferendumlar dalğasını, bir çox tədqqatçıların "referendum zəlzələsi" adlandır
dığı - Ukraynanın Avropa İttifaqına üzvlüyünə "yox" deməsi ilə yadda qalan,
Hollandiya və Almaniyada keçirilən, eləcə də İngiltərənin Avropa İttifaqından
çıxmasını müzakirə edərək, bu məkanda ziddiyyətli proseslərə təkan verən
"Brexiti" və s. misal çəkmək olar.
Dünya təcrübəsində mütləq olaraq uni�kasiya edilmiş milli siyasi-hüquqi
sistemlərin olması absurd �kirdir. Hər bir ölkə özünəməxsus tarixi-siyasi inkişaf
qanunauyğunluqlarına, strateji prioritetlərin fərqli sırasına malikdir. Buna görə
referendumlarda təqlidçilik axtarılması yolverilməzdir. Qanunverici islahatların
müasirliklə səsləşən key�yyəti, hədəfə alınan yeni məqsədlər, həmçinin siyasi
sistemin təkmilləşməsində varisliyi təmin edən ardıcıllığı əsas şərtdir. Sübut
Həp `gp –jiəbə icçgpgjəl
pcdcpclbsk –xjüwülbə
slgi_j f_bgqə igkg imlipcr
b–tjərgl qgw_qərg, k_p_oj_pı,
çmvş_vəjg b_vgjg tə v_pgag,
qgw_qg tə ecmqgw_qg _kgjjəpg
gjə `_ğjıbıp, Pcdcpclbsk
glqrgrsrs mls rər`go cbəl fəp
`gp b–tjərgl agxegjəpglg b_şıwıp,
–xüləkəvqsq kmbcjglg w_p_bıp,
etməyə ehtiyac yoxdur ki, inkişaf gedişində radikal şəkildə dəyişən cəmiyyət
və dünya, dövrün tələbləri, nəticə olaraq formalaşan yeni siyasi-hüquqi reallıq
bəzi hallarda konstitusiyanın mahiyyətinə və mətninə zidd olan hüquqi kollizi
yaların da ortaya çıxmasını şərtləndirir.
Ümumilikdə, siyasi quruluşu, tarixi inkişafı baxımından tam fərqli olan (uni
tar, federativ, konfederativ və s.) dövlət idarəçilik və milli hüquq sistemlərinin
müqayisəsi mübahisəli olmaqla yanaşı, həm də bəsit və qüsurlu bir praktika
dır. Hormalaşan modellərin müqayisəsində kimlərsə Konstitusiyanın toxunul
maz qalmasının tərəfdarıdır. Burada misal kimi ABŞ təcrübəsini göstərirlər. Belə
ki, ABŞ-ın 1787-ci ildə "təsisçi atalar" tərə�ndən qəbul edilmiş Konstitusiyası
dünyada ilk dəfə yazılı qələmə alınan ən "qədim" əsas qanundur. Bəlkə də, bu
birincilik onun fərqli tarixi statusunu, toxunulmazlığını şərtləndirmişdir. Belə ki,
söhbət quldarlığın ləğv edilmədiyi və qulların vətəndaş hesab edilmədiyi bir
dövrdə qəbul edilən Əsas Qanundan gedir. Müzakirələrdə bəzən örnək, ideal
hesab edilən həmin konstitusiyanın qəbul edildiyi tarixi şərtlər unudulduğu
üçün bunu xatırlatmaq yerinə düşər.
ABŞ-da federal səviyyədə olmasa da, ştatlar səviyyəsində hər il 20, lokal
səviyyələrdə isə 15 min "referendum təşəbbüsləri" keçirilir. Üstəlik də 21 ştatda
bu, əsas qanunlara aid olan məsələlərlə bağlı olmuşdur [16]. Luizianada kons
titusiya 12 dəfə Alabamada 6 dəfə dəyişirdirilmişdir. Alabamada konstitusiyaya
təklif edilən 726 düzəlişdən 513-ü qəbul edilmişdir. 1960-cı ildən 1989-cu ilə
qədər ştatların 11 yeni konstitusiyası qəbul edilmişdir [17].
Hederal səviyyədə referendumun keçirilməsi mürəkkəb prosedur çətinliyi
ilə bağlıdır. Belə ki, edilən düzəlişlər Konstitusiyanın mətninə deyil, düzəlişlər
hissəsinə xronoloji ardıcıllıqla əlavə edilir. Düzəliş Konqresin palata üzvlərinin
2/3 səs çoxluğu, yaxud ştatların 2/3-nin təşəbbüsü ilə xüsusi olaraq təşkil
edilmiş Konvent tərə�ndən qəbul edilr. Hederal səviyyədə dəyişikliklər qəbul
edildikdən sonra bu, ştatlar tərə�ndən təsdiq edilməlidir. Düzəlişlərin qüvvəyə
minməsi üçün onu ştatların 3/4-ü (yəni hazırda ən azı 38 ştat) təsdiq etməlidir.
Təsdiq prosesi nəinki illərlə, hətta əsrlərlə davam edə bilər. Məsələn, XVII əsrdə
qəbul edilən bəzi düzəlişlərin XXI əsrdə belə hələ də təsdiq edilməməsi halları
var. Daha bir məqam ondan ibarətdir ki, ABŞ-da iqtidarda olan bir partiyanın
qərarlarını digər partiyanın sabotaj etməsi halları da böyük problem yaradır.
ABŞ-ın Kaliforniya ştatında 2005-ci ildə keçirilən referendum, mütəxəssislərin
�krincə, bu ölkədə siyasi qüvvələrin maraqlarının əyani nümayişi ilə yadda qal
mışdır. Ştatın sakinləri "Respublikaçı-qubernator A.Şvarsnegerin islahatlarını
dəstəkləyirsinizmi?" sualına cavab vermişdilər. Kaliforniya ştatının sabiq başçısı
ona rəqib olan qanunvericiləri neytrallaşdırmaq üçün ştat sakinlərinə birbaşa
Yeri gəlmişkən, 2016-cı ilin prezident seçkilərindən sonra amerikalılar öz
seçki sistemini kəskin tənqid etməyə başlayıblar. Belə ki, burada əksəriyyətin
çoxluğu prinsipi deyil, bütün ştatların əhalisinin hüquq bərabərliyi və
22
namizədlərin sərt �ltrasiyası prinsipi əsas hesab edilir. 1787-ci ildə Hiladel�
yada qəbul edilmiş Konstitusiya Konventində "təsisçi atalar" məhz bu prin
sip - qalibi Seçicilər Kollegiyasının tərtib etdiyi “ikipilləli qeyri-müstəqim seçki
sistemi”nin müəyyən etməsi üzərində dayanmışlar. Son seçkilərdən sonra bu
ölkənin bəzi nəşrlərinin yazdığına görə, Seçicilər Kollegiyasının ləğv edilməsi
və birbaşa seçkilərin keçirilməsi ilə bağlı 4 milyon vətəndaş petisiya imzalamış
dır. Lakin bununla belə, onun dəyişdirilməsinə olan ümidlər çox azdır. Belə ki,
siyasi elitanın proseslərə təsir imkanları çox olsa da, vətəndaşlar haqda bunu
demək çətindir. Hazırda qırx parlament üzvünün 30 ildən çox, bəzilərinin 59 il
və s. Konqresdə oturması bu imkanların real vəziyyətindən xəbər verir” [13].
Bütövlükdə, silah saxlamanın insanların ayrılmaz hüququ kimi əksini tap
dığı, qanunların qəbulunda leqal lobbiçilik fəaliyyətinə icazə verildiyi, ölüm
hökmünün bir çox ştatlarda qaldığı və s. müddəaların əksini tapdığı bir hüquq
sisteminin müqayisəsi və mükəmməliyi barədə rəylər müxtəlifdir. Həmçinin,
qanunverici orqanında işğalçı Ermənistana yardım etməklə bağlı qərarların,
Azərbaycanla bağlı 907-ci düzəlişin, ölkəmizin daxili işlərinə qarışmaq kimi
dəyərləndirilən qərəzli müzakirələrin, ikili standartlara əsaslanan qətnamələrin,
qondarma soyqırımı ilə bağlı qəbul edilən qərarların qəbul edildiyi bir ölkənin
hüquq sisteminin mükəmməlliyi yalnız kiminsə subyektiv �kri ola bilər.
Referendumlarda (məsələn, İsveçrədə) cəmi təxminən 40%, bəzən isə 60%-
ə qədər seçici iştirak edir. Məsələ onda deyil ki, bu, çoxdur, yoxsa az. Məsələ
ondadır ki, Konstitusiya mahiyyətinə görə xalq və dövlət arasında müqavilədir.
İctimai-siyasi həyatın istənilən məsələsi müzakirə edilə bilər və belə olan halda
bir çox ölkələrdə olduğu, yaxud da müxalifətin təsəvvür etdiyi kimi meydanlara
çıxmaga ehtiyac qalmır. Demokratik cəmiyyətdə məsələlərin məhz bu tərzdə
siyasi mədəniyyətlə həll etmək ənənəyə çevrilməlidir.
Beləliklə, referendum və konstitusiya islahatları həmişə olub və ola
caq. Keçirilən referendumların isə nə "çoxdur", nə də "azdır" məntiqi ilə
qiymətləndirilməsi kökündən yanlışdır. Bu məntiqlə yanaşdıqda, keçmiş Sovet
İttifaqında referendumun 70 ildə cəmi bir dəfə (mart, 1991-ci il), yaxud dünya
da ən çox referendumun onun vətəni olan İsveçrədə (500-ə yaxın) keçirilməsi
o demək deyil ki, ümumxalq müzakirəsinin keçirilmə tezliyi-müddəti birmənalı
müsbət və ya mən� dəyərləndirilə bilər. XVIII əsrin sonu - XIX əsrin əvvəllərində
Hransada olduğu kimi konstitusiyanın hər il dəyişməsi, yaxud onun digər ifrat
Olduqca təqdirəlayiq hal odur ki, müstəqil Azərbaycan dövlətində for
malaşan referendum ənənəsi-modeli milli inkişafa, birliyə, demokratiya və
dialoqa, cəmiyyətin konsolidasiyasına və müxtəlif xalqların dinc birgə ya
şayışına xidmət etməklə, yalnız dövlətimiz üçün deyil, həm də dünya üçün
bu institutun mütərəqqi mexanizm kimi tətbiqinə nümunə-töhfə ola bilər.
Ölkəmizdə bir çox Avropa ölkələrində artıq ənənəyə çevrilən miqrant və qaç
qınların gəlişinə məhdudiyyətləri, başqa dinlərə münasibətdə müxtəlif "fo
biyaları" və çərçivələri müzakirə edən, fundamental insan hüquqlarına zidd
olan, davamlı olaraq keçirilən referendum modelini təsəvvürə belə gətirmək
mümkün deyil. Maraq doğuran məsələ kimi onu da qeyd etmək istərdik ki,
bu cür "şanlı" referendum ənənələrinin tarixi və mövcudluğu fonunda bəlli
ölkələrin Azərbaycan təcrübəsini dəyərləndirmək, məsləhət vermək cəhdləri
də ən azı təəccüb doğurur.
Qeyd edilməlidir ki, Referendum Aktını müzakirəyə çıxarmaq asan məsələ
hesab edilmir. Yalnız xalqının etimadına əmin olan iqtidar referendumun
nəticələrindən çəkinmir. Bu baxımdan referendum deyə bilərik ki, həm də siya
si liderin öz xalqına güvəninin ifadəsidir.
1, Pcdcpclbsksl icçgpgjbgwg b_vgjg pc_jjığıl vüqsqgwwərjəpg
Demokratik dövlətçiliyin zəruri hüquqi əsası olan
konstitusiya
latın dilində
constitution
("quruluş") sözündən qaynaqlanır. Latıncadan tərcümədə "qur
maq", "əsasını qoymaq" mənasını bildirir [12]. Beləliklə də,
konstitusiya
"qu
ruluş" deməkdirsə, dövlətin quruluşunun, başqa sözlə, reallığın dəyişməsi
ilə mövcud konstitusiyanın da dəyişikliyə uğraması labüd şərt kimi qəbul
edilməlidir.
Ümumxalq müzakirəsinin keçirilməsini zəruri edən amillər bu baxımdan ay
rıca diqqəti cəlb edən məsələdir. Referendumlar ilk baxışda sezilməyən dərin
tarixi əhəmiyyətli mahiyyətə malikdir. Əsasən siyasi-hüquqi xarakter daşısa da,
onların gerçəkləşdirilməsinin əhəmiyyəti və nəticələri çoxşaxəli - sosial, iqtisa
di, mədəni-mənəvi, qlobal geosiyasi və s. sahələrdə özünü büruzə verir. Refe
rendumun mahiyyət baxımından izahında bu aspektlərin dialektikasından çıxış
erir.
Tarixi təcrübə göstərir ki, konstitusiya islahatları əsasən iki amillə şərtlənir:
1. Cəmiyyətin aparıcı sosial qüvvələrinin tamamilə dəyişməsi şəraitində.
Bu, sosial inqilabların baş verməsi, bir hakim sin�n yerinə başqasının gəlməsi
nəticəsində baş verə bilər.
2) Konstitusiya həmçinin o zaman qəbul edilə bilər ki, ictimai-siyasi qruplar
ya əməkdaşlıq, ya da mübarizə vəziyyətində olsunlar. Bu halda sini�ərin, parti
yaların və başqa sosial qrupların arasında konsensus əldə edilir.
Azərbaycan dövlətçiliyində konstitusiyanın qəbulunun həm birinci, həm də
ikinci şərtləri baş vermişdir. Sovet dövrünün siyasi ideoloji vəziyyəti məlumdur.
Ötən əsrin sonlarında yeni konstitusiyanın qəbul edilməsi də mövcud qurulu
şun tamamilə dəyişib yenisi ilə əvəz olunması, müstəqil dövlətçiliyin qurul
ması, demokratik siyasi sistemin, hüquqi dövlətin formalaşması, hakimiyyət
bölgüsü, çoxpartiyalılıq, siyasi və ideoloji plüralizm və s. kimi ümumdemokra
tik prinsiplərin reallaşdırılması, cəmiyyətin sosial-sin� strukturunda baş verən
dəyişikliklər, yeni sosial qrupların (məsələn, sahibkarlar sin�nin) yaranması və
s. mühüm zərurətlərlə bağlı olmuşdur.
Bütün bunlar onu göstərir ki, inkişafın müəyyən mərhələsində dövlətin ye
ni-faktiki (de-fakto) siyasi-hüquqi quruluşu,
yəni başqa sözlə fərqli konstitusiyası forma
laşmışdır. Mövcud hüquqi (de-jure) kons
titusiya yeni reallığı nəzərə almalı, adekvat
işlək vəziyyətə gətirilməlidir.
Azərbaycanda konstitusiya islahatla
rı, onları şərtləndirən səbəblər son aylar,
xüsusən də sentyabr ayının 3-dən referen
dumqabağı təşviqata start verildikdən son
ra cəmiyyətimizdə geniş müzakirə mövzusu
oldu. Əlavə edilən dəyişikliklər ekspertlər,
mütəxəssislər, siyasətçilər, ümumilikdə
cəmiyyət tərə�ndən geniş şərh edildi. Həm
ölkə daxilində, həm də xaricində bu mühüm
Təklif edilən əlavələrin istiqamətləri
və strateji hədə�ər başlıca olaraq insan hüquqları, dövlət idarəçiliyi, qa
nunvericilik, prezident üsuli-idarəsinin təkmilləşdirilməsi və s. istiqamətlər
kimi sistemləşdirilmişdi. 26 sentyabr tarixində Konstitusiyaya təklif olu
nan dəyişikliklərlə bağlı ümumxalq səsverməsi baş tutdu və xalq yekdilliklə
dəyişikliklərə səs verdi.
Başqa sözlə deyilsə, cəmiyyətimizdə 26 sentyabr tarixinin, referendu
ma qədərki və ondan sonrakı mərhələnin dönüş nöqtəsi olmasına dair ay
dın təsəvvürlər yarandı. Əsas vurğunu konstitusiya islahatlarının dövlət və
cəmiyyətin perspektivləri üçün strateji əhəmiyyəti üzərində cəmlədikdə
ümumxalq müzakirəsini zərurət hesab edənlərin nikbinliyi də, bundan məyus
olub hay-küy qoparanların bədbinliyi də aşkar göründü.
Konstitusiya islahatlarının keçirilməsinin səbəblərinə dair səslənən �kirlərin
müxtəli�iyi təbiidir. Referendumları Azərbaycanda, bir tərəfdən, həyata
keçirilən miqyaslı proseslərin yekunu, nəticəsi olduğunu bildirənlər də haqlıdır
lar. Azərbaycan xalqı bu illərdə iqtisadi və siyasi islahatların paralel getməsinə
şahidlik etmişdir. Digər tərəfdən, referendum son illərdə başlanan miqyaslı is
lahatların yeni əsası kimi başa düşülür.
Bununla belə, demək istərdik ki, Ümummilli lider Heydər Əliyevin banisi
olduğu müstəqil dövlət idarəçiliyi başlanğıcından strateji xarakterli olmuş
dur. Siyasi-hüquqi islahatlar yaxın və uzaq gələcəkdə Azərbaycan üçün ça
ğırış və təhdidləri öncədən görməklə, onları inkişafa, suverenlik və sabitliyin
möhkəmlənməsinə yönəltməyə xidmət etmişdir.
Azərbaycanda konstitusiya islahatları baş verən dəyişikliklərin nəticəsi ol
maqla yanaşı, həm də perspektiv çağırış və təhdidləri önləyən siyasi rəhbərliyin
növbəti milli layihəsi, mütərəqqi irəliləyişin təkanverici amili, milli inkişafın da
vamlı yeniləşən konsepsiyası kimi çıxış etmiş, yeni tarixi uğurlarımızın zəmini
Ükskkgjjg jgbcp Hcwbəp
Əjgwctgl `_lgqg mjbsğs
küqrəogj b–tjər gb_pəçgjgwg
`_şj_lğıaılb_l qrp_rchg
v_p_ircpjg mjksşbsp, Qgw_qg-
füosog gqj_f_rj_p w_vıl tə
sx_o eəjəaəibə ?xəp`_wa_l
üçül ç_ğıpış tə rəfbgbjəpg
–laəbəl e–pkəijə, mlj_pı
gligş_d_, qstcpcljgi tə
q_`grjgwgl k–fiəkjəlkəqglə
w–ləjrkəwə vgbkər crkgşbgp,
olmuşdur. Hazırkı referenduma çıxarılan yeni müddəalar və əlavələr də məhz
yüzilliyin yeni dövlətçilik konsepsiyasını özündə əks etdirməsi baxımından fun
damental mahiyyət daşıyır.
Dəyişikliklər, şübhəsiz ki, suveren dövlətin siyasi, sosial-iqtisadi, mədəni, ge
osiyasi, hərbi və digər çoxşaxəli istiqamətlərdə nüfuzu və statusunun dəyişməsi,
möhkəmlənməsi ilə bilavasitə şərtlənmişdir. Təsadü� deyil ki,
sözünün
(ingilis dilindəki "state") latınca kökü "status" mənasını verir. Qədim Roma hü
status
sözü "vəziyyət, şərait, forma" deməkdir.
Müstəqil inkişafın birinci mərhələsində Azərbaycanda siyasi-hüquqi islahat
ların mühüm xüsusiyyətlərindən biri nəzəriyyənin təcrübəni qabaqlaması kimi
ifadə olunurdu. Suveren dövlətlərin yaranması, keçid dövrü və müasir dövrdə
təkamülü proseslərinə dair zəngin tarixi-nəzəri irs mövcud idi. Hazırkı mərhələdə
isə Azərbaycanda dövlət idarəçiliyi sahəsində əldə edilən uğurlar, qazanılan
real siyasi təcrübə nəzəriyyəni qabaqlayır. Dünyada inkişaf yolu "möcüzə" sözü
ilə səciyyələndirilən ölkələrə analoji olan bir Azərbaycan təcrübəsi artıq möv
cuddur. Çox qısa bir zaman ərzində formalaşan, özünəməxsus bu inkişaf mo
deli bir gerçəklikdir və onun mahiyyəti hələ tam dərk edilməyib.
Konstitusiyanın dövlətçiliyin tərəqqisi baxımından potensialı onun əsasında
yaradılan təkmil siyasi sistemin reallaşdırılması və nəticədə cəmiyyətdə for
malaşan yeni imkanların gerçəkləşməsində aşkara çıxır. Bu isə milli inkişafda
2, Kgjjg b–tjər tə əqpgl əttəjglgl bəpqjəpg
Hazırda dünya inkişafının başlıca meyillərindən danışarkən qlobal
cəmiyyətin tamamilə fərqli bir mərhələdə - müasir elmi terminlə deyilsə, “yeni
faza keçidi” dövründə olması qeyd edilməlidir. Yeni dünya düzəninin (niza
mı) formalaşmamış mövcud oyun qaydalarının heç birinin qəbul edilmədiyi,
beynəlxalq hüququn prinsiplərinin puç olduğu durum yaranmışdır. Dünya
(artıq “dünya birliyi” söz birləşməsinin işlədilməsi belə normal sayılmır
T.A.
) görünməmiş sürətli dəyişikliklər mərhələsi ilə üzləşmişdir.
Qlobal və regional sistemli böhran vəziyyəti və problemlərin artan
təhlükəsi sürətli, operativ və strateji idarəçilik tədbirləri ilə dəf edilə bilər. Məhz
buna görə də qabaqlayıcı və preventiv prinsiplərə əsaslanan yeni idarəçilik
modelinin formalaşması gündəmə gəlib.
Müstəqilliyin bərpa edildiyi ötən əsrin 90-cı illərinin geosiyasi duru
mu ilə indiki dövrdə cərəyan edən hadisələr arasında mahiyyət fərqi də or
tadadır. Belə ki, o zaman ikiqütblü dünyanın bir qütbü çökmüş, digərinin isə
proseslərdə üstünlüyünü təmin etmək iddiası görünməmiş həddə çatmışdı.
Məhz özünün geosiyasi maraqlarını güdərək bütün dünyanı idarə etməyi qar
şısına məqsəd qoyan "qütb" hazırda elədiklərinin, yanlış siyasətinin, başqa
ölkələrin daxili işlərinə qarışmaqla demokratiya ixrac etməyin bəlalı nəticələri
ilə üzbəüz durmuşdur.
Yaşanılan zamanın xüsusiyyəti ondadır ki, hazırda milli, qlobal və regi
onal səviyyələrdə çoxşaxəli problemlər bir-biri ilə sıx çulğaşmışdır. İlkin məsələ
inkişafın lider-etalon hesab edilən ölkələrini "təqib etmək" səylərinin artıq XX
əsrdə qaldığı dərk edilmişdir. Qərbin-Avropanın tarixi inkişaf yolunun me
yar hesab edilərək təqlid edilməsi ideyaları dərin transformasiyaya uğramış
dır. İnkişaf sahəsində "möcüzə" sözü ilə ifadə edilən presedentləri ilə Asiya
ölkələrinin ("Asiya pələngləri") təcrübəsi burada həlledici rola malik olmuşdur.
3, Qrp_rchg büşülaəbəl kəfpsk ojm`_j qgw_qg cjgr_8 qəftjəpgl crgp_dı
tə "əl `–wüi `əj_" igkg _aı bəpqjəp
Son vaxtlar qlobal siyasi elitanın liderləri sayılan şəxslərin bəyanatları iki
məqamla diqqəti cəlb edir. Əvvəla, qlobal güclər hesab edilən ölkələrin
liderlərində öz səhvlərini etiraf etmək, ikincisi, dünyanı bürüyən geosiyasi
toqquşma və humanitar fəlakətlərə səbəb olan "ən böyük bəlaları" tapmaq,
təsni�əşdirmək cəhdləri ənənəyə çevrilməkdədir. Bu özü də düşünməyə sövq
edən məsələdir.
ABŞ-ın sabiq dövlət katibi, son seçkilərdə prezidentliyə namizəd
olan H.Klinton MSNBC telekanalının e�rində İraqda hərbi əməliyyatların
keçirilməsinə dəstək verdiyi üçün peşman olduğunu bildirərək qeyd etmişdir
ki, “Prezident C.Buşu dəstəkləyərək İraqda müharibənin lehinə səs verəndə
səhv etmişəm. İraqda müharibəyə başlamaq səhv qərar idi. İnsan ən çox öz
səhvlərindən öyrənə bilər. Biz bunun necə baş verdiyini dərk etməliyik ki,
gələcəkdə belə hallar baş verməsin” [4].
Yaxud kommunist rejimin son dayaqlarından olan Kuba ilə yarım əsr sonra
münasibətləri bərpa etməyə qərar verən ABŞ Prezidenti B.Obama da səhvləri eti
raf edərək "qızıla bərabər" sözlər demişdir: "Biz ölkələrimizin arasındakı fərqlərə
hörmət edirik. Amerika Birləşmiş Ştatlarının qonşu ölkələrin daxili işlərinə cəzasız
şəkildə qarışmağı özünə rəva gördüyü zamanlar artıq keçmişdə qaldı" [10].
Necə deyərlər, "həyəcansız oxumaq" mümkün deyil! Məsələ onda deyil ki,
milyonlarla insanı qanlı münaqişələrə qərq edən səhv siyasət haqda sanki "or
foqra�k səhvlər üzərində iş" kimi danışılır. Ən böyük dəhşət odur ki, baş verən
bəlalar sanki "kosmosdan" gəlmiş kimi onlara görə heç kim cəzalandırılmır.
Bu, hələ son deyil. B.Obama “Hox News”-a müsahibəsində Liviyaya
müdaxiləni hakimiyyətdə olduğu dövrdə özünün ən böyük səhvi adlandırmış
dır: "Liviyaya hərbi müdaxilədən sonra növbəti addımlarla bağlı planın mövcud
Dünyanı idarə etməyə hələ də iddialı olan, yeni-yeni səhvlər edən qlobal
siyasi elitanın hazırda bəşəriyyəti təhdid edən bəlalara dair təsəvvürləri bun
dan daha maraqlıdır. Məlum olur ki, hazırda dünyada A.Merkel üçün 5 bəla,
B.Obama üçün 3 bəla, Vatikan rəhbəri üçün isə XX əsrin 2 bəlası ("kommunizm
və "qondarma soyqırımı") var. H.Ollanda görə isə “Avropanın ən böyük bəlası
Etira�arın yalnız şəxslər səviyəsində deyil, parlament hesabatları səviyyəsində
də bəyan edilməsinə başlanıldı. Bu yaxınlarda İngiltərə parlamentinin Aşağı Pa
latasının yaydığı hesabatda bildirilmişdir ki, məhz keçmiş Baş nazir D.Kemeron
2011-ci ildə Liviyaya müdaxilə etmək qərarı verməklə İŞİD-in güclənməsinə
səbəb olmuşdur. Bəla axtarışları ilə hələ ən ciddi tədqiqat institutlarının da
məşğul olduğunu buraya əlavə etsək, qlobal elitanın öz “səhvləri üzərində cid
di işlədiyi” təəssüratı yaranır.
Lakin acı reallıq bundan ibarətdir ki, hazırda dünya birliyinə ən böyük
təhdid - "bəla" anlayışı yanlış olan, buna baxmayaraq suveren dövlətlərin daxili
işlərinə qarışmaqda, "yeni bəlalar" yaratmaqda davam edən qlobal siyasi elita
və onun "ikili standartlarıdır". Onun siyasi leksikonunda ən çox işlənən "səhvlər,
peşmanlıq və bəla" sözləri, heç işlədilməyən isə "ikili standartlar və ədalət"
sözləridir.
Bunları izləyərkən, istər-istəməz Azərbaycan torpaqlarını işğal edən
təcavüzkar dövlətə hər cür dəstəyin verilməsinin səhv, Ermənistanın isə regi
onda sülhə ən böyük bəla olduğunun etiraf ediləcəyi göz önünə gəlir. Lakin
Azərbaycanın təcavüzkar və işğalçı müharibəyə məruz qalması və işğalçının
bəyan edilməsi hələlik səhvlərin təsnifatında yer almamışdır. Yaxşı olmazmı ki,
Azərbaycanın haqq işi ilə bağlı səhvlər də artıq etiraf edilsin?! Yoxsa bunun
üçün də daha 50-60 il keçməlidir?
Bütün bunlar hazırkı mərhələdə və bundan sonra dövlətimizin taleyinin yal
nız müstəqil siyasətdən asılı olduğunu, öz taleyini müəyyən etməkdə yalnız
xalqa güvənməyə dair dövlət başçısının hər dəfə vurğuladığı �kirlərində nə
qədər haqlı olduğunu əyani şəkildə göstərir.
Beləliklə, bynəlxalq hüququn prinsiplərinin sarsılmazlığına inam,
problemlərin ədalətli həllinə dair sadəlövh "utopiyalar" mərhələsi artıq tarixə
qovuşmuşdur. BMT-nin tribunası səhvlərin etirafı və onların nəticəsində
gündən-günə artan qlobal bəlaların sadalandığı, yaxud bu günlərdə D.Trampın
dediyi kimi, “istirahət və söhbət etmək” üçün ünvana çevrilib. Nə qədər acına
caqlı olsa da, bütün bunlar da əsrin əvvəlinin geosiyasi dərslərinə aiddir.
4, Imlqrgrsqgw_ gqj_f_rj_pılıl dmisq l–orəqg - wclg tə rəikgj b–tjər
gb_pəçgjgwg kmbcjglgl pc_jj_şbıpıjk_qı
Referendumda dünya siyasətində sözü gedən lokal və qlobal reallıqlar fo
nunda yeni dövlət idarəçiliyinin yaradılması prinsipial məsələ kimi diqqqəti
cəlb edir. Dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi müstəqil azərbaycanlıların neçə
nəslinin gərgin əməyini tələb edən mərhələli missiyadır. Hazırkı nəsil qət edilən
25 illik mərhələdə suveren dövlətin yaradılması, inkişafı və özünütəsdiqinin iş
tirakçıları olub.
Hazırkı və sonrakı mərhələlərdə siyasi hakimiyyətin başlıca institutu kimi
dövlət idarəçiliyinin şaquli müstəvisinin möhkəmləndirilməsi referenduma çı
xarılan əsas məsələlərdəndir. Müasir siyasi idarəçilik sistemi ilk olaraq peşəkar,
3.
təşəbbüskar, çevikliyə, yaradıcı düşüncəyə malik inzibati elita-komandanın
olmasını nəzərdə tutur. Müasir dünyada gedən mürəkkəb siyasi və iqtisadi
problemlər fonunda diqqət dövlət institutuna, onun alternativi olmayan yeri
və rolunun daha da artmasına, təkmil idarəçilik müzakirələrinin mərkəzi möv
zusuna çevrilmişdir. Bütövlükdə, beynəlxalq hüquq sisteminin i�ici, texnogen
və humanitar fəlakətlər, terrorizmin ən qəddar formalarının əl-ayaq açması,
transmilli maliyyə oliqarxiyasının subyektiv maraqlarla yönləndirdiyi iqtisadi
böhran, "azad bazarın öz-özünü tənzimləməsinə" dair müddəaların çökməsi
etatizm fenomenini, dövlət idarəçiliyi institutunun artan rolunu gündəmə
gətirmişdir.
Məşhur tarixçi A.Şlezinger Amerikanın öz inkişafına görə dövlət idarəçiliyinə
deyil, azad rəqabət və bazara, xüsusi sahibkarlığa minnətdar olduğuna dair
qənaətləri "mif" adlandırmışdır. O, ABŞ-da guya "antietatist" konsepsiyanın
güclü olduğunun vurğulanmasını, "reyqanizmi" mif adlandırır. Əksinə, burada
idarəçiliyin "dirijizm" siyasəti əsasında - Prezident, Pentaqon və Hederal Rezerv
üçlüyü ilə şaquli inteqrasiya sistemini təmsil etdiyini isbat etməyə çalışır [2,
Daha bir məqamı qeyd etmək istərdik. Sirr deyil ki, dünyada bəlli mərkəzlərin
dövlət idarəçilik missiyası nəinki daxili siyasi sistemi əhatə edir, həm də dövlətin
sərhədlərini aşaraq açıq və qapalı hegemoniya siyasətini yeritməklə, başqa
ölkələrdə özlərinə sərf etməyən hakimiyyətləri devirərək idarəçiliklərini geniş
coğra�yalara qədər möhkəmləndirməyi nəzərdə tutur.
Azərbaycanda dövlət idarəçiliyinin mövcud şaquli müstəvisi və onun
fəaliyyətinin göstəriciləri (Dünya Bankı) rəqabətədavamlılıq və islahatların di
namikasının (Dünya İqtisadi Horumu), həyat key�yyəti və səviyyəsinin (BMT-
nin İnkişaf Proqramı) dəyərləndirildiyi çoxsaylı reytinqlərdə öncül yerlərdə
qərar tutmuşdur. Dünya Bankı 1996-cı ildən başlayaraq, davamlı şəkildə dövlət
idarəçiliyinin 6 indeksi üzrə (Worldwide Governance Indicators) tədqiqatlar
aparır. Burada da ölkəmizdə mövcud olan idarəçiliyin key�yyəti əksini tapmış
5, Npcxgbclrjgi glqrgrsrs - küiəkkəj b–tjər gb_pəçgjgwglə bmğps
əqpjəpjə eəjəl wmj
Bu gün prezidentlik institutu dünyada BMT üzvü olan 143 dövlətin siyasi
sisteminin ayrılmaz tərkib hissəsi olmaqla, həm də bu institutun tətbiqi miqya
sını göstərir. Prezidentlik institutunun yaranma tarixinə nəzər salanda məlum
olur ki, bu, ali dövlət hakimiyyətinin təşkilinin yeni optimal üsullarının axtarış
ları ilə şərtlənmişdir. ABŞ-da qeyd edilən institutun fəaliyyəti və səmərəliliyi
onun geniş yayılmasını şərtləndirmişdir. Ali icra hakimiyyətinin başçısı kimi
təsəvvür edilən ABŞ Prezidenti vətəndaşlarının şüurunda hökmdar-monarxı
əvəz edərək, dövlət başçısının funksiyalarını həyata keçirən şəxs kimi qəbul
edilməyə başlandı [6].
Prezidentin dövlət başçısı kimi qəbul edilməsi həmin vaxtdan başlanğıcını
götürdü. Dünyanın müxtəlif regionlarında mövcud olan ictimai-tarixi və milli
xüsusiyyətlərdən asılı olaraq, prezidentliyin də müxtəlif - Şimali Amerika, La
tın Amerikası, Avropa, Afro-Asiya və Şərqi Avropa modelləri formalaşmışdır.
Hər bir dövlət prezidentin ölkə həyatında rolunu özü müəyyənləşdirir. Buna
görə də, müxtəlif ölkələrdə prezidentlər müxtəlif statusa və səlahiyyətlərə
malikdirlər [7].
Elmi ədəbiyyatda prezidentlik institutunun fəaliyyətinə kifayət qədər çox
diqqət ayrılır. Tədqiqatların əksər qismi amerikalı alimlərə aiddir. Belə ki, ABŞ-
da prezidentlik institutu mövcudluğunun ən uzun tarixinə malikdir. Bu ölkədə
prezidentlik institutunun müxtəlif aspektlərinə, Amerika prezidentlərinin
şəxsiyyətlərinə həsr edilən tədqiqatlar çoxluq təşkil edir.
Son dövrlərdə bu mövzuya həsr edilmiş əsərlərdən biri də Amerika polito
loqu X.Linzin "Prezidentliyin təhlükələri" məqaləsidir. Məqalədə qeyd olunur
ki, prezident respublikalarında tez-tez "ikiqat demokratik legitimlik" (Para
doxes of Presidentialism; The Problem of Dual Legitimacy) problemi ortaya
çıxır [8, s.62]. Belə ki, “həm prezident, həm də parlament xalqın səsverməsi
nəticəsində seçilir və hakimiyyətə malik olduğu üçün onların arasında belə
bir kolliziya ortaya çıxır ki, xalqın iradəsiinin təmsilçisi faktiki olaraq kimdir? Bu
cür idarəçilik "kolliziyalarının" demokratik-hüquqi həlli üsulu mövcud deyil” [8,
Azərbaycanda da mustəqilliyin əldə edilməsi ilə dövlət hakimiyyəti orqanı
- prezident institutu yaradıldı. Prezident dövlətimizin siyasi-hüquqi lideri ol
maqla yanaşı, həm də xalqımızın böyük etimadı və dəstəyinə malik olan faktiki
lideridir. Konstitusiyanın yeni redaksiyası hakimiyyətin qolları və bölgüsünə dair
konstitusiya nəzəriyyəsini və təcrübəsini əhəmiyyətli dərəcədə zənginləşdirdi,
onların səlahiyyətlərini möhkəmləndirdi, həmçinin konstitusiya quruluşunun
əsaslarını, nüfuzunu və əhəmiyyətini yüksəltdi. Nəticədə hakimiyyətin daha
bir qolu - mahiyyətinə görə arbitraj, məzmun və yönünə görə isə qoruyucu
və dominant-lider olan prezidentlik institutu hüquqi olaraq daha mükəmməl
şəkildə formalaşdı.
Prezident artıq yalnız ali icra hakimiyyətinin başçısı deyil. Hər şeydən
öncə o, dövlət başçısıdır. Prezidentə "dövlət başçısı" titulunun şamil edilməsi
hakimiyyət qollarının qarşılıqlı təsirinin təminatı ehtiyacından, dövlətin
idarəedilməsi mexanizminin davamlılığı, dövlət orqanlarının varisliyi və sabit
liyi zərurətindən irəli gəlir.
Prezident ölkənin daxilində və beynəlxalq münasibətlərdə Azərbaycanı
təmsil edir. Onun qərarlarına qeyd-şərtsiz əməl edilir və edilməlidir. Prezident
dövlət mexanizmində və hökumət orqanlarının bölgüsü sistemində xüsusi yeri
tutur: təşkilati baxımdan o, sərbəstdir, çünki xalq tərə�ndən seçilir, hakimiyyət
qollarından heç birinə daxil deyil. Prezident müxtəlif siyasi qüvvələr arasında
arbitr qismində çıxış edir, onların konsensusa gəlməsini təmin edir.
30
Eyni zamanda dövlət başçısı bütün orqanların formalaşdırılması və
fəaliyyətinə əhəmiyyətli təsir göstərir. Prezidentə belə status və səlahiyyətlərin
şamil edilməsi onun üzərinə Konstitusiya ilə qoyulmuş funksiyaların - daxili
və xarici siyasətin əsas istiqamətlərinin reallaşdırılması, müstəqilliyin, mil
li təhlükəsizliyin və ərazi bütövlüyünün, dövlətdə sabitliyin təmin edilməsi və
həyata keçirilməsi üçün zəruridir.
Azərbaycanda prezidentlik institutu dövlət quruluşunun inkişafında yeni
mərhələ açmış və demokratik ölkələrin siyasi institutlarının qəbul edilməsini
sübut etmişdir. Eyni zamanda o da qeyd edilməlidir ki, Qərb demokratiyaları
nın siyasi institutlarının tətbiqi mexaniki təqlid deyildir.
6, Npcxgbclr üqsjg-gb_pəqglgl k–fiəkjəlbgpgjkəqg qəj_fgwwərjəpgl
ş_vəjəlkəqg tə qgw_qg cjgr_w_ tcpgjəl wüiqəi ncşəi_pjıo kcw_pj_pı
bckəibgp
Hazırda dünyada yalnız sistemli siyasi-iqtisadi deyil, həm də idarəçilik böh
ranı yaşanır. Bu böhranı isə yalnız milli birliyi təmin edən monolit siyasi elita
və mütərəqqi dövlət idarəçilik sistemi həll edə bilər. Əksər ölkələr üçün "ən
zəif nöqtə" olan inkişaf, təhlükəsizlik və sabitliyi təmin etmək hər dövlətə nəsib
olmur. Çünki bu məsələ paradoksal olaraq həm də lider faktoru, daha dəqiq
deyilsə, dünya siyasətində liderlik böhranı ilə bağlıdır. Dünya tarixi göstərir ki,
dövlət quruluşunun istənilən formasında dövlət başçısı liderlik key�yyətləri
olan şəxsiyyətdirsə, o, xalqının taleyində həlledici rol oynayır. Prezident siyasi
sistemdə ölkənin taleyi üçün məsuliyyət daşıyan ali rəhbər şəxs - mərkəzi �
qurdur. Məşhur dövlət xadimi V.Yaruzelskiyə görə, "prezidentlik sistemi xalq
üçün həmişə bir lotereyadır və onun uğuru əhəmiyyətli dərəcədə bu posta
seçilmiş insanın şəxsi key�yyət və qabiliyyətlərindən asılıdır". Bu baxımdan
güclü lider həm də güclü dövlət deməkdir.
Referendum nəticəsində qəbul edilən idarəçiliyin şaquli müstəvisinin -
prezident institutunun gücləndirilməsi, vitse-prezidentlər postunun təsis
edilməsi, səlahiyyətlərin şaxələnməsi Azərbaycanın mövcud idarəçilik
modelinə gətirilən innovasiyalardır. Vitse-prezidentlik postunun təsis
edilməsi silsilə institusional-inzibati islahatlara təkan verməklə, şaquli inteq
rasiya olunmuş dövlət idarəçilik sisteminin möhkəmlənməsinə, idarəçiliyə
layiqli kadrların seçilməsinə imkan yaradacaq. Bununla da müasir dövlətin
milli təhlükəsizliyinin mühüm şərtlərindən olan peşəkar kadrlar korpusunun
meritokratik sistemi formalaşacaq. Bu həm də ən başlıcası məsuliyyətin dərk
edilməsi, operativ və çevik qərarların qəbul olunması baxımından önəmlidir.
Məlum olduğu kimi, şaquli inteqrasiya olunmuş dövlət idarəçilik sistemi
yeni-səmərəli idarəçilik modelinin əsas göstəricilərindəndir. Səmərəli idarəçilik
siyasi, iqtisadi və inzibati rıçaqların şaquli inteqrasiya olunmuş potensialı
nı, hədə�ərə ən tez və ən az itkilərlə nail olmağın, inzibati elitanın dövlətçilik
dəyərlərinə bağlılıq və s. kimi bir çox meyarlarını əks etdirir.
Beləliklə, prezident suverenliyin atribu
tu, müstəqlliyin simvolu və qarantıdır. Onun
status və rolunun möhkəmləndirilməsi
həm də dövlətin möhkəmləndirilməsi
deməkdir. Dünyada dövlət başçısının
seçilməsində ümumi demokratik qayda
lar bənzər olsa da, ölkədən-ölkəyə tarixi-
mədəni, sivilizasion və s. amillər baxımın
dan fərqlidir. Bu �krin izahı üçün Cinin
ABŞ-dakı sə�rinin "Horeign Policy" jurnalı
na verdiyi "Qanunun aliliyini istəyirsinizsə,
onda bizim qanunlara da hörmət edin" (If
You Want Rule of Law, Respect Ours) baş
lıqlı müsahibəsi səciyyəvidir. Müsahibədə
sə�r iki ölkənin seçki sistemini müqayisə
edərək deyir: "Amerikada bir-iki il əvvəl
heç kimin tanımadığı adam gəlib ən ali
posta seçilə bilər. Çünki siz burada siya
si dəstək qruplarını, bütün növ mətbuatı
maliyyə vasitəsi ilə səfərbər edirsiniz. La
kin Çində ali posta seçilmək üçün əvvəlcə
milyonlarla insanın qəlbini və etimadını
qazanmaq lazımdır. Zirvəyə gedən yolun
hər qarışını qət etmək, bunun üçün isə
illərin keçməsi gərəkdir" [18].
Məşhur deyimə görə, demokratiya xalqın ən yaxşı lideri seçmək imka
nı, qabiliyyətidir. Xalqımızın müstəqillik illərində etdiyi lider seçimi və siya
si mədəniyyəti əminliklə onu deməyə əsas verir ki, Azərbaycan üçün indiyə
qədər gördüyü işlərdən qat-qat daha çoxunu görmək potensialına malik olan
dövlət başçısına etimad ildən-ilə artır. Bu baxımdan referendum layihəsindəki
seçmək və seçilməyə dair əlavələri qərəzlə təhrif edənlərin, bundan əl-ayağa
düşənlərin məntiqi başa düşüləndir.
Referenduma çıxarılan dövlət hakimiyyəti, yaş senzi, parlament, prezident
lik müddətinın uzadılması və vitse-prezident postunun yaradılması, yəni dövlət
idarəçiliyinin yeni tipinə aid olan müddəalar məntiqi olaraq idarəetmənin bü
tün həlqələrində institusional islahatlara təkan verəcək. Bütün bunlar dövlət
strukturlarının peşəkarlığını, təşkilati strukturunun təkmilləşməsi və funksional
çevikliyinin yüksəldilməsi ilə xalqa xidmət edəcəkdir.
Bir məsələ xüsusi vurğulanmalıdır ki, Azərbaycanda mövcud dövlət
idarəçilik modeli, böhrana qərq edilən və idarəedilməz vəziyyətdə olan çox
saylı dövlətlərlə müqayisədə örnək hesab edilə bilər. Bununla belə, Ulu öndər
Heydər Əliyevin təməlini qoyduğu ardıcıl və strateji xarakterli islahatlar kursu
Pcdcpclbsk lərgaəqglbə
oə`sj cbgjəl gb_pəçgjgwgl
npcxgbclr glqrgrsrslsl
eüajəlbgpgjkəqg, tgrqc-
npcxgbclrjəp nmqrslsl rəqgq
cbgjkəqg, qəj_fgwwərjəpgl
ş_vəjəlkəqg ?xəp`_wa_lıl
k–tasb gb_pəçgjgi kmbcjglə
eərgpgjəl gllmt_qgw_j_pbıp,
Tgrqc-npcxgbclrjgi nmqrslsl
glqrgrsqgml_j-glxg`_rg
gqj_f_rj_p_ rəi_l tcpkəijə,
ş_osjg glrcop_qgw_ mjslksş
b–tjər gb_pəçgjgi qgqrckglgl
k–fiəkjəlkəqglə,
gb_pəçgjgwə j_wgojg i_bpj_pıl
qcçgjkəqglə gki_l w_p_b_a_o,
nun davamı daha təkmil metod və üsulların
yaranmasını ənənəyə, günün tələbinə çevir
mişdir. Əks-təqdirdə, inkişafın uzunmüddətli
strategiyasına malik olmayan dövlətlərin
vaxtaşırı baş verən böhran və rəqabətdən
çıxma ehtimalı yoxdur.
Azərbaycan milli inkişaf modelinin
cəlbediciliyi son illərdə baş verən böhran və
humanitar fəlakət fonunda bütün dünyada
diqqəti cəlb edir. Doğrudur, bu cəlbedicilik
qlobal güc mərkəzi sayılan ölkələrin
"müstəsnalıq" missiyasından, xaricə pro
yeksiya edilmiş hegemonluq iddialarından
uzaqdır. Yaxşı ki, uzaqdır. Çünki artıq həmin
modelin "cəlbediciliyi" dərin suallar doğu
rur, yaranmış sistemli böhranın səbəbkarı
qismində reallıqdan nə qədər uzaqda olduğunu dərketmə (səhvləri etiraf
etmə) mərhələsindədir.
Bundan fərqli olaraq, Azərbaycanın öz inkişaf yolunu heç bir ölkəyə təlqin
etməyən, müstəqillik illərində üzləşdiyi fövqəlmürəkkəb problemləri yalnız
öz gücü ilə həll edən, ölkəmizin rəqabət üstünlüyünə çevrilən xüsusiyyəti var.
Bu olmasaydı, dövlət başçımız işğalçı müharibə şəraitində etnik təmizləməyə
məruz qalmış bir milyondan çox qaçqın probleminin tənzimlənməsi ilə bağlı
təcrübəsini bölüşmək üçün Avropada yaşanan humanitar fəlakətin (miqrant
axınının) tənzimlənməsinə həsr edilən qlobal müzakirəyə dəvət edilməzdi.
"Böyük iyirmi"lərin (G20) sammitində cənab Prezidentin dünyanı təhdid edən
qlobal problemlərin həlli yolunu göstərən "Ümumi strategiyanın formalaşma
sı" adlı məruzəsində Azərbaycan modelinin örnəkləri təqdim edilməzdi. Tarix
göstərir ki, dövlətin gücü yalnız xarici-beynəlxalq proseslərə nəzarət etmək id
diası ilə deyil, həm də daxili siyasi sistemin yüksək dayanıqlığı ilə müəyyən edi
lir. Daxili sistemin inkişafı və sabitliyi, polietnik və çoxkonfessiyalı cəmiyyətlərdə
sülh və dinclik şəraitində yaşaması həlledici rəqabət üstünlüyünə, Azərbaycan
modelində olduğu kimi cəlbedici xüsusiyyətə çevrilir.
7, Nmqrlcdr qrp_rcegw_qıl_ icçgb wclg b–tjərçgjgi kmbcjglgl
Konstitusiya islahatlarında əksini tapan yeni maddə və əlavələrin hamısı
dövlətçilik konsepsiyasında məntiq etibarilə bir-biri ilə sıx bağlı olub, postneft
dövrünə hədə�ənmişdir. Bu baxımdan, yaş senzi, sosial və inzibati hüquqlar,
insan həyatının və sağlamlığının müda�əsi və s. əlavələrin qəbul edilməsi ilə
insan amilinə olan gözləntilər daha səmərəli reallaşacaq. Müstəqil dövlətçiliyin
yaranmasında Ulu öndər Heydər Əliyevin neft strategiyasının malik olduğu
Npcxgbclr qstcpcljgwgl
_rpg`srs, küqrəojjgwgl
qgktmjs tə o_p_lrıbıp,
Mlsl qr_rsq tə pmjslsl
k–fiəkjəlbgpgjkəqg fək bə
b–tjərgl k–fiəkjəlbgpgjkəqg
bckəibgp, Bülw_b_ b–tjər
`_şçıqılıl qcçgjkəqglbə ükskg
bckmip_rgi o_wb_j_p `əlxəp
mjq_ b_, –jiəbəl-–jiəwə r_pgvg-
kəbəlg, qgtgjgx_qgml tə q,
_kgjjəp `_vıkılb_l dəpojgbgp,
əhəmiyyətli yeri postneft dövrünün fundamental resursu - insan amili, fəal və
yaradıcı Azərbaycan vətəndaşı tutur.
XXI əsrdə müasir dövlət kimi Azərbaycanın davamlı və yüksək həyat
key�yyəti və standartlarına malik inkişafı yalnız insan potensialının, vətəndaşın
təşəbbüskarlıq, novatorluq və kreativliyinin aşkarlanması və reallaşması sayəsində
mümkündür. Bu baxımdan Konstitusiyada yaş senzi ilə bağlı əlavələrin stimullaş
dırıcı və təkanverici strateji əhəmiyyəti var. Yaş senzi ilə bağlı əlavə gənclərin icti
mai-siyasi həyatda daha fəal olması, sağlam intellektual rəqabət aparması üçün
stimul yaradaraq, onların səy və təşəbbüslərini ortaya qoymasına təkan verəcək.
Gənclərə bir qayda olaraq, islahatçılıq ruhu xasdır. XXI əsrin Azərbaycan gənci
xarici həmyaşıdları ilə rəqabətdə üstünlüyə malik olmalı, bunun üçün fəallığını,
intellektual peşəkarlığını və əzmini daha da artırmalıdır.
Referendum Aktında "Hərdi məlumatların qorunmasına dair" maddə
elektron dövlət quruculuğu sahəsində görünməmiş irəliləyişə nail olan, bu
sahə ilə bağlı qlobal dəyərləndirmələrdə öncül sıralarda duran Azərbaycanda
çox böyük aktuallığa malikdir. Sivilizasiyanın öz inkişafında tamamilə yeni bir
mərhələyə - informasiya və bilik cəmiyyətinə qədəm qoyması səbəbindən ar
tıq yeni - dördüncü, hətta beşinci nəsil insan hüquqlarının qəbul edilməsi
zəruriliyindən söhbət gedir. Mahiyyətcə dinamik fenomen olan hüquq dəyişən
reallıqla sıx əlaqədardır. Rəqəmsal inqilab milli təhlükəsizliyin fundamental
şərti olan fərdi təhlükəsizliyə, insan hüquqlarına da təhdidlər yaradır. Vətəndaş
virtual informasiya məkanında nə qədər çox təmsil olunursa, onun şəxsi və icti
mai həyatına aid olan məlumatlara kənardan o qədər çox müdaxilə və nəzarət
imkanları yaranır. Dövlət bu sahədə də ədalətin təminatçısıdır.
E-dövlət sistemində insanın varlığını, onun şəxsiyyətini təsdiq edən
təkcə real sənəd deyil, həm də virtual-biometrik məlumat təmin edilir. Bu
məlumatlar ələ keçirildiyi halda həyatda olan insanın öz mövcudluğunu sübut
etməsi sual altında qala bilər. Bu həm də yalnız "qorxu �lmlərinin" süjeti deyil,
baş verə biləcək reallıqdır. Müva�q maddənin referendumda əksini tapması
bütün müsbət cəhətləri ilə yanaşı, artıq "elektron idarəçilikdən" "mobil (smart)
idarəçiliyə" keçid alan ölkəmizdə vətəndaşlarımızın maari�ənməsinə və onların
təhlükəsizliyinə də böyük töhfə verir.
/., İlq_l füosoj_pı tə bckmip_rgw_lıl j_wgfəbəl e–püləl wclg
n_p_kcrpjəpg, b–tjərgl wclg –fbəjgijəpg
Referendumda təklif edilən siyasi-hüquqi islahatların hədə�ərini yığcam
şəkildə "güclü dövlət, azad və �ravan cəmiyyət" sözləri ilə ifadə etmək olar. Bu
baxımdan əlavələrin böyük əksəriyyətinin insan hüquqları və demokratiyanın
inkişafına xidmət etməsi birmənalı reallıqdır.
İnsan hüquqları və demokratiyanın tanınmış alimlər tərə�ndən "XX əsrin ən
böyuk utopiyası" adlandırıldığı, Aralıq dənizində Alyans gəmilərinin miqrantla
rın qarşısını almaq məqsədi ilə toplardan atəş açaraq dənizin dibində batırıldı
ğı, dünyanın isə artıq tarixə gömdüyü, milyonların ləyaqətinin boş şüara, mifə
çevrildiyi bir vaxtda Azərbaycan dövləti "insan ləyaqətini" konstitusiya isla
hatlarının mərkəzinə gətirir. Bir əsr əvvəl bütün Şərqdə ilk olaraq demokratiya
məşəlini yandıran Azərbaycana layiq olan da məhz budur.
Bundan əlavə, aqressiv millətçiliyin, kseno və islamofobiyanın, neonasiz
min, 15 minə yaxın qaraçının Avropadan sürgün edilməsinə, insan hüquqlarına
inanıb axın edən qaçqınlara qarşı ucaldılan "Avropa qalasından" bəhs etməyə,
irqi ayrı-seçkiliyin sürətlə artan dinamikasının izahına ehtiyac yoxdur. Hər şey
göz önündədir.
Avropa İttifaqının arxitektorlarından olan L.Delorun təsis etdiyi "Lak Delor
İnstitutu"nun direktoru bir neçə ay əvvəl yazdığı "Avropa İttifaqı və referen
dumlar. Demokratiyanın üçqat inkarı" (The EU And Referendum: Three Denials
Of Democracy) adlı məqaləsində keçirilən və keçirilməsi gözlənilən referen
dumların "Avropaya tərs şillə" e�ekti verəcəyini qeyd edərək, onlara İttifaqın
təcili reaksiya verməsini təklif edir. O, artıq baş tutan referendumların isə bu
məkanda demokratiyanın üçqat səviyyədə - 1.Avropa demokratiyasının; 2.Milli
demokratiyaların; və 3.Təmsilçi demokratiyanın nümunəsində - inkar edildiyinə
dair öz �krini təfərrüatlı şəkildə və arqumentlərlə sübut edir [11].
Azərbaycan ərazi bütövlüyü pozulmuş, torpaqları işğal edilmiş şəraitdə
demokratik dövlət qurur. Bununla belə, müharibə şəraitində yaşasa da, bir
sıra ölkələr kimi (məsələn, keçən il Ukraynada olduğu kimi) insan hüquqla
rının məhdudlaşdırılması ilə bağlı ayrıca qərarlar qəbul etməmişdir. Halbu
ki bu praktika nəinki sıravi vətəndaşlar, hətta qanunverici orqan üzvlərinə
münasibətdə də tətbiq edilir. 2012-ci ildə Almaniyada Bundestaq “Solçular”
partiyasının 4 üzvünü deputat toxunulmazlığından məhrum etmişdi. Səbəb
onların “qanuna zidd əməllərin törədilməsi üçün kütləvi etirazlara çağırışlar
Referendumda insan hüqüqları ilə bağlı qəbul edilən əlavələr sosial rifa
hın və ədalətin balansını təmin edən, vətəndaşa xidmətin Azərbaycan stan
darları kimi çıxış edir. Vətəndaşın �ravanlığını yalnız maddi rifahda görmək
ədaləti gölgədə qoyur. Sosial rifah və ədalət arasındakı disbalansın ən qabarıq
nümunəsi "Ərəb baharı" adlandırılan inqilablar oldu. Sirr deyildi ki, bu inqilab
ların baş verdiyi ölkələrdə onillər davam edən sabitlik və maddi rifah vəziyyəti
mövcud idi, yaxud vəziyyət o dərəcədə pis deyildi. Azərbaycanda isə "narıncı
inqilab"lar kimi "Ərəb baharı"na analoji olan prosesləri görmək və onlara rəvac
vermək səylərinə sipər çəkildi. Nə üçün? Çünki Azərbaycanda vətəndaşın �ra
vanlıq meyarları müəyyən edilərkən maddi rifahla yanaşı, sosial ədalət də ön
sıraya qoyulur. Onların balansı təmin edilir.
"Demokratiyanın paradoksu, dilemması" adlanan, bir çox ölkələrdə ifrat li
beralizmin doğurduğu "qütbləşmə", "azadlıq, təhlükəsizlik və sabitliyin nisbəti"
məhz belə təmin edilir.
Imlqrgrsqgw_ gqj_f_rj_pılıl kgjjg tə `cwləjv_jo qgw_qg-r_pgvg əfəkgwwərg
Beləliklə, müstəqillik tarixində Azərbaycan növbəti dəfə dünyanın qabaq
cıl hesab edilən ölkələrini təqib etməklə deyil, mümkün qlobal meyilləri və
təhdidləri önləməklə inkişafın yeni fazasına keçidin təməl sənədini qəbul etdi.
Konstitusiyaya edilən əlavələrdə milli inkişafın təklif edilən parametləri, resurs
ları və prioritetlərinin sırası da yeni və fərqlidir. Referendum xalqın iradəsinin,
birbaşa və təmsilçi hakimiyyətin vəhdətini nümayiş etdirdi. Dövlətimiz və
cəmiyyətimizin daha mütərəqqi inkişafı üçün referendumun tarixi əhəmiyyətini
aşağıdakılarla səciyyələndirmək olar:
Referendum Azərbaycanın yalnız milli inkişaf yolunun təkmilləşməsi
yönündə deyil, hazırda bütün dünyada yaşanan dövlət idarəçiliyi böhranı və
ondan çıxış yolları arayan ölkələr üçün də töhfə sayıla bilər.
Konstitusiya islahatlarının hədə� Azərbaycanı əsrin ən möhtəşəm mil
li layihəsinin - Qarabağın azadlığına, güclü dövlətçiliyin, �ravan cəmiyyətin
bərqərar olmasına aparan magistral inkişaf yoluna çıxarmaqdır.
Qüvvədə olan hazırkı Konstitusiyadan fərqli olaraq, prinsip etibarilə
yaşanan tarixi geosiyasi məqamda ölkənın mövcud olduğu faktiki yeni reallığı,
qlobal çağırışları, daxili inkişafın ictimai-iqtisadi, ictimai-siyasi və mənəvi inki
şafının gerçək tələb və ehtiyacları burada öz dolğun əksini tapdı.
Əsas Qanunun başlıca ideyası və strateji vəzifəsi Azərbaycan
cəmiyyətində həm yaxın gələcək, həm də daha uzaq tarixi perspektivlər üçün
hakimiyyət strukturları ilə dövlət-vətəndaş münasibətlərində xalqa xidmət prin
sipinin rəhbər tutulduğu konsensus əsasında milli birliyin təmin edilməsidir.
İctimai-siyasi münasibətlərin tənzimlənməsində gerilik, yaxud zəi�ik bir çox
ölkələrdə baş verən problemlərin, tənəzzülün əsas səbəbidir. Məhz bu aspekt
Konstitusiyanı dövlətdə siyasi sabitliyin, vətəndaş sülhünün zəmanətinə, sosial
və milli barışın qarantına çevirir. Bu baxımdan referendum həm də milli birliyin
təntənəsi kimi tarixdə qalacaq.
Referendum milli siyasi sistemin təkmilləşməsində həlledici əhəmiyyətə
malikdir. Əsas Qanunun reallığa adekvat olaraq siyasi-hüquqi legitimləşməsinin
başlıca vasitəsi kimi güclü dövlətçiliyin hüquqi əsaslarının modernləşməsi çıxış
etdi. Hər bir vətəndaşı dövlətçilik haqda düşünməyə, qərar qəbulunda iştirak
etməyə sövq edən ümumxalq səsverməsi cəmiyyətimizin siyasi mədəniyyətinin
yüksəlməsində əvəzsiz rola malikdir.
Azərbaycan Respublikasının xalq tərə�ndən yekdilliklə seçilmiş pre
zidentinin strateji rəhbərliyi, nəzarəti və arbitrajı altında dövlət hakimiyyətinin
vəhdətini, onun qollarının fəaliyyətinin mexanizmlərini və onların bir-biri ilə
qarşılıqlı təsirini təmin etməklə dövlətçilik quruluşunun daha da təkmilləşməsi,
yeni yüzilliyin dövlətçilik konsepsiyası və modelinin yaranması reallığa
çevriləcək.
İqrgd_bə cbgjkgş əbə`gww_r8
"Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında dəyişikliklər edilməsi haqqında”
Azərbaycan Respublikasının Referendum Aktının layihəsinin Azərbaycan Respublika
sının Konstitusiya Məhkəməsinə göndərilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Prezi
dentinin Sərəncamı /18 iyul 2016-cı il/ - http://www.president.az/articles/20628
Arthur M. Schlesinger Lr. War and the American Presidency. 2005, W.W.Norton, 224 p.
Bundestag hebt Immunität von Linken-Abgeordneter auf /30.05.2016/ -https://
jungefreiheit.de/politik/deutschland/2016/bundestag-hebt-immunitaet-von-linken-
abgeordneter-auf/
Clinton: Iraq war vote was 'my mistake'// http://www.msnbc.com/msnbc-news/
watch/clinton-iraq-war-vote-was-my-mistake-760029251534
Ginsburg T., Elkins Z., and Melton L.. The Lifespan of Written Constitutions.// http://
www.law.uchicago.edu/alumni/magazine/lifespan
Lose Antonio Cheibub .Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy. Cambridge
University Press, 2007, 211p.
Lewis L. Gould. The Modern American Presidency: Second Edition, Revised and Upda
ted, 2009, 336p.
Linz, Luan L. The Perils of Presidentialism.// Lournal of Democracy, Volume 1, Number
1, Winter 1990, pp. 51-69 (Article). Published by The Lohns Hopkins University Press.
Merkel listed the main threats to the world /03.06.2015/ - https://report.az/en/other-
countries/merkel-listed-the-main-threats-to-the-world/
Obama admits worst mistake of his presidency /11.04.2016/ - http://edition.cnn.
com/2016/04/10/politics/obama-libya-biggest-mistake/
Yves Bertoncini. The EU and Referenda: Three Denials of Democracy. //http://www.
institutdelors.eu/media/eureferendumdemocracydenial-bertoncini-jdi-may16.
pdf?pdf ok
Баглай М.В.-, Лейбо Ю.И., Энтин Л.М. Конституционное право зарубежных
стран. 2004, 476 c.
Гурбанлы М. 59 лет на посту депутата и в США меняют конституцию. /22.11.2016/
Мамичев В.Н. Референдум в законодательстве зарубежных стран и России:
историко-правовое исследование. Ставрополь, 2000, 339 c.
Фатенко Ю.Референдум и Конституция. Непосредственность демократии. 2006
Юрий М. Референдум. Как он есть и как нужен. /06.04.2014/ http://communitari
an.ru/publikacii/politika/referendum_kak_on_est_i_kak_nuzhen_06042014/
http://www.foreignpolicy.com/articles/ 2014/11/ 04/interview_china_ambassador_
US_elections _demo cracy_hong_kong _freedom_snowden_visas
http://info.worldbank.org/ governance/ wgi/index.aspx#reports
Tahira Allahyarova
Will of the people - as unity of the direct and representative power:
historical value of a referendum
Article is devoted to an important event in social and political life of
Azerbaijan-to the national votei taken place in September 26th, 2016.
The author analyzes historical results and value of a referendum for
improvement of the political legal system of independent Azerbaijan.
Emphasizes that the referendum became a turning point in 25-year history of
independent Azerbaijan and the country has entered a new phase of national
development.
In a conclusion of article it is emphasized that formed tradition and model
of a referendum of independent Azerbaijan serves to national development
and unity, democracy and dialogue, consolidation of society and peaceful co-
existence of various people of our country.
Таира Аллахъярова
Волеизъявление народа - как единство прямой и
представительной власти: историческое значение референдума
Статья посвященa важному событию общественно-политической
жизни Азербайджана-всенародному голосованию, состоявшемуся 26-го
сентября 2016 года .
Автор анализирует исторические результаты и значение референду
ма для совершенствования политико- правовой системы независимого
Азербайджана. Подчеркивается, что референдум являетя поворотным
моментом в 25-летней истории независимого Азербайджана и страна
вступила в новую фазу национального развития.
В заключительной части статьи подчеркивается, что сформировавшая
в независимом Азербайджане традиция и модель референдума служит
национальному развитию, единству, демократии и диалогу, консолида
ции общества и мирному сосуществованию различных народов нашей
страны.
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 17.10.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 25.10.2016
4.
CPKƏLİQR?L-?XƏ[email protected]?WA?L
B?ĞLGO [email protected]?Ğ KÜL?OİŞƏQİ
“CPKƏLİ KƏQƏLƏQİ”
IMLRCIQRİLBƏ
Этноконфессиональные
истоки транснационального
армянского терроризма
(историко-
культурологический анализ)
Açar sözlər:
transmilli erməni terrorizmi, etnokonfessional mənbələr, milli
və dini ekstremizm, siyasi terrorizm, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi, Ermənistan
silahlı qüvvələri, Azərbaycan Respublikasının suveren hüququ
Key words:
transnational Armenian terrorism,
national and religious extremism, political terrorism,
Nagorno-Karabakh
con�ict, armed forces of Armenia, sovereign right of the Republic of
Azerbaijan
Ключевые слова:
транснациональный армянский терроризм, этно
конфессиональные истоки, национально-религиозный экстремизм, по
литический терроризм, нагорно-карабахский конфликт, вооруженные
силы Армении, суверенное право Азербайджанской Республики
Этноконфессиональные
истоки транснационального
армянского терроризма
(историко-
культурологический анализ)
кандидат исторических наук
(Москва, Российская Федерация)
Факт объективного существования на протяжении последней чет
верти века вооруженного армяно-азербайджанского конфликта на
территории Нагорного Карабаха и прилежащих к нему иных исконных
азербайджанских землях, оккупированных в настоящее время воору
женным силами Республики Армения, требует непредвзятого анализа
не только контекста исторических событий, приведших к такому поло
жению дел, но еще и побудительных мотивов, являвшихся движущей
силой армянской агрессии и продолжающих оставаться до наших дней
главным идеологическим катализато
ром режима оккупации как основного
дестабилизирующего фактора мира и
безопасности в регионе Южного Кав
каза. В рамках данной статьи мы не ста
нем акцентировать наше внимание на
виктимологическом анализе реакции
и коллективного поведения азербайд
жанского общества как жертвы собы
тий Карабахской войны 1988-1994 гг.,
а также предшествовавших ей или по
следовавших вслед за ней событий, а
обратим свой взор на идеологические
(или интеллектуальные) парадигмы са
мосознания и мировосприятия армян
ского народа (а также, если нам удастся
это сделать, то и на коллективные бес
сознательные инстинкты этого этноса),
подтолкнувшие его на вооруженное
насилие. Четкое, беспристрастное и
свободное от влияния разного рода
идеологем, возникших за последние
два десятилетия как рефлексия на ре
зультаты войны в Нагорном Карабахе,
понимание указанных выше теорети
ческих и даже когнитивных аспектов нагорно-карабахского конфликта
сегодня как никогда необходимо для формулирования и последую
щей практической реализации механизмов его урегулирования в со
ответствии с нормами международного права.
Сегодня все международное сообщество артикулирует и деклари
рует суверенное право Азербайджанской республики на территори
альную целость, что a
priori
предопределяет необходимость и обя
зательность отказа Армении от режима оккупации азербайджанских
земель и вывода с их территории подразделений вооруженных сил
этой страны и интегрированных в их структуру незаконных воору
Сегодня все международное
сообщество артикулирует
и декларирует суверенное
право Азербайджанской
республики на
территориальную целость,
что a priori предопределяет
необходимость и
обязательность отказа
Армении от режима
оккупации азербайджанских
земель и вывода с их
территории подразделений
вооруженных сил этой
страны и интегрированных
в их структуру незаконных
вооруженных формирований
армянских сепаратистов
Нагорного Карабаха.
женных формирований армянских сепаратистов Нагорного Карабаха.
Но главным и единственным препятствием на пути к этому являет
ся ментальность самого армянского народа (а не политическая воля
руководства Республики Армения), идеологические стереотипы и ри
гидность самосознания которого изначально спровоцировали, а се
годня препятствуют мирному урегулированию нагорно-карабахского
конфликта в соответствии с принципами и нормами международного
права. Данная статья имеет своей главной целью показать заинтере
сованным читателям наш комплексный и системный взгляд на данную
проблему, чтобы у сторон конфликта и подвизающихся на ниве его
мирного урегулирования международных сил не возникало ложных
представлений и надежд на перспективы этого процесса.
В целом ряде монографий и научных статей мы не раз писали о
том, что конфликт в Нагорном Карабахе имеет не сиюминутный во
енно-политический, а глубинный идеологический и даже цивилиза
ционный характер [4, с.81-102; 5, с.93-108; 6, с.175-200; 7, с. 195-222; 8,
с.82-94; 9, с. 163-182; 11, с. 154-174], и такой точки зрения мы последо
вательно придерживаемся до сих пор. Источники данного конфликта,
его движущие силы, побудительные мотивы и причины, как об этом
мы уже неоднократно писали, имеют свои корни в глубинных пластах
архитипического сознания абсолютного большинства представителей
армянского этноса, основу которого составляет их национально-ре
лигиозное самосознание или самоидентификация. Иррациональность
идеологической компоненты или ментальной основы нагорно-кара
бахского конфликта была подробно исследована нами в статье «На
горно-карабахский конфликт: «столкновение цивилизаций»? Как те
ория Самюэля Хантингтона объясняет культурологическую суть кон
фликта вокруг Нагорного Карабаха» (Стокгольм, 2013), которая затем
в переработанном виде вошла отдельным параграфом в монографию
«Правда о «мифах» карабахского конфликта» (Москва, 2013), поэто
му на данном вопросе здесь мы подробно останавливаться не будем,
укажем лишь базовые аргументы и выводы, составляющие суть этой
Карабахская война 1988-1994 гг. не была межгосударственной вой
ной, поскольку против официальных вооруженных и полицейских сил
Азербайджана в Нагорном Карабахе действовали отнюдь не воору
женные силы Республики Армения, а организованная совокупность
местных сепаратистов и международных террористов, в состав ко
торых входили и военнослужащие Объединенных Вооруженных Сил
СНГ армянской национальности, военные наемники из стран Ближ
него Востока, Европы и США, и бывшие «советские» армяне, прижи
вавшие в тогда в Закавказье. По сути, нагорно-карабахский конфликт
в его «горячей» фазе представлял собой интервенцию против Азер
байджана и его народа коалиционных сил армянского Интернациона
Агрессия международных сил армян против народа Азербайджана
в Нагорном Карабахе не была и колониальной войной в ее современ
ном понимании, то есть войной за природные ресуры или территории
проживания. Военная победа в этой войне не принесла армянам ни
новых источников сырья, ни новых рынков сбыта товаров, никак не
изменила вектора или баланса торгово-экономических отношений
(особенно для экономики Армении или самого Нагорного Карабах, в
экономике которых господствую черты натуральных отношений фе
одального времени). Суммарные расходы армянской стороны этого
конфликта на оккупацию Нагорного Карабаха и других азербайджан
ских территорий и поддержание военной и административно-полити
ческой инфраструктуры оккупационного режима за последнюю чет
верть века так и не были возмещены инвесторам агрессии, не говоря
уже об абсолютной несбыточности для них надежды получить при
быль или хотя бы дивиденды.
Конфликт в Нагорном Карабахе не являлся войной за самоопреде
ление, антиколониальной или национально-освободительной войной
в традиционном понимании ее содержания. Сепаратисты Нагорного
Карабаха не только не стремятся к обособлению на контролируемой
ими территории, но и активно развивают свою военно-политическую
экспансию вглудь самой Республики Армения и других стран про
живания армянской диаспоры. Наиболее арким проявлением этого
процесса стала интегрированность структур так называемой «Армии
обороны Карабаха» в состав вооруженных сил Республики Армения и
захват политической власти в этой стране представителями военных
формирований армянских сепаратистов Нагорного Карабаха. Поэто
му для армянской стороны нагорно-карабахский конфликт является
составной частью колониальной войны за обретение армянским эт
носом политического и неразрывно с ним связанного экономическо
го господства не только в Закавказье или на всем Кавказе, но и во всей
Иередней и даже, вполне возможно, еще и Центральной Азии.
Победа в Карабахской войне 1988-1994 гг. не принесла ни самой
Армении, ни оккупационному режиму в Нагорном Карабахе ника
ких геополитических, военно-стратегических и экономических выгод.
Более того международное сообщество в лице институтов ООН или
других международных организаций (в частности, ПАСЕ) считает ар
мян агрессорами, оккупантами и интервентами, что означает возмож
ность применения к оккупационному режиму в Нагорном Карабахе
и на прилежащих к нему азербайджанских территориях различных
санкций, которых не существовало в практике международных от
ношений 25-летней давности (речь идет о возможности установле
ния бесполетных зон над Арменией и
оккупированными ей территориями,
контроль за реализацией которого воз
лагается на международные силы, или
запрете на продажу тяжелых наступа
тельных вооружений).
Как мы видим, Карабахская война
1988-1994 гг. с рациональной точки
зрения или с позиций так называемого
«здравого смысла» принесла Армении
и армянству вообще больше издер
жек, нежели выгод, приносит сегодня
и будет приносить в будущем суще
ственные финансовые, материальные
и людские потери. Следовательно, для
армянской стороны нагорно-карабах
ский конфликт имеет не военно-эко
номический, а политико-идеологиче
ский приоритет, а поэтому его можно
охарактеризовать в соответствии с те
орией, предложенной Самюэлем Хан
тингтоном, как «войну идентичностей».
Иными словами, она была развязана
армянами в интересах армян и ради
сохранения идентичности армян [5, с.98-100; 8, с.86-88].
Армяне сегодня – это один из немногих народов, большая часть
представителей которых проживает вне географических пределов
или официально признанных границ своих «метропольных» государ
ственно-политических образований (здесь мы имеем в виду Респу
блику Армения). Иными словами, численность людей из армянской
диаспоры, зачастую не связанных политическими узами гражданства
со страной, которую принято в отношении них называть «историче
ской родиной», превосходит население этого государства. Для консо
лидации этноса, пребывающего преимущественно в рассеянии, необ
ходим объединяющий фактор, причем отнюдь не рационально-мер
кантильный, а именно иррационально-идеологический по характеру
и содержанию, в качестве которого выступил нагорно-карабахский
конфликт. В связи с этим необходимо помнить те конкретно-истори
ческие условия, в которых этот конфликт был развязан: во времена
СССР между гражданами Армянской ССР и прочими более многочис
ленными их соплеменниками, проживавшими в других странах, стоял
«железный занавес», установленный отнюдь не по инициативе поли
тического руководства Советского Союза, наличие которого объек
Армяне сегодня – это один из
немногих народов, большая
часть представителей
которых проживает
вне географических
признанных границ
государственно-
политических образований
Республику Армения).
численность людей из
армянской диаспоры,
зачастую не связанных
гражданства со страной,
которую принято в
отношении них называть
«исторической родиной»,
превосходит население этого
государства.
тивно предполагало идеологический раскол между представителями
двух сообществ представителей этого этноса. В конце 1980-х гг. Начал
ся активный и инициированный извне процесс насильственной инте
грации корпорации советских армян в мировое армянство, поскольку
численность армянской диаспоры традиционно превышала и объек
тивно превышает сегодня численность населения Армении. Армения
и диаспора неизбежно должны были объединиться в политическом и
идеологическом отношении, и побудительным мотивом и движущей
силой такого объединения стала вооруженная борьба за Нагорный
Карабах. Эта война стала для бывших советских армян своего рода
пропуском в мировое армянское сообщество, без объединения или
даже воссоединения с которым Республика Армения не могла бы су
ществовать (особенно в первое десятилетие – десятилетие институа
лизации и становления – своей государственно-политической исто
рии) как сколько-нибудь самостоятельный субъект международного
права. 5, с.98-100; 8, с.86-88
Карабахская война 1988-1994 гг., о чем мы также уже писали неод
нократно, была в истории человечества для армянской стороны этого
локального вооруженного конфликта «Первой террористической во
йной» [7, с. 178-194; 10, с. № 2 (21), с.. 54-60; № 3 (22), с. 46-51; № 4
(23), с. 58-63; 11, с.142-154]. И это не удивительно, поскольку терроризм
и политический экстремизм, начиная с последней четверти XIX столе
тия, являлись, пожалуй, единственными инструментами и основными
движущими силами этногенеза армянского народа на пути его модер
низационной трансформации из полиэтнической религиозной секты в
политическую нацию, о чем мы также неоднократно писали ранее [6, с.
175-200; 7, с. 195-222; 9, с. 163-182; 11, с. 154-174]. В данной публикации
мы не будем повторять ранее сформулированную и введенную в на
учный оборот систему аргументации данного тезиса и поэтому ограни
чимся постулированием основных наших выводов по данной тематике.
На всем протяжении своего существования в мусульманской ойку
мене, армяне как механическая совокупность приверженцев или адеп
тов вероучения армяно-григорианской церкви и еще нескольких сход
ных с ней по своей обрядовости раннехристианских церквей, принад
лежащих к различным этническим и языковым семьям – как семитским,
так и тюркским, – в местах своего обитания или бытования никогда не
находились в состоянии этнического большинства, а поэтому объектив
но были лишены возможности самостоятельного установления долго
временного контроля над значительной по площади территорией в
раницах какого-то исламского государства, чтобы иметь возможность
использовах ресурсы этой территории – материальные, людские, при
родные – для обособления и формирования своей национально-ре
лигиозной государственности. Будучи лишенными ресурсного потенци
ала, в своей национальной борьбе армяне были вынуждены исполь
зовать самые дешевые по себестоимости средства оказания сопротив
ления или внеэкономического воздействия на существующию власть,
главными из которых являлись массовые беспорядки и терроризм. Они
никогда не имели достаточного количества ресурсов для организации
партизанской или гражданской войны как инструмента завоевания на
ционально-государственной независимости в соответствии с собствен
ной этнорелигиозной самоидентификацией.
До начала ХХ столетия на территории Османской и Российской
империй армяне представляли собой паству Армянской Апостоль
ской церкви, этническое происхождение которой было весьма раз
нообразно. Если брать за основу типологическое сходство важнейших
этнографических элементов национально-культурного наследия раз
ных народов региона Передней Азии, то этнография армян вобрала в
себя элементы курдского, ассирийского, персидского, тюркского про
исхождения, то свидетельствует в пользу нашего тезиса о полиэтнич
ности армян как религиозной секты приверженцев вероучения одной
из раннехристианских церквей, проживавших в условиях чуждого их
религиозности исламского окружения. Для консолидации этого мо
заичного сообщества представителей разных народов и традиций
в единое монолитное социальное целое помимо общего мировоз
зренческого начала необходимо было иметь и некую материальную
базу, которая бы консолидировала в себя коллективные – общинные,
общественные – ресурсы этой социальной общности. В качестве такой
материальной основы или материального фундамента последующей
социальной консолидации полиэтничной секты в единый этнос вы
ступила корпоративная собственной армяно-григорианской церкви,
формировавшаяся за счет материальных пожертвований абсолютно
каждого члена церкви. В силу этого обстоятельства Армянская Апо
стольская церковь выполняла социальную функцию не только духов
ного центра ар-мянского этноса, но еще и хранительницы капитали
зированного общенародного благосостояния, факт наличия которого
само по себе свидетельствовал не только о религиозном, но еще и о
социально-материальном единстве адептов этой церкви.
В условиях отсутствия собственного ареала проживания в качестве
этнического или этнорелигиозного большинства защита собственной
национально-религиозной идентичности стала восприниматься ар
мянами не как защита территории проживания, а как защита общена
родной корпоративной собственности церкви, любое посягательство
на которое чуждого для них государства – османского или россий
ского – автоматически воспринималось как объявление войны всему
народу. А поскольку армяне, как уже было сказано выше, не имели
возможности в силу отсутствия у них достаточного количества ресур
5.
сов вести для собственной самозащиты регулярные боевые действия,
как это делали многие другие народы, то они были вынуждены были
использовать более дешевые средства терроризма, компенсируя не
достаток в материальных ресурсах дополнительными человеческими
жертвами из числа своих единоверцев или соплеменников.
В результате этого в мировоззрении армян отдельно от их рели
гиозного мировосприятия и мироощущения сформировались две
другие нравственно-психологические доминанты, возведенные армя
но-григорианской церковью в ранг не теологического, а социально
го культа, – это героизация терроризма как средства борьбы за на
ционально-религиозную самоидентификацию, и культ жертвы крови
или жизни ради осуществления общественных или корпоративных
интересов, который в повседневном обиходе трансформировался в
более легкую для обывательского понимания и более доступную для
исполнения форму частной материальной жертвы ради обществен
ных (коллективных, корпоративных) интересов. Данное понятие про
ходит красной нитью через все известные национально-религиозные
обряды армянского народа на протяжении двух последних столетия,
которые они находятся в культурологической орбите российской на
ции, а поэтому их можно рассматривать как ментальные доминанты
самосознания армян как этноса-церкви.
Для полноценной характеристике и адекватного понимания со
временного состояния этнорелигиозного самосознания армянского
народа крайне актуально и поучительно содержание изданного при
поддержке Общественной палаты Российской Федерации на сред
ства Российского Благотворительного фонда «Календарь государ
ственных, религиозных, национальных и традиционных праздников
Российской Федерации» на 2016 год [3]. Исполнителями этого про
екта стали Институт этнологии и антропологии Российской академии
наук (ИЭА РАН), Федеральная еврейская национально-культурная
автономия (ФЕНКА) и Региональная еврейская национально-куль
турная автономия Московской области (РЕНКАМО), а результат их
интеллектуального и полиграфического творчества был распростра
нено по профильным учреждениям Москвы и Московской области,
став своеобразным источником информации для их повседневной
деятельности. По сути, содержание данного календаря отражает
официальную точку зрения в отношении праздничных и памятных
дат сообществ различных народов России, а поэтому a priori ис
ключает даже малейшее проявление ксенофобии или экстремизма
при интерпретации их смыслового содержания. Это обстоятельство
крайне важно для понимания того, что содержание календаря яв
ляется результатом самопрезентации соответствующей религиозной
или национальной общественной организации, которая исключает
возможные внешние негативные интерпретации. Материалы для со
ставления этого словаря, касающиеся традиционных армянских на
ционально-религиозных праздников, были предоставлены Союзом
армян России, что исключает преднамеренное искажение содержа
В контексте рассматриваемой нами тематики особый интерес вы
зывают включенные в этот календарь армянские национально-рели
гиозные праздники – день Святого Саркиса (23 января), Вардананк
(4 февраля), Терендез (13 февраля), Затик или армянская Пасха (27
марта), Вичак (5 мая), Вардавар (3 июля), сведения о которых были
сообщены представителям календаря представителями армянской
диаспоры России и без купюр и редактирования были опубликованы
ими (помимо указанных национально-религиозных праздников в ка
лендарь были включены еще две мемориальные даты – 24 апреля и 7
декабря – в память о жертвах военно-полицейских репрессий против
армян в Османской империи и Спитакского землетрясения 1988 года,
но мы не берем их в расчет, так как они появились в конце ХХ столетия,
являются производными от ранее существовавших этнокультурных
традиций и поэтому не отражают источников современной армян
ской ментальности). Ниже в качестве конкретных примеров интеллек
туальной национально-религиозной самопрезентации армянского эт
носа процитируем описания перечисленных выше этнорелигиозных
праздников, которые наглядно позволят понять важнейшие для этого
этноса доминанты коллективного миропонимаия. Их сопоставление,
сравнение и анализ поволит выделить и указать важнейшие археоти
пические черты самосознания армянского народа, получившие ото
бражение и закрепление в его религиозной традиции.
«24 января, день Святого Саркиса.
Праздник отмечается ровно на 64-й день до Пасхи (праздника За
тик –
О.К.)
текущего года. Святой Саркис (320-350-е гг.) – один из са
мых почитаемых святых Армянской апостольской церкви, был родом
из провинции Гамерек, жил во времена императора Константина Ве
ликого, в 363 году при императоре Юлиане Отступнике пострадал
за Христа. Святой Саркис является покровителем путешествен
ников, солдат, беременных, но в особенности молодых влюбленных.
Ночью перед праздником молодые едят соленый лаваш и ожидают
откровения во сне, какая невеста или жених им предназначены. Цер
ковь в эти дни призывает молиться Святому Саркису, в связи с этим
4 февраля, Вардананк – день милосердия и национальной дани ге
50
Отмечается в память о поражении армянских войск во гла
ве с Варданом Мамиконяном в Аварайрской битве 451 года. Пер
сы, встретив яростное сопротивление со стороны армян и понеся
огромные потери, были вынуждены отказаться от посягательств
на христианскую религию и национальную самобытность армян
ского народа. По словам летописца, каждый «в душе был церковью и
сам же священником». Во имя сохранения родины, армянской церкви
и христианской религии смертью героев пали князь Вардан Мами
конян и его 1036 соратников – великие святые Армянской апостоль
ской церкви.
13 февраля, Терендез.
Изначально Терендез был языческим праздником в ритуале огнепо
клонников и назывался Дерендез, что в переводе с армянского значит
«сноп сена перед вашим домом» и обозначает пожелание хорошего
урожая. После того как Армения приняла христианство, изменилось
и название праздника, и его суть. Главными участниками Терендеза
стали юноши и девушки – молодожены или те, кто еще собирается
связать свои судьбы узами брака. Важным атрибутом празднично
го действа является костер, через который прыгают влюбленные
пары. Считается, что если им удастся совершить прыжок, не раз
жимая рук, то их семья будет крепкой, а любовь – вечной. Следом за
влюбленными парами через костер прыгают бездетные женщины в
надежде на то, что пламя поможет им забеременеть. Под конец все
берутся за руки и водят вокруг огня хоровод. Согласно старинным
армянским поверьям, праздничный костер в этот день дает благо
получие тем, кого он коснется своими языками. Когда огонь гаснет,
оставшийся пепел собирают и рассыпают по полям, что должно
принести хороший урожай будущей осенью.
27 марта, Затик или армянская Пасха.
Армянское слово «Затик» происходит, вероятно, от слова «аза
тутюн, азатвел» («свобода, освобождаться») и означает избавле
ние от страданий, зла и смерти.Армянские христиане говорят друг
другу: «Христос воскрес из мертвых!» – «Благословенно Воскресение
Христово!». Идея воскресения является основополагающей в христи
анстве, ее смысл – в переходе от смерти к новой жизни, от земли
к небу. Накануне, в субботу, женщины красили огромное количество
яиц, молодежь готовила для яиц маленькие мешочки, а мужчины за
нимались организацией общественного жертвоприношения. В ночь
с субботы на воскресенье начинались игры и танцы у костров, на
которых в больших котлах варилось общественное жертвоприноше
ние – ахар, которым все угощались после праздничной службы.
5 мая, Вичак, Вознесение господне.
В народе праздник Вознесение Господне называют Вичак («жре
бий») или Катнапури тон («праздник молочной каши»). В Армении
это т праздник ассоциируется с ростом цветов. Домашний скот,
в особенности молочный, украшали цветами, накануне праздника, в
среду, начинались гуляния девушек и молодых женщин по полям и го
рам, где они собирали цветы и воду.
3 июля, Вардавар, праздник в честь Преображения Господня.
Вардавар (арм. «розы в цвету»), по другой версии слово «вардавар»
состоит и корней «вард» - «вода» и «вар» - «поливать» и означает
«опрыскивать водой». Праздник восходит корнями к дохристиан
скому празднику, посвященному богине красоты и покровительнице
вод Астхик и впитал многие черты праздника богини плодородия
и материнства Анаит. Связь с культом воды неслучайна: праздник,
отмечающийся на 98-й день после Затика, выпадает на самое за
сушливое время в Армении. Согласно обычаям его празднования, при
нято всех обливать водой и купаться. В ряду армянских традицион
ных праздников Вардавар – самый большой летний праздник, один
из главных праздников Армянской церкви и один из самых любимых
в народе. Гуляния на Вардавар сопровождались играми, спортивны
ми состязаниями, конными соревнованиями. Праздник установлен
в честь Преображения Господня, произошедшего на горе Фавор. Со
гласно Библии, Иисус с тремя апостолами – Петром, Иаковом и Ио
анном - поднимался на гору Фавор, где им явились пророки Моисей и
Илья, разговаривая с ними, Христор преобразился, а его одежды ста
ли белее снега».
Завершив цитирование описаний основных армянских националь
но-религиозных праздников из «Календаря государственных, религи
озных, национальных и традиционных праздников Российской Феде
рации» на 2016 год, следует обратить внимание на важнейшие типо
логические черты празднований, содержащиеся в их описаниях.
Прежде всего, бросается в глаза временная или хронологическая
«привязанность» основных армянских праздников к празднику Затик:
так, день Святого Саркиса отмечается за 64 дня до него, а Вардавар –
на 98-й после (особенно явно это проявляется в несовпадении даты
празднования Вардананка в 2016 году – 4 февраля – и реальной исто
рической даты Аварайрской битве – 26 мая). Это означает, что абсо
лютно все традиционные армянские праздники не имеют четко обо
значенной даты в календаре, а являются «переходящими», дата про
ведения которых меняется из года в год в зависимости от взаимного
расположения небесных тел, что само по себе свидетельствует о кос
могонической, а не христологической сущности армянских религиоз
52
ных праздников, являющихся христианскими только по обрядовости,
а по своей исконной сути остающихся языческими (дохристианскими).
В пользу этого тезиса свидетельствует и тот факт, что все автохтонные
праздничные торжества армян сопровождаются традиционной об
рядовостью, свойственной более эллинистическим сатурналиям или
античным вакханалиям, нежели канонам христианских церковных
богослужений – ритуальные прыжки через костер, обливание водой,
коллективное приготовление и поедание «жертвенной» обществен
ной пищи и проч., восходящие корнями к родоплеменным отношени
ям внутри человеческого социума. Данное обстоятельство косвенно
свидетельствует о том, что уровень обществоведческого миропони
мания основной массы представителей армянского этноса до сих пор
соответствует патримониальному типу организации общественных
отношений, свойственных «царскому периоду» в истории античности
и эллинизма или основным современным теократиям.
В связи с этим следует отметить еще одну краеугольную черту ар
мянского корпоративного миропонимания – статичность в условиях
меняющегося мира. Содержание армянских общественно-религиоз
ных ритуалов в начале XXI века принципиально никак не отличается
от аналогичных действий полуторовековой давности. Это выявляется
и очень выпукло проявляется при сравнении содержания упомяну
того выше «Календаря государственных, религиозных, национальных
и традиционных праздников Российской Федерации» на 2016 год и
текста этнографического описания специфики религиозного культу
и ритуала закавказских армян из 2-й части 1-го тома многотомной
«Истории войн и владычества русских на Кавказе», принадлежащей
перу выдающегося российского историка и этнографа, непременно
го секретаря Российской Академии наук, члена Военно-ученого ко
митета при Главном штабе Российской Императорской армии гене
рал-лейтенанта Н.Ф Дубровина, опубликованной в Санкт-Петербурге
в 1871 году. Соблюдая все реверансы официально-бюрократической
политкоррестности в отношении армян, которая была свой-ственна
российской исторического науке не только нашего времени, академик
Н.Ф. Дубровин пишет:
«Хотя армяне приняли христианство с давних времен, но в не
которых религиозных обрядах их сохранились и до сих пор языческие
обряды. Так, они приносят жертву Мигру, покровителю героев на во
йне и доставляющего победу лицам мужественным и храбрым… Ны
нешние армяне совершают праздник в честь Мигра или в Сретение
Господне, или накануне его. Торжество это проходит или внутри
церкви, или вне ее, на откытом воздухе…
Между многими армянами распространено поклонение солнцу, ко
торое на армянском языке называется словом «арев». Как бы то ни
было, но сегодня есть еще лица, которые называют себя ареварди
– сыны солнца. Умирающий всегда кладется лицом к востоку, также
всегда делают с умершим, когда кладут его в гроб. Само погребение
совершается почти всегда перед захождением солнца. Армяне при
знают Анагиду – богиню мудрости и славы, которая, по мнению мно
гих, покровительствует армянскому царству… Ежегодно во время
лета, когда цветут розы, армяне праздновали день этой богини, и
торжество это называлось «вартавар». В этот день они украшали
в честь богини храмы, статуи, публичные места и даже самих себя.
Ныне в честь той же богини армяне украшают цветами алтари, и
по совершении литургии окропляют народ розовой водой»
[1, с. 409-
410]. Заметьте, эти слова были написаны в начале последней трети
XIX столетия, когда в соответствии с законами Российской империи
армяно-григорианская церковь официально считалась христианской
конфессией.
В приведенной выше цитате из фундаментального труда Н.Ф. Ду
бровина особый интерес вызывает упоминание о существовании в
XIX столетии у армян культа языческого бога Мигры – покровителя
воинов, аналога античного бога Ареса или эллинского бога Марса, по
клонение которому требовало кровавых жертвоприношений, в том
числе и человеческих, что никак не совместимо с христианской рели
гиозной традицией. В связи с этим следует обратить внимание на упо
минание, сделанное Н.Ф. Дубровиным, о том, что «армяне совершают
праздник в честь Мигра или в Сретение Господне, или накануне его».
Во всех христианских церквях этот праздник отмечается на 40-й день
после Рождества Христова и на 32-й день после праздника Обрезания
Господня. В зависимости от принятого в той или иной религиозной
конфессии церковного календаря, этот праздник приходится на 2 или
15 февраля соответственно. Получается, что в нынешней армянской
религиозной традиции языческий по своей сути праздник в честь бога
войны Мигра совпадает с традиционным национально-религиозным
праздником Вардананк – днем милосердия и национальной дани ге
роям. Как мы помним из содержания «Календаря государственных,
религиозных, национальных и традиционных праздников Российской
Федерации», этот день установлен Армянской Апостольской церко
вью «в память о поражении армянских войск во главе с Варданом
Мамиконяном в Аварайрской битве 451 года», хотя еще полтора века
назад этот день был праздником кровавых жертвоприношений язы
ческому богу Мигру. Говоря об этом совпадении, также следует иметь
в виду, что реальной исторической датой Аварайрской битвы явля
ется 26 мая, о чем есть информация во всех энциклопедических сло
варях мира. В этот день армяне чтят память «Вардана Мамиконяна и
его 1036 соратников – великих святых Армянской Апостольской церк
ви», являющихся в религиозной или культурологической традиции
персонифицированным олицетворением кровавого человеческого
жертвоприношения в честь бога Мигры, тогда как реальная дата исто
рической битвы отстоит от дня данного церковного праздника почти
на четыре месяца. Следовательно, даже в современной религиозной
традиции Армянской Апостольской церкви культ массового челове
ческого жертвоприношения в честь языческого божества Мигра оста
ется по-прежнему чтимым, хотя и в несколько более модернизиро
ванной форме, что, впрочем, никак не отражается на автохтонных,
латентных для постороннего глаза религиозных ритуалах и практиках
армян, остающихся в собственном самосознании язычниками, маски
рующими свою религиозную ригидность под покровами или внеш
ней атрибутикой христианской церковной обрядовости.
Поэтому нет ничего удивительного и в том, что языческие сатурна
лии в честь армянского бога Мигры, христианский праздник Сретенья
и день милосердия и национальной дани героям Вардананк совпадают
между собой, хотя, повторимся еще раз, реальная историческая дата
Аварайрской битвы отстоит от этого дня почти на три месяца. В пере
воде с церковно-славянского языка на современный русский слово
«сретение» означает «встреча». Праздник установлен в память об опи
санной в Евангелии от Луки встрече, которая произошла на сороковой
день после Рождества Христова. В тот день Дева Мария и праведный
Иосиф Обручник принесли младенца Иисуса в Иерусалимский храм,
чтобы совершить установленную законом благодарственную жертву
Богу за первенца. По ветхозаветному закону женщине, родившей маль
чика, в продолжение 40 дней (если рождалась девочка, то все 80) было
запрещено входить в храм. Ей также следовало принести Господу бла
годарственную и очистительную жертву: благодарственную – годовало
го ягненка, и во оставление грехов – голубку, но если семья была бед
ной, вместо ягненка жертвовали голубку, и получалось «две горлицы
или два птенца голубиных». Кроме того, если в семье первенцем был
мальчик, родители на сороковой день приходили с новорожденным в
храм и для обряда посвящения Богу, т.е. совершения обрезания. Как мы
видим, и в этом случае речь идет о ритуальном кровавом жертвопри
ношении – не только птицы или животного, но и части тела человече
ского младенца, а при совершении ритуала должна политься кровь, что
полностью соответствует армянской традиции кровавой жертвы язы
ческому богу Мигре. Поэтому упоминание о Вардане Мамиконяне и его
1036 соратниках есть ни что иное как камуфляж, мишура, призванная
сокрыть от посторонних глазах неармян сакральную суть праздника,
главным ритуалом которого является жертвенное кровопролитие, со
пряженное в убийством человека.
Если применительно к данному случаю использовать терминоло
гию клинической психиатрии, то на лицо проявление такого механиз
ма высшей нервной деятельности как замещение, когда индивиду или
части социума для восприятия последствий психологической травмы,
шока, стресса и иного негативного воздействия требуется дать пере
ложить ответственность на случившиеся лично с себя на третьих лиц
или неблагоприятное стечение внешних обстоятельств, своего рода
форс-мажор, чтобы облегчить собственное страдание. Будучи по сво
ей ментальности язычниками, вынужденными приноравливаться к
христианской культурологической традиции, армяне совместили кро
вавые сатурналии богу Мигре с христианским праздником Сретения
или Обрезания Господня, а чтобы в его традиции помимо крови об
рядовых жертвенных животных присутствовала еще и человеческая
кровь, причем кровь армян, пролитая на поле боя, то в качестве до
веска или противовеса (?) была использована память о реальном
историческом событии – Аварайрской битве, не совпадавшей с тра
диционном праздником в честь Мигры по времени, но соответство
вавшим по содержанию. Фактически, в данном конкретном случае мы
являемся свидетелями двойной попытки обрядовой модернизации
автохтонного и архитипического языческого культа и его адаптации
к изменяющимся реалиям бытия при сохранении его ментальной и
сакральной сути.
О наличии синкретизма христианских образов и языческой интер
претации их сути в мировоззрении армян нагляднее всего свидетель
ствует хранение в Эчмиадзинском монастыре как одной из основных
святынь армяно-григорианской церкви так называемого «армянско
го» «копья Лонгина». В христологии – христианской богословской
науке о личности Иисуса Христа – «копье Лонгина» (его иногда еще
называют «копье судьбы»), согласно Евангелию от Иоанна, – одно
из Орудий Страстей, пика, которую римский воин Лонгин (в право
славной традиции – сотник Лонгин, начальник караула у места каз
ни Христа и двух разбойников) вонзил в подреберье Иисуса Христа,
распятого на кресте. В различных современных христианских церквях
мира хранится несколько реликвий (артефактов), которые считаются
или копьем Лонгина, либо его фрагментом. Одно из них «армянское»,
о котором уже было сказано, второе – «ватиканское», хранящееся в
Базилике Св. Петра в Риме, третье – «венское», хранящееся в импера
торской сокровищнице в Хофбургском замке в Вене. Согласно армян
ским источникам, эчмиадзинский вариант «копья Лонгина» попало в
нынешнее место своего хранения только в XIII веке, а до этого време
ни находилось в Герардаванке, что в переводе с армянского означает
буквально «монастырь копья», а само оно интерпретируется как ору
дие жертвоприношения Христа. Таким образом, в среде армян Иисус
Христос воспринимается не как Богочеловек, принесший себя как ис
56
купительную жертву за грехи человечества, как это принято считать
во всех традиционных христианских церквях, а как непосредственно
жертва, как то интерпретируется в ветхозаветной или талмудической
традиции. Данное обстоятельство объясняет тот факт, получу армя
не считают себя монофизитами или миафизитами и не признают Св.
Троицу как обозначение Бога. Для них Бог-сын или Богочеловек – не
одна из ипостасей Бога, а всего лишь жертва верховному существу,
совершенная особым ритуалом, а поэтому не имеющая ничего обще
го ни с самим Богом, ни с его творениями, ни с его заповедями, т.е.
законами или канонами нравственного поведения. Из всего этого мы
вполне определенно можем сделать вывод о том, что в религиозной
традиции армян наиболее значимым ритуалом благодарности Богу
является не молитва, как это принято у остальных христианских церк
вей и народов, а кровавое жертвоприношение, высшей ценностью в
этом случае обладает именно человеческая кровь.
Наличие в коллективном национально-религиозном самосозна
нии армянского этноса архетипических доминант языческого миро
восприятия объясняет эмоционально-психологический феномен, со
гласно которому для армянина совершение террористического акта
не является преступлением, а воспринимается им как подвиг во имя
армяно-григорианской церкви и всей корпорации ее последователей.
Радикальными (или ортодоксальными) армянами совершение терро
ристического акта – убийства, взрыва, поджога, влекущего за собой
человеческие жертвы, – подсознательно воспринимается как акт при
несения кровавой жертвы богу Мигру, культ которого не только в ар
мянском народе, но в завуалированной форме и в армяно-григориан
ской церкви не утратил своей актуальности до сих пор.
В пользу данного умозаключения свидетельствуют также факты
человеческих жертвоприношений, ритуально совершаемых боеви
ками незаконных вооруженных формирований армянских сепара
тистов Нагорного Карабаха во время Карабахской войны 1988-1994
гг. Свидетельства о человеческих жертвоприношениях ритуального
характера и свойства достаточно детально описаны в книге Маркара
Мелконяна (Markar Melkonian), родного брата одного из наиболее
известных полевых командиров незаконных вооруженных форми
рований армянских сепаратистов Нагорного Карабаха, уничтожен
ного азербайджанскими военными в 1992 году Монте Мелконяна
«My Brother’s Road: An American’s Hateful Lourney to Armenia» («Доро
га моего брата: роковая поездка американца в Армению»). Глава 15
это книги посвящена описанию военных преступлений, совершен
ных армянскими боевиками в отношении азербайджанских военно
пленных и мирного населения, которые ее автор, сам принимавший
непосредственное участие в боях Карабахской войны 1988-1994 гг. и
являвшийся очевидцем описываемых им событий, именует не иначе
как «проблемы с дисциплиной» (по крайней мере, именно так фор
мулируется название этой главы) [12, c.207-221]. Ее текст сам по себе
может являться свидетельским показанием на любом международ
ном судебном процессе по преступлениям армянских сепаратистов
Нагорного Карабаха, но он нам в контексте данного исследования
интересен нам как источник, доказывающий справедливость наше
го умозаключения о том, что в настоящее время ортодоксальные
или экстремистски настроенные армяне не отказались от языческой
традиции человеческих жертвоприношений, являясь тем самым
последователями не христианства, а языческого культа бога войны
Мигры. Ценность этого источника заключается в том, что о фактах
такого рода ритуальных жертвоприношений пишет армянский бое
вик, участник военных действий, которого невозможно заподозрить
в антипатиях к своим единоверцам. Позволим себе процитировать
несколько фрагментов из книги Маркара Мелконяна в собственном
переводе на русский язык:
«…в ноябре 1990 года Кечял (псевдоним одного из армянских бое
виков Патриотического отряда под командованием Монте Мелко
няна по имени Серж –
О.К.)
похитил молодого активиста из Азер
байджанского Народного фронта из пограничной деревни. Молодой
азербайджанец Саид в течение месяца был прикован цепью к стене
на даче недалеко от Еревана. В канун нового 1991 года Кечял и пара
товарищей, включая местного полицейского и их друга Ардага, при
волокли своего пленника к вершине Ераблура, холма с кладбищем не
далеко от Еревана. Там они пинками поставили Саида на колени под
крону дерева рядом с могилой боевика по имени Харут. Затем Кечял,
являющийся отцом троих детей, начал резать горло Саида тупым
ножом. Сначала Саид кричал, но через некоторое время крик сменил
ся стоном и бульканьем. В конце, когда Ардаг не мог больше слушать
стенания, он положил этому конец, вонзив нож в грудь Саида. Они
выпустили кровь Саида над могилой Харута и затем ушли».
Как мы видим, в данной цитате детально описаны основные эле
менты кровавого жертвенного ритуала: убийство из мести, совер
шенное над могилой погибшего, осуществленное в форме обрядово
го ритуала – перерезание горла и поражение сердца проникающим
ударом тупого ножа. К слову: именно таким образом повсеместно
в сельской местности осуществляют забой домашних животных для
последующего употребления их мяса в пищу. Данное преступление
можно было расценивать как эксцесс пьяных исполнителей, если бы
оно имело единичный характер. Однако в книге М. Мелконяна есть и
другие свидетельства о совершенных боевиками незаконных воору
женных формирований армянских сепаратистов Нагорного Карабаха
6.
ритуальных человеческих жертвоприношениях. Описывая этниче
скую чистку в азербайджанском селе Карадаглы в конце февраля 1992
года, он написал:
«…Как только распространились новости о том, что в Карада
глы была проведена чистка, несколько делегатов прибыли в деревню
Красный Базар в пятнадцати километрах к югу. …Сейчас их одно
сельчане вежливо попросили выдать им четверых захваченных в плен
азербайджанцев для «мадах» – кровавой жертвы. В конце концов,
было же написано: око за око».
В данной цитате самым примечательным является упоминание на
звания ритуального человеческого жертвоприношения «мадах» (или
«матах»), с инициативой о проведении которого выступили, как это
следует из воспоминаний Маркара Мелконяна, местные карабахские
армяне, являвшиеся полуграмотными крестьянами, сознание которых
определялось в большей степени этнографическими, а не цивилиза
ционными ценностями. Эта фраза сама по себе со всей определенно
стью и очевидностью свидетельствует о том, что проживавшие в сель
ской местности карабахские армяне, зная значение слова «мадах»,
прекрасно понимали его сакральный смысл и готовы были исполнить
согласно сохраненной традиции соответствующую ему ритуальную
практику. Помимо этого не менее примечательно объяснение наличия
этого ритуала принципом талеона – «око за око», – что абсолютно не
совместимо с христианской моралью, прямо запрещающей не только
кровную месть, но и всякую месть вообще. Все это в совокупности,
в свою очередь, позволяет нам говорить о том, что семь веков пре
бывания в лоне христианства под руководством или духовным управ
лением армяно-григорианской церкви не смогли трансформировать
языческого мировоззрения основной массы армян, для которых бого
служебная обрядовость армяно-григорианства продолжает оставать
ся лишь удобным прикрытием традиции непререкаемого следования
архитипическим мировоззренческим доминантам армянского язы
чества и безоговорочного исполнения (при наличии благоприятных
внешних условий) соответствующих ему кровавых ритуалов или месс.
В справедливости данного вывода мы можем убедиться на приме
ре еще одного традиционного или языческого армянского праздника,
который в обрядовости Армянской Апостольской церкви приобрел
внешнее «христианское» выражение, полностью сохранив свою язы
ческую сущность. В данном случае мы имеем в виду армянский на
родный праздник Вардавар, информацию о котором мы встречаем и
в этнографическом описании Кавказа Н.Ф.Дубровина, и в «Календаре
государственных, религиозных, национальных и традиционных празд
ников Российской Федерации», причем в последнем он интерпрети
руется как реинкарнация христианского праздника Преображения Го
сподня. У Н.Ф. Дубровина мы читаем: «Армяне признают Анагиду – бо
гиню мудрости и славы, которая, по мнению многих, покровительству
ет армянскому царству… Ежегодно во время лета, когда цветут розы,
армяне праздновали день этой богини, и торжество это называлось
«вартавар». В этот день они украшали в честь богини храмы, статуи,
публичные места и даже самих себя. Ныне в честь той же богини ар
мяне украшают цветами алтари, и по совершении литургии окропля
ют народ розовой водой». В изданном полтора столетия «Календаре
государственных, религиозных, национальных и традиционных празд
ников Российской Федерации» мы также читаем: «Праздник восходит
корнями к дохристианскому празднику, посвященному богине красо
ты и покровительнице вод Астхик и впитал многие черты праздни
ка богини плодородия и материнства Анаит… Согласно обычаям его
празднования, принято всех обливать водой и купаться. В ряду армян
ских традиционных праздников Вардавар – самый большой летний
праздник, один из главных праздников Армянской церкви и один из
самых любимых в народе. Гуляния на Вардавар сопровождались игра
ми, спортивными состязаниями, конными соревнованиями», которые
не имеют ничего общего с христианскими богослужениями и букваль
но повторяют античные вакханалии и эллинистические сатурналии.
Следует сказать, что современные описания традиций празднования
Вардавар у нынешних армян ничем не отличаются от содержания пись
менных свидетельств этнографического содержания на этот счет столет
ней давности. В частности, в описании этого праздника в селе Чайкенд
Елизаветпольского уезда Елизаветпольской губернии, опубликованном
в Сборнике материалов для описания местностей и племен Кавказа –
официальном издании Управления Кавказского учебного округа (Тиф
лис, 1894 г., выпуск 18) читаем: «…каждый из приезжающих обязатель
но везет с собой внушительных размеров бурдюк с вином и одного или
нескольких жирных баранов в целях жертвоприношения. Все это в день
Вардавара выпивается и съедается под звуки зурны, сопровождаемые
шумом и криками веселящихся богомольцев» [2, с.2-3]. Автором этого
этнографического описания являлся учитель Елизаветпольского Ми
хайловского ремесленного училища А. Калашов, которого трудно запо
дозрить в ксенофобии по отношению к армянам, но даже он, описывая
традиции празднования Вардарава, говорил о «жертвоприношении» и
о «богомольцах», прекрасно понимая факт того, что все действия в этот
день носили социально детерминированный ритуальный характер и
имели религиозный подтекст и контекст, не имевший никакого отноше
ния ни к христианскому богословию, ни к христианской литургической
или богослужебной традиции.
Как мы видим в случае и с этим армянским традиционным празд
ником, христианская обрядовость для него является камуфляжем,
ширмой, мишурой для прикрытия языческой сущности. Из этого с
большой степенью достоверности мы можем сделать вывод о том, что
именно неукоснительное следование традициях и канонам язычества,
облекаемого в разные формы в зависимости от сиюминутных потреб
ностей геополитической обстановки является главным источником
национально-религиозной консолидации в условиях его исконного
существования в условиях социальной и этнокультурной среды, орга
низованной на иных мировоззренческих идеалах и принципах обще
ственного бытия и коммуникации.
Язычество всегда было средством сохранения армянского нацио
нального самосознания, что в наиболее выпукло и наглядно прояви
лось во времена существования Армянской ССР. В условиях активных
государственных гонений на любую церковь, включая в их число и
армяно-григорианскую, в лице которых советская власть видела не
сколько «опиум для народа», сколько организованного конкурента
в борьбе за тотальное идеологическое господство и обусловленный
им полный контроль за общественной жизнью, коммунистические
власти советской Армении в целях сохранения национальной корпо
рации армянского этноса активно содействовали и даже напрямую
спонсировали различные культурологические проявления традици
онного армянского язычества, формируя на их основе национальную
идеологию неоязычества. Самым простым доказательством этого яв
ляется появление на улицах Еревана монументальных изображений
армянских языческих богов, информация о которых присутствует аб
солютно во всех современных путеводителях по армянской столице.
Наиболее известными из них, ставшими в последние годы ставшими
своего рода визитными карточками Еревана, являются три скульптуры,
созданные из кованой меди скульптором Карленом Нуриджаняном в
1970-80-х гг.: памятник «Ваагн-драконоборец» на проспекте Машто
ца, памятники «Айк Наапет» и «Торк Ангех» в районе Нор-Норк ар
мянской столицы. Согласно армянской языческой мифологии, бог или
полубог (в античной традиции – герой) Ваагн-драконоборец является
интерполяцией античного греческого божества Зевса-громовержца,
бога-царя пантеона древнегреческих богов; мифический герой Айк
Наапет воспринимается армянами как прародитель этого народа, ос
новоположник ле-гендарной династии армянских правителей Айказу
ни, генеалогия которой восходит к библейскому патриарху Фогарме,
правнуку Ноя; Торк Ангех – внук Айка Наапета, уродливой наружности
исполин, бог-каменотес.
Абсолютно очевидно, что в годы господства в Армении советской
власти появление подобныйх скульптур на улицах Еревана не могло
произойти без наличия не просто разрешения, а прямого указания
республиканских властей, которые посредством пропаганды языче
ских символов пытались бороться с
влиянием Армянской Апостольской
церкви, пообряя распространение в
обществе неоязычества, сопряженного
с самыми худшими формами его тради
ционной обрядовости, включая чело
веческие жертвоприношения. Ереван
был единственной столицей союзной
республики в составе СССР, на улицах
которых появились такие монумен
тальные изображения, крайне далекие
по форме и содержанию от офицаль
ной партийно-государственной иде
ологии «пролетарского интернацио
нализма». Это свидетельствует о том,
что армянские коммунисты по своему
мировоззрению и идеологической
природе являлись ни кем иным как
воинствующими язычниками, активно
способствовавшими формированию в общественном самосознании
представлений, соответствовавших дохристианским архетипам кол
лективного и индивидуального мировосприятия. Поэтому нет смыс
ла удивляться тому, что армянские сепаратисты Нагорного Карабаха
во время войны против Азербайджана неоднократно практиковали
«мадах» – ритуальное человеческое жертвоприношение, что вполне
соответствовало той культурологической традиции армянского обще
ства, которая была сформирована местными советско-партийными
властями в 1960-1970-е гг.
Подводя итог сказанному выше, можно сформулировать следую
щее резюме относительно мировоззренческих истоков современной
идеологии и поведенческих стереотипов представителей армянского
народа, обуславливающих их агрессивное отношение к другим наро
Несмотря на публично декларируемую принадлежность нацио
нально-религиозной корпорации армян как адептов армяно-григо
рианской или Армянской Апостольской церкви к христианскому миру
как совокупности последователей вероучений христианских, в случае
в армянской церковью – раннехристианских церквей, в реальности
они являются последователями христианства только формально, ис
пользуя схожую с христианством обрядовость для прикрытия или ма
скировки собственного архитипического языческого мировоззрения.
Несмотря на то, что основные церковные праздники армяно-григори
анской церкви совпадают с основными или двунадесятыми праздни
Aрмянские сепаратисты
Нагорного Карабаха во
время войны против
Азербайджана неоднократно
практиковали «мадах» –
ритуальное человеческое
жертвоприношение, что
вполне соответствовало
той культурологической
традиции армянского
общества, которая была
советско-партийными
властями в 1960-1970-е гг.
62
ками традиционного христианства, в своей сакральной традиции они
имеют языческую мировоззренческо-культурологическую природу,
идеологически близкую антично-эллинистической духовной тради
ции. Краеугольным камнем национально-религиозного мировоз
зрения армян является культ жертвы во имя общих – национальных,
конфессиональных или корпоративных – интересов. Причем в зави
симости от формы принесения жертвы и ее характера в армянской
национально-культурологической традиции существует иерархия со
ответствующих практик, начиная от денежного пожертвования на об
щинные – общественные или церковные – нужды и заканчивая чело
веческим жертвоприношением.
Последний вид жертвоприношений также имеет свою иерархию,
на первой ступени которой стоит кровная месть или ритуальное убий
ство пленного врага в отместку за гибель своего единоверца или со
племенника. Следующую ступень этой иерархии занимает убийство
врага, угрожающего корпоративным – общественным или религиоз
ным – интересам. И в первом, и во втором случае жертва восприни
мается как объект жертвоприношения языческому богу Мигру, культ
которого, как мы видим из материалов «Календаря государственных,
религиозных, национальных и традиционных праздников Российской
Федерации» почитается армянами до сих пор. На высшей ступени ие
рархии ритуала человеческого жертвоприношения в мировоззрении
армян стоит добровольное самопожертвование во имя национально-
религиозных или корпоративных интересов, такие люди признаются
народными героями и причисляются к святым Армянской Апостоль
ской церкви, независимо от того, вели ли они до этого праведную
жизнь или нет.
Все сказанное выше дает нам основание с достаточным основа
нием говорить о том, что в системе мировоззрения армянского об
щества совершение террористического акта в отношении врега или
государства врага не только не табуировано, но и поощряется тради
ционными нормами религии (криптоязыческой по своей сути), поэто
му не воспринимается представителями армянской этнорелигиозной
корпорации как преступление против божественных заповедей или
мироустройства, а рассматривается в соответствии с национально-ре
лигиозными традициями как исполнение ритуала во имя языческого
бога Мигры, что одобряется армянской общественностью и санкци
онируется Армянской Апостольской церковью, а поэтому является
нормой, скорее обязанностью, чем предосудительным действием.
Именно этим объясняется тот факт, что в политических программах
армянских революционных партий «Гнчак» и «Дашнакцутюн» терро
ризм всегда выступал как основное средство политической борьбы,
а сама современная армянская государственность есть закономер
ный результат террористической деятельности армянских националь
но-религиозных активистов, считающихся в соответствии с нормами
международного права экстремистами.
Список использованной литературы:
Дубровин Н.Ф. Истории войн и владычества русских на Кавказе: В 5-ти тт, 8-ми
кн. Т. I, кн. II. СПб.: Тип. Н.И. Скороходова, 1871.
Калашов А. Вардавар // Сборник материалов для описания местностей и племен
Кавказа: Издание Управления Кавказского учебного округа. Вып. № 18. Тифлис:
Тип. Канцелярии Главноначальствующего гражданской частью на Кавказе, 1894.
3. Календарь государственных, религиозных, национальных и традиционных
праздников Российской Федерации на 2016 год. М.: ОО «РЕНКАМО», 2016.
Кузнецов О.Ю. Правда о «мифах» карабахского конфликта. М.: Минувшее, 2013
Кузнецов О.Ю. Нагорно-карабахский конфликт: «столкновение цивилизаций»?
Как теория Самюэля Хантингтона объясняет культурологическую суть конфликта
вокруг Нагорного Карабаха // Кавказ ( Глобализация: Журнал социально-
экономических и политических исследований, 2013, т. 7, вып. 1-2, с. 93-108.
6. Кузнецов О.Ю. Национально-религиозный экстремизм и политический
терроризм националистов как движущая сила этногенеза армянского этноса
(очерк социально-политической истории) // Кавказ ( Глобализация: Журнал
социально-экономических и политических исследований, 2014, т. 8, вып. 3-4,
с. 175-200
Кузнецов О.Ю. История транснационального армянского терроризма в ХХ
столетии: Историко-криминологическое исследование. Баку: Шарг-Гарб, 2015.
Kuznetsov O.Yu. The con�ict in Nagorno-Karabakh: it is a “clash of civilization”? How
Samuel Hantington’s Theory Explains its Culturological Dimension // The Caucasus (
Globalization: Lournal of Social, Political and Economic Studies, 2013, Vol. 7, Issue 1-2,
Kuznetsov O.Yu. National-religious extremism and political terror of nationalists as a
driving force behind ethnogenesis of the Armenian ethnicity (essay of social-political
his-tory) // The Caucasus ( Globalization: Lournal of Social, Political and Economic
Studies. 2013, Vol. 8, Issue 3-4, pp. 163-182.
10. Kuznetsov O.Yu. Hirst Terrorist War: A Look from Russia (Transnational Armenian Ter
rorism and Nagorno-Karabakh Con�ict of 1988-1994) // IRS-Heritage: International
Azerbaijan magazine. 2015, № 2 (21), р. 54-60; № 3 (22), рp. 46-51; № 4 (23). pр.
11. Kuznetsov O.Yu. History of transnational Armenian terrorism in the XX century: His-
torical and criminological study. Berlin: Verlag Dr. Köster, 2016, pp. 142-174
12. Melkonian M. My Brother’s Road: An American’s Hateful Lourney to Armenia. London
- New-York: I.B.Tauris, 2005, pр. 207-221.
Transmilli erməni terrorizminin etnokonfessional mənbələri
(tarixi-kulturoloji təhlil)
Son əsrin dördə biri boyunca davam edən Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq
Qarabağ münaqişəsi yalnız siyasi proseslər kontekstində deyil, Cənubi Qafqaz
regionunda təhlükəsizliyin və stabilliyin pozucu elementi və işğalçı rejimin
ideoloji katalizatoru rolunda çıxış edən məcburedici motivlərin də ətra�ı təhlil
edilməsini tələb edir.
Məqalədə münaqişənin mənbələri, hərəkətverici qüvvələri, məcburedici
motivləri və səbəbləri, erməni milli-dini şüurunun arxetipləri və s. məsələlər
araşdırılır. Bu qənaətə gəlinir ki, erməni cəmiyyətinin dünyagörüşü sistemində
milli-dini ekstremizm elementləri dərin kök salmış, əks tərəfə qarşı terror
aktının törədilməsi yalnız tabularla deyil, həm də dinin ənənəvi normaları ilə
həvəsləndirilir, buna erməni apostol kilsəsi də yardım edir.
Ethno-confessional origins of Armenian transnational terrorism
(historic-cultural analysis)
The Nagorno-Karabakh con�ict between Azerbaijan and Armenia
continuing for a quarter of the last century requires not only analysis in the
context of political processes, but also a comprehensive analysis of compelling
motives which play the role of disruptive element in the South Caucasus
regional security and stability and the ideological catalyst of the occupant
regime.
The article explores the origins of the con�ict, the driving forces,
compelling motives and reasons, archetypes of the Armenian national religious
consciousness, etc. It comes to the conclusion that elements of national
religious extremism are deeply rooted in the outlook system of the Armenian
society and the use of terrorist acts against the opposite side is encouraged
not only by taboos, but also by traditional norms of religion and the Armenian
Catholic church contributes to that.
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 15.08.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 08.09.2016
Açar sözlər:
Alban kilsəsi, monastrlar, erməni kilsəsi, Osmanlı dövləti, Rusi
Key words:
Albanian church, monasteries, Armenian church, the Ottoman
Empire, Russia, Echmiadzin, comparative analysis, the South Caucasus
Ключевые слова:
Албанская церковь, монастыри, армянская церковь,
Османская империя, Россия, Эчмиадзин, сравнительный анализ, Южный
Албанская церкви
на Южном Кавказе
в исторической
Ильгар
НИФТАЛИЕВ
Нигяр
ГЕЗАЛОВА
ведущий научный сотрудник Института
Истории НАНА,
доктор философии по истории
ведущий научный сотрудник Института
Истории НАНА,
доктор философии по истории
[email protected]
На протяжении долгого времени было принято считать Азербайджан
исключительно мусульманской страной. Территория современной Азер
байджанской Республики на протяжении средник веков была центром
образования крупнейших империй мусульманского Востока, сыгравших
важную роль в формировании современных геополитических и этно
конфессиональных границ Южного Кавказа. После вхождения в сере
дине VII века в состав Арабского халифата, Азербайджан до начала XIX
века стабильно находился в составе мусульманских государств. Приход
арабов, принятие исламской религии основной частью населения стало
поворотным пунктом в исторических судьбах азербайджанских тюрок.
Исламская религия послужили мощным стимулом для преодоления в
сознании местного населения племенного обособления и ограничен
ности, а также для создания религиозного и культурного единства. Рас
пространение и утверждение ислама в Азербайджане сопровождалось
подъемом духовной жизни народа, происходившим уже в общем русле
складывавшейся арабо-мусульманской культуры. В VII-XII веках распро
странение ислама, мусульманской культуры и тюркского (огузского) языка
в Азербайджане шло в общем потоке и привело к формированию азер
байджанского мусульманского тюркского народа с единой идеологией
(религией), культурой и языком [4, с.12-15].
Возникновение религиозной
общности между тюркскими и нетюркскими этносами способствовало
формированию единых обычаев и традиций на всей территории Азер
байджана, на которой они были расселены, расширению родственных
связей и еще большему углублению процесса взаимовлияния. Поэтому,
по сложившейся традиции, основные усилия отечественных историков,
археологов, этнографов, искусствоведов и архитекторов были сосредо
точены на изучении памятников мусульманской культуры Азербайджа
на, его мавзолеев, мечетей, дворцов, ковров и т. д. Таким образом, был
собран богатейший материал, проведены всесторонние исследования и
достигнуты впечатляющие успехи. Однако нельзя забывать, что Ислам
пустил в Азербайджане корни лишь в VII-VIII веках, а до него на протя
жении нескольких столетий и одновременно с ним, в разных регионах
страны развивалась христианская культура. Христианство представляло
собой один из важнейших этапов истории Азербайджана. Чем более
тщательно и систематически воссоздаётся история средневековой куль
туры Азербайджана, тем явственнее становится необходимость обраще
ния к ее христианским истокам – к истории и культуре Азербайджанской
Албании.
Исторические земли Азербайджанской Албании были значительно
больше территории современного Азербайджанского государства. Поэто
му ее города, храмы и некрополи находятся в настоящее время в Дагеста
не, Грузии и Армении, а ее стелы, надгробные памятники и произведения
декоративного искусства украшают музеи Махачкалы, Тбилиси, Эчмиадзи
и др. Сегодня часть памятников Албанской архитектуры находятся на
оккупированных Арменией азербайджанских территориях Карабаха, что
крайне затрудняет их изучение. Другая часть, расположенная на террито
рии современной Армении, исторической территории Азербайджанского
государства Албании начиная со средних веков, была присвоена и пред
ставлена нашими агрессивными соседями как часть их «древней культуры».
Эти памятники носят на себе надписи на армянском языке (албанские хри
стианские монастыри и хачдашы), и поэтому сложилось мнение, что при
надлежат армянам. Армяне давно уверовали в то, что азербайджанцам,
которые в основном исповедуют Ислам, следует ограничиться исследова
нием мусульманских памятников, а если же они попытаются обратиться к
изучению христианских албанских памятников Карабаха или современной
Армении, то этим они впадут в «тяжкий грех», и их можно будет обвинить
в том, что они хотят присвоить средневековую культуру Армении, пыта
ясь албанизировать его. Таким образом, армянская историография пытает
ся навязать мировому научному сообществу абсурдную мысль о том, что
никакой Албании не было или это была подвластная «Великой Армении»
провинция. Как вообще может быть произведена “албанизация” армян
ской культуры, если историческая Армения находилась за пределами Юж
ного Кавказа, в Малой Азии, а крайние пределы границ Азербайджанской
Албании на западе не переступали территорию современной Восточной
Грузии. Албаны всегда жили в границах своего государства, тогда как армя
не, не имея на протяжении более тысяч лет государственности, естественно
не имели стабильной территории проживания, постоянно блуждая, стран
ствуя и приспосабливаясь. В результате миграционных блужданий армя
не многое заимствовали от своих иноверных, иноязычных, иноэтничных
соседей. Они восприняли немало, вплоть до лексики и терминологии, до
элементов материальной и духовной культуры, социально-политической,
торгово-экономической, конфессиональной жизни, обычаев, обрядов,
традиций и языка.
1. Как появился духовный центр армян
Сегодня армяне продолжают претендовать на право считаться самым
древним народом, принявшим христианство в качестве государственной
религии. Причем местом принятия они называют нынешний Эчмиадзин. И
это, притом, что средневековые армянские источники сообщают, что пер
вая армянская церковь была построена в селе Аштишат, расположенной
в области Тарон, на берегу реки Арацани, притока р. Евфрата, в восточ
ной части Малой Азии. Однако армянские авторы всегда пытались скрыть
историю об Аштишате - первой церкви, матери армянских церквей. Види
мо, этот факт не принадлежит огласке, ибо получается неувязка, несоот
ветствие с «освещением» роли Эчмиадзина в качестве первого престола
Григория Просветителя, находящегося на другой территории, достаточно
До завоевания Иреванского ханства царской Россией (1827) Эчмиадзин во всех источниках
7.
удаленной как от Аштишата, так и сферы действия реального проживания
армян в районе восточного берега р. Евфрата и берегов р. Тигра и озера
Ван. Вместо этого, армянская историография, искажая источники, утверж
дает, что в IV в. престол Просветителя Армянской Апостольской Церкви
установился в столице «Великой Армении» - Вагаршапате, где был постро
ен Григорием Просветителем кафедральный собор, названный им в память
о явленном ему чудесном видении Эчмиадзин (арм.
Сошел Единородный)
[9, с.559-560]. Что же касается локализации, местонахождения столицы Ва
гаршапата и Эчмиадзина, то их армянские авторы пытаются локализовать в
окрестностях современного города Еревана.
А между тем исследования средневековых армянских источников
дают совершенно полное основание локализовать город Вагаршапат не
на левом берегу р. Аракса, а на восточном берегу р. Евфрат, на правом
ее побережье. Ибо согласно данным армянского автора V века Агафан
гела, армянский царь Трдат со своей многочисленной свитой вышли из
столицы Вагаршапата, направились в Багуан, затем отправились на бе
рег Евфрата, и там, в водах Евфрата Григорий крестил их. Следовательно,
Вагаршапат никак не мог находиться за тридевять земель от р. Евфрата,
быть на правом берегу р. Аракса. Возвращаясь к месту нахождения пре
стола армянского католикоса, армянская историография утверждает, что
с V по IX вв. он находился в Вагаршапате (Эчмиадзине), а потом переме
стился в г. Двин. В IX-XIII вв. центр Армянской Церкви – католикосат про
должает скитаться, блуждать по разным городам Византии и Персии: в г.
Ани, затем в Севастии, в Константинополе, Тавблуре (Восточная Турция);
Цамндави близ Амасии, в Ромкала (Румкале, вблизи Киликии (1149-1293
гг.); в Сисе - столице Киликии (1293-1441) [9, с.560]. В конце XIV - первой
половине XV вв. в результате вновь усиления кризиса внутри Армянской
Апостольской Церкви, в 1441 году первопрестол, как пишут армяне, вы
нуждено переносится в Учкилиса. Согласно мнению армянского католи
коса Симеона Ереванци (1763-1780 гг.), причина переноса патриаршего
центра из Киликии заключалось в том, что в 1439 г. патриарх Киликийской
Армянской церкви отправил своих представителей во Флоренцию с изъ
явлением желания Армянской Церкви о принятии католичества, что вы
звало недовольство у армян, живущих в так называемой «Центральной»
Армении». Вот как описывает данный период в своей работе армянский
католикос Симеон Ереванци:
«Чтобы сохранить свою независимость от
западной церкви, представители армянского общества во главе с духо
венством и светскими феодалами, собравшись в Вагаршапате, решили
создать патриарший престол в Центральной Армении, откуда было бы
легче вести борьбу против влияния католичества. Этим объясняет
ся учреждение в 1441 г. патриаршего престола в Эчмиадзине»
[19, с.6].
Армянская наука до недавнего времени утверждала, что это было од
ной из главных причин переноса патриаршего центра Армянской церкви
в Учкилиса. Однако, если внимательно разобраться, то становится ясно,
что в 1441 г. первопрестол остался в Сисе, где продолжал сидеть армян
ский католикос. А в Учкилиса переехали представители армянского ду
ховенства, которые отказались в дальнейшим признавать Сис и его ка
толикоса в качестве такового. Обустроившись с разрешения правителя
азербайджанского государства Гарагоюнлу Джаханшаха в Учкилиса, эти
отщепенцы решили создать собственный, независимый от Сиса перво
престол. Нового католикоса Киракоса, как пишет Ереванци, избрали «все
народным торжеством сел»
[19, с.148]. Тем самым был внесен очередной
раскол внутрь армянской церкви. С этого времени имелись, по крайней
мере, три армянских духовных центра, главы которых претендовали но
сить титул «католикоса» и находившихся в сложных отношениях друг с
другом - Сисский, Эчмиадзинский и Ахтамарский. Кроме этого, в Иеруса
лиме (1311) и Стамбуле
(1461) восседали патриархи армянской церкви.
В каждом случае это были местные епископы, имеющие духовную само
стоятельность. Хотя на протяжении длительного времени Эчмиадзинский
престол считал себя религиозным центром всех армян, однако пределы
его духовной власти варьировались, будучи обусловленными политиче
ской ситуацией и возникновением новых духовных центров.
Ко времени создания католикосата в Учкилиса в 1441 г., армянская
церковь не имела никаких епархий на этой новой территории. Поэто
му переезд в Учкилиса готовился заранее. С этой целью состоятельны
ми армянами покупались у представителей местных знатных мусуль
манских фамилий целые села. Данный факт подтверждают документы о
купли –продаже, которые хранятся в архивах Армянского католикосата
в Матенадаране. Впервые они были изданы армянским исследователем
и охватывают период XV-XVII веков. Эти документы имеют
сегодня важное значение для изучения истоков и условий формирования
армянского духовного и светского феодального землевладения на терри
тории современной Армении, которая в средние века являлась частью
территорий азербайджанских государств Гарагоюнлу, Аггоюнлу, Сефеви
Здесь видимо речь идет о населении тех сел, которые были выкуплены у местной мусульманской
3 Ввиду огромного политического веса Османской империи и значительной численности армянского
населения в её столице, Стамбульский патриарх стал особенно важной фигурой для местных армян, прояв
лял достаточную независимость и действовал как глава армянской церкви в Османской империи. Во всяком
случае, османский султан признал его единственным главой армянских подданных империи и даровал ему
исключительную административную и судебную власть. Даже, когда Эчмиадзин находился в составе Иреван
ского ханства, на избрание армянского католикоса большое влияние имел османский султан. Обычно эчми
адзинская община и представители армянской общины избирали одного или нескольких кандидатов на ва
кантный престол, а затем стамбульская община от имени турецких армян выбирала одного из предложенных
кандидатов, которому султан вручал берат (указ), признавая его духовную власть над армянами Османской
империи. Таким образом, в силу влияния Османской империи и стамбульской общины обычно католикосом
становился османский подданный, а часто и сам Стамбульский патриарх. Одним словом, представление о
духовном единстве армян и безусловном первенстве Эчмиадзина не являлось исторической реальностью
до включения её территории в начале XIX в. в состав Российской империи. Лишь в 1800 г. России впервые
удалось добиться избрания на пост католикоса российского подданного Иосифа Аргутинского, активного
проводника российской военной компании в Прикаспийские области в 1796 году. Однако, этот успех был до
стигнут ценой снижения авторитета Эчмиадзина за границей. Поскольку на патриаршем престоле находился
подданный государства, враждебно настроенного к Турции и Ирану. В дальнейшем, после присоединения
Иреванского ханства к России, т.е. выхода Эчмиадзина из подданства каджаров и принятия российской вла
сти, борьба за духовное влияние на армян переменным успехом на протяжении XIX в. и начала ХХ в. велась
уже между Османской империей и царской Россией. После присоединения Иреванского ханства к России
впервые за последние тысячи лет армянский католикоc превратился в подданного христианского государя. К
тому же массовое переселение армян на протяжении XIX в. с территорий Ирана и Турции в пределы Россий
ской империи увеличила численность непосредственных подданных Эчмиадзина, а Россия превратилась в
государство, где к началу ХХ века проживала самая крупная в мире армянская община.
70
дов и Иреванского ханства. По этим документам можно проследить так
же процесс как армяне пускали корни и размножались (переселялись)
на азербайджанских землях. Таким образом, документы, хранящиеся в
фондах Матенадарана, свидетельствуют о широких масштабах скупки зе
мель со стороны армянских церковников у представителей местной тюр
ко-мусульманской знати и лишний раз доказывают пришлось армян на
эти земли. Приобретая эти земли, армяне, начиная с середины XV века,
обеспечивали их неприкосновенность руками церковного клира путем
получения на них от правителей азербайджанских государств Гаракоюн
лу, Аггоюнлу и Сефевидов статуса вакуфных земель. Как пишет католикос
Симеон Ереванци,
«до этого времени в св. Престоле не было ни одного
документа - ни царского, ни судебного, ни купчей крепости на недви
жимое имущество или что-либо подобное, ни вакуфных свидетельств
- ни на армянском языке, ни на персидском. Позднее католикосы стали,
каждый в свое время, увеличивать имеющееся новыми приобретениями
виноградников, пашен, сел, платящих мульк, и прочего, закрепляя приоб
ретенное царскими или судебными мусульманскими документами»
[19,
с.88]. Таким образом, армянский католикос вынужден был признать, что
на новом месте т.н. первопрестол не имел исторических корней и созда
вался фактически с нуля.
Так, в период 1428-1430 гг. Григор Маквеци, сын Смбата, (в 1443-1455
годы армянский католикос), купил в три приема две трети села Учкилиса
у представителей местной мусульманской знати. В качестве продающей
стороны собственниками или маликами являлись наследники Эмир-Саа
да, одного из предводителей тюркских племен, от имени, которого про
изошел топоним Чухур-Саад
, образовавшийся во второй половине XIV
столетия. Потомки эмир Саада в течение столетий передавали села Чухур-
Саада по наследству из поколения в поколение, и доходы, получаемые от
них, делили на более мелкие части между многочисленными наследника
ми. Поэтому армянам приходилось заключать сделку о купли-продажи с
каждым владельцем в отдельности. Однако, они не поскупились на сред
ства и приобретали их. Армянский католикос Симеон Ереванци, описывая
в своей работе историю покупки Григором Маквеци деревни Учкилиса
(Вагаршапат) у Сеид-бека из рода Саад, сообщает, что спустя некоторое
время с претензиями собственника - мулькадара выступила некая Ме
лик-хатун, родственница вышеупомянутого Сеид-бека. Григор Маквеци
вынужден был заплатить деньги и Мелик-хатун. Затем Григору пришлось
заключить новый акт купли-продажи еще с 14 сонаследниками. Таким
образом, чтобы стать полноправным хозяином Учкилиса, армянам при
шлось приобрести отдельные деревни у каждого наследника отдельно. В
1432 году тем же Григором Маквеци были куплены ещё семь сел у Эмир
Рустама Орбеляна
и были отданы в вакф Эчмиадзину [19, с.171-174; 13,
Чухур-Саад
-
значит «Долина Саад». Собственно имя «Саад» буквально означает, счастливый”,
а потому персидские источники название «Чухур-Саад» этимологизируют и переводят как «счастливая
Орбеляны, правившие областью Сюник, состояли в родственных отношениях с Джалалянами,
1836 г. возглавляли албанский Гандзасарский монастырь.
с.221]. И эти, и купчие на другие деревни, приобретенные армянской цер
ковью у мусульман в последующем, подтверждают, что уже с начала XV
века отдельные состоятельные армяне, будучи лишенные политической
власти, приняв духовный сан, пытались с помощью церкви приобрести
новые земельные владения и сохранить свое господствующее положение
над армянским населением. Когда, спустя годы, эти села посредством куп
ли или путем пожертвования становились собственностью того или иного
монастыря, то все старые купчие относительно этих сел отдавались по
следнему владельцу и таким образом оседали и хранились в монастыр
ских архивах.
Документы, подтверждающие подобные сделки дают возможность
ближе ознакомиться с периодом, предшествующим перенесению ар
мянского католикосата из Киликии в Эчмиадзин и с историей подготов
ки этого события. Хотя армянские авторы подобные Папазяну пытаются
представить это событие как «акт восстановления законных прав армян
ской церкви» на свои владения, которые она якобы потеряла ранее, в
то же время они затрудняются указать, когда именно эти владения были
потеряны. Симеон Ереванци дает этому следующее объяснение:
вые католикосы жили при властителях, всегда готовых оказать им
помощь, приобретали без труда все, что хотели, и поэтому не забо
тились о записях для будущих поколений; от них не осталось ни одно
го полезного документа и письменного указания. Может быть, и были
такие документы, но исчезли»
[19, с.87]. Папазян считает, что не только
армянское духовенство, но и светские феодалы в процессе часто про
изводимых экспроприаций были лишены своих земель. Якобы, эти зем
ли конфисковались мусульманскими правителями и объявлялись соб
бейт-ул-мала
(государственное имущество), а затем, путем
шариатской продажи становились приобретенными за деньги
мулками
(мулк-е-зархарид)
высокопоставленных мусульманских должностных
лиц и кочевой аристократии [13, с.226-227]. На самом же деле, покупая
земли у мусульманской знати и передавая их в пользу Эчмиадзина, со
стоятельные армяне под духовной схимой пытались сохранить недавно
приобретенные владения.
2. Расширение владений Эчмиадзина на азербайджанских землях
Всего за период XVII - XVIII вв. Эчмиадзин сумел приобрести 23 муль
ковые деревни и 24 пахотных поля общей площадью 700-750 га. По сви
детельству Симеона Ереванци, из этих полей были закреплены шахскими
грамотами за монастырем только 11, остальные же 13 были приобрете
ны в XVII - XVIII вв. [19, с.30]. Немалую часть своих владений Эчмиадзин
заполучил благодаря лояльному отношению к ним азербайджанских
правителей. Важным источником обогащения армянской церкви были
предоставляемые Эчмиадзину право налогового иммунитета, распоря
жения доходами с монастырских земель, садов и мельниц, которые они
получали от азербайджанских правителей
. Подобное отношение к ар
мянскому духовенству, возможно, объяснялось следующими причинами.
Во-первых, мусульманские государства, начиная с Халифата, отличались
своей терпимостью к христианам и христианской церкви, находившим
ся в пределах их территорий, как к представителям религиозной общи
ны, проповедовавшим единобожие и обладающими Священным писа
нием. Во-вторых, в составе мусульманских государств церковь, являлась
организацией, державшей в повиновении христианское меньшинство,
которое являлось податным населением, обеспечивая, таким образом,
значительные финансовые вливания в казну государства. В-третьих, ло
яльное отношение к христианам имело важное внешнеполитическое зна
чение. В XV-XVII веках, перед угрозой быть поверженными со стороны,
стремительно наступающей на восток Османской империи, правители
азербайджанских государств Аггоюнлу и Сефевидов могли использовать
внутренний христианский фактор для установления тесных отношений со
странами Европы и Папской областью
Большая часть монастырских владений армянской церкви на терри
тории Чухур-Саада образовалась отнюдь не за счет шахских и ханских
пожалований. Как свидетельствуют документы из Матенадарана, Эчмиад
зин прибегал к самым разным уловкам для расширения своих владений.
Известно, что в период государств Гаракоюнлу, Аггоюнлу и Сефевидов поместья и иное
имущество, принадлежавшее как мусульманским религиозным учреждениям, так и христианским
церквям и монастырям, назывались «вакуфным» имуществом. Поместья назывались так, потому что
в свое время они были пожертвованы верующими или отданы в вакф религиозным учреждениям. На
арабском языке «вакф» дословно означает «остановиться», «сделаться неподвижным»; и действительно,
вакуфные поместья после того, как они были пожертвованы данному учреждению, больше не подлежали
отчуждению и превращались в вечную собственность последнего. С доходов подобных поместий
государство не взимало налогов, следовательно, доход весь целиком оставался тому же религиозному
учреждению. Этот доход шел либо на нужды последнего, либо на указанные жертвователем
благотворительные и иные цели. В указе шаха Аббаса I от
1612 г., заключавшем список вакуфных поместий
Учкилиса, читаем:
Если действительно нижеупомянутые земли и мулки пожертвованы в вакф Учкилисе,
то никто не имеет права владеть ими на правах мулка. Пусть никогда не покупают и не продают вакф
и позволят, чтобы «мутавалли» (распорядитель) или надзиратель получал с них доходы и тратил их
на Цели, указанные «вакифом» (жертвователем)»
[13, с.322].
Указом шаха Аббаса II Сефевида от
1644 г.
утверждались поместные права монастыря Учкилиса на монастырские земли, сады и мельницы, а также
право распоряжения доходами с этих местностей. Указом Чухурсаадского беглярбека Кейхосров хана
от 1647 г. в дар монастыря Учкилиса передавался малджахат садов и мельниц и суммы чобанбеи, взи
маемых с мелкого рогатого скота [13, с.357-358].
Подобные налоговые преференции армянской церкви
были сделаны также указом Сефевидского шаха Хусейна
Интересно в этом отношении содержание
указа, шаха Хусейна от
1712 г. монастырю Учкилиса ранее была уступлена в виде
му'афи
подать
с одного плужного участка
кутан
. Однако, так как передача монастырю этой подати не обеспечивала
нужной для прокормления монахов суммы, католикос Александр I просил о пожаловании «чернокло
бучникам (сийях куляхан - монахи), обитающим в Учкилиса», в придачу к прежней льготе, суммы малийэ
еще с одного плужного участка (кутан). Кроме того, католикос просил: «
Была бы определена им (т. е.
черноклобучникам) в му'афи (термин «му'аф» (ма'аф) в XVI-XIX вв. в широком смысле обозначал всякое
лицо или всякий коллектив (сельскую общину, кочевое племя, общество горожан, обитель дервишей,
христианский монастырь), избавленные от податей в диван, все равно в свою пользу, или в пользу
своего владельца или главы коллектива) подать за пастьбу (чобан-беги) баранов, коих у них набралось
бы до 500 голов, и не требовали бы с них (ничего) под предлогом (взимания) чобан-беги с указанного числа
(баранов), а что оказалось бы свыше указанного числа (баранов), за то они выплачивали бы согласно
обычаю чобан-беги».
Шах удовлетворил просьбу монастыря полностью и пожаловал ему просимое в
7
Данной версии придерживаются также авторы коллективного труда «История Ирана с древнейших
времен до конца
века», которые давая оценку деятельности шах Аббаса I, отмечают :
«… он дал ряд
привилегий христианскому духовенству - армянским епископам и монастырям, как и европейским
католическим монахам, поселившимся в Иране (Исфахане и др.): в тех и других шах видел полезных для
себя агентов для укрепления экономических и политических связей с европейскими государствами»
[8, с.277]
Настоятель монастыря Санаин писал в 1687 г. в своих записках о приоб
ретенных им землях:
«...либо купил, либо захватил, либо освободил от
захватчиков, дав взятку властителям, либо получил в качестве пожа
лования, или же завоевал силой»
[19, с.29]. Характерна в этом отношении
история приобретения Эчмиадзином земли Ханлыг-айги (Ханский сад)
площадью в 140 сомаров.
Ханлыг-айги был садом Иреванского хана.
При патриархах Егиазаре и Нахапете Иреванские ханы отдавали этот сад в
пользование армянской церкви и требовали за это денежное вознаграж
дение. Патриарх Нахапет при Фарзали-хане отказался платить деньги.
Тогда Фарзали-хан поручил обработку сада мелику Карпинского магала
Нерсесу и другим знатным людям. Они же, отдавая хану ежегодно требу
емую сумму, по настоянию Эчмиадзина оставляли сад необработанным,
отчего он, в конце концов, превратился в пустошь. В 20-х годах XVIII в. Эч
миадзин, воспользовавшись удобной политической ситуацией (занятием
этих земель османскими войсками), присвоил себе этот участок и превра
тил его в пахотное поле [19, с.30]. Таким же путем армянское духовенство
приобрело в 1711 г. сад, называемый Шахи-кули.
Данные факты лишний раз доказывают, что захват и присвоение зе
мель были обычным явлением для Эчмиадзина. Очень часто в пользу
Эчмиадзина переходили деревни, крестьяне которого попадали от него в
долговую зависимость. В 1713 г. крестьяне селения Алибейли, вследствие
своего бедственного положения, были вынуждены заложить Эчмиадзину
за 14 туманов часть своих земель, называемых Имамарх. По свидетельству
Симеона Ереванци, монастырь превратил эти весьма плодородные земли
в пастбища. В дальнейшем крестьяне пытались вернуть свои земли, но
так как у них не было денег, чтобы уплатить долг, то монастырь, восполь
зовавшись этим, в 1736 г. окончательно присвоил себе земли Имамарх.
Боясь, что другие
мулькдары
могут погасить задолженность крестьян и
тем самым отнять эти земли, католикосы стремились не допускать выхода
крестьян из долговой зависимости. Таким же путем попали в руки Эчми
адзина крестьянские виноградники деревни Ошакан, которые позже он
пустил в продажу уже как свою собственность [19, с.33].
3. Албанская Апостольская Автокефальная церковь
и её подчинение Эчмиадзину
Среди документов, хранящихся в архивах армянского католикоса в
Матенадаране, есть указы, относящиеся не только к Эчмиадзину, но и ал
банским монастырям, находившимся в пределах современной Армении
и оккупированных ею территориях Азербайджана в Карабахе. Начиная
Сомар - мера веса около 3 пудов, а также площадь, на засев которой идет около трех пудов зерна
Симеон Ереванци пишет, что раньше этот сад назывался «Шахи-кули», но так как это название ясно
указывало на принадлежность сада шахским чиновникам, то патриархи Эчмиадзина решили называть
его «Вери-айги». Он откровенно пишет и о том, что эти земли раньше «были садами наших крестьян».
Хотя он не говорит, каким образом крестьянские сады превратились в пахотные земли Эчмиадзина, не
приходится сомневаться в том, что Эчмиадзин либо присвоил их путем захвата, либо купил у обедневших
с раннего средневековья и до 1836 г. данные религиозные учреждения
принадлежали Албанской Апостольской церкви, которая с IV в. до 1836
г. была автокефальной (самостоятельной). Центрами албанского патри
аршества были Чола, с VI-VIII вв. - Барда, в VIII-IX вв. - Бердакур, затем
Чарек-Хамши (недалеко от Кедабека), а на короткое время была церковь
Дадиванк, в честь ученика апостола Фаддея-Дади (Мар-Елисей) в Хачене,
и, наконец, с 1240 по 1836 гг. Гандзасар (Гандзасарский собор).
Как из
вестно, этнос существует, сохраняется при наличии территории, государ
ства, церкви. Армяне лишились и первого, и второго. Поэтому именно
Армянская церковь с 1441 по 1918 г.(когда образовалось первое на Кав
казе армянское государство), выполняла для армян функции государства.
В отличие же от армян, Албанская Апостольская Автокефальная Церковь,
духовно обслуживавшая албанский этнос с IV в. до 1836 г., в период с
IV по VIII вв. была церковью всего Албанского царства, в пределах всей
страны, а после падения в 705 году династии Михранидов обслуживала
албанский этнос в возрожденных албанских царствах: в Арцахе, Утике,
Шаки, Арране. Албанская Апостольская Автокефальная Церковь, в отли
чие от Армянской Церкви, никогда не покидала свою территорию, свои
албанские царства, княжества, свой албанский этнос, так же как албан
ский этнос за некоторыми исключениями (эмиграциями) оставался на
своей территории, исторической родине.
После 1836 г., когда Албанская митрополия была ликвидирована, до
кументы Гандзасара были перевезены в Эчмиадзин. В это же время в Эч
миадзин были перевезены документы и Татевского монастыря Зангезура.
Позже, при переводе и публикации документов, относящихся к албан
ским церквям, армянские авторы успели пройтись по их заголовкам и
содержанию, добавив имена своих соотечественников. На самом же деле
эти указы подтверждают права албанского духовенства на собственные
владения в Карабахе и Зангезуре, согласно которым правители государств
Гарагоюнлу, Аггоюнлу и Сефевидов предоставляли им имущественную и
налоговую неприкосновенность. Так, указом Бегум хатун, жены султана
Джаханшаха Гарагоюнлу от 1462 г., выданный Гандзасарскому католикосу
Иоаннесу, удостоверяются его патриаршие права, и предлагается госу
дарственным служащим данной местности не только не притеснять его
и подчиненное ему духовенство взиманием разнообразных податей, но
и в случае надобности оказывать им помощь. Иоаннес, сын Джалала
Относительно Гандзасара Раффи писал:
«Известно, что католикосат Агванка существовал на
протяжении пятнадцати веков, начиная от времен Григориса (внук святого Григора Просветителя)
до 1828 года. Резиденцией католикосам служили различные монастыри страны Агванк, а в последнее
время – монастырь Гандзасар в провинции Хачен Карабаха»
Как пишет известный русский публицист В.Величко:
«Весьма интересен также вопрос о
закавказской Албании, или по-армянски, Агвании. Эта страна, в состав которой входили и нынешняя
Елисаветпольская губерния, и части Тифлисской и Дагестана, была населена народами не армянского
происхождения... До начала XIX века существовал отдельный Агванский или Гандзасарский католикос,
соперничавший с Эчмиадзинским... В настоящее время христиане, бывшие некогда паствою агванского
католикоса, считаются армянами и, перемешавшись с ними, усвоили их характер
В своей работе армянский католикос Симеон Ереванци приводит имена албанских католиков,
называя их агванскими и отделяя их от своих, т.е. армянских. Так он отмечает:
«В Агванке же вслед за
Гагиком (Григорис, избран албанским католикосом в 1139 году) последовали: владыка Бжкен, владыка
Степанос, владыка Иоаннес, владыка Нерсес, владыка Степанос, владыка Сукиас, владыка Петрос,
наследовал патриарший престол с 1441 г. и правил до 1454 г. Указ Ягуба
падишаха Аггоюнлу от 1487 г. утверждает, патриаршие права Гандзасар
ского католикоса Симеона Шмавона и освобождает подчиненное ему ду
ховенство от различных податей. Получатель указа албанский католикос
Симеон Шмавон, вероятно, был преемником католикоса Иоаннеса [13,
с.171]. Указом шаха Тахмаспа І Сефевида от 1570 г., данным Гандзасар
скому католикосу Григору, вновь утверждаются его патриаршие права и
предписывается государственным должностным лицам на местах не при
теснять его разными налогами и обязательствами
[13, с.187]. Интересно
то, что в указах азербайджанских правителей духовный сан албанского
клира представлен исключительно термином католикос, а духовный сан
армянского клира, независимо от его положения и занимаемой должно
сти обычно в документах называется
, иногда
, что оз
начает священник. Указы об албанских католикосах, во многих случаях
сохранили такие албанские географические названия, которые с X века
более не употреблялись в арабской и персидской письменности, как,
напр., “Агванк”, “Хачен”, “Гандзасар” и т. д.
Другим крупным албанским церковным центром Азербайджана было
Сюникское митрополитство Татева. Во второй половине XVII в. в Татев
скую епархию входили следующие 14 областей: Гегвадзор, Багаберд, Ка
каваберд, Мацр, Ачанан, Дилаберд, Маганджуг, Баркушат-Зангезур, Каш
таг, Чавинтур, Карадаг, Веридзор и Сисиан. В эти 14 областей входили 264
сел [14, с.278]. Как видим, власть Татева распространялась не только на
почти всю центральную часть исторического Сюника, но и на обширную,
обладавшую довольно густым албанским населением область Карадага,
владыка Карапет, владыка Матеос, владыка Атанас и владыка Иоаннес, которые сидели католикосами
в Агванке за время [патриаршества] 29 наших католикосов. После владыки Иоаннеса владыка Матеос,
затем владыки Аристакес, Нерсес, Шмавон, Тома, Аракел, Аристакес, Саргис, Григор, который отрекся
от Христа, Давид, который утонул, Пилипос, Иоаннес, Шмавон, Аристакес, Меликсет, Симеон и
Иоаннес. Список же наших католикосов за это время смотри выше»
В хронологическом перечне католикосов Агванка, сохранившемся в «Каталоге рукописей»
Хачика Дадяна, которым пользовались последующие исследователи (М. Бархударянц, Р. Ачарян и др.),
вслед за отречением сына Меграб бека, католикоса Григора, в
1573 г. упоминаются католикосы Давид и
Филиппос Тумеци. Согласно Бархударянцу, первого из них хаченцы по неизвестной причине повесили
на Гандзасарской колокольне, а второй продолжал оставаться католикосом до 1578 г. Однако, согласно
вышеупомянутому хронологическому перечню, Филиппос Тумеци оставался у власти едва один год и в
1574 г. его преемником стал племянник (сын брата) Григора III, Иоаннес, который, таким образом, был
не сыном Меграб бека, как указывается в вышеупомянутом хронологическом перечне, а его внуком.
По-видимому, Давид и Филиппос поочередно пытались захватить Гандзасарский католикосат, который
по праву наследования принадлежал племяннику (сыну брата) Григора III Хасан-Джалаляна, Иоаннееу.
Выясняется, что на протяжении всего периода турецкого господства (1590-1606) патриарший престол на
ходился в руках противников Хасан-Джалалянов. Лишь в 1606 г. Иоаннес, явившись к шаху Аббасу и по
казав ему указ, данный шахом Тахмаспом брату его отца Григору III, сумел вновь получить Гандзасарский
католикосат.
Из указов, опубликованных шахом Аббасом I и шахом Сафи в 1606 и 1634 гг., выясняется,
что ценою упорных и длительных усилий Хасан-Джалаляны смогли сохранить свои позиции. В большей
части шахских указов Гандзасарский монастырь именуется монастырем «Агванского Хачена», или просто
«Хаченским». В указах XV-XVI вв. особо подчеркнуто название «Агванк». В указах XV-XVI вв. имеются
определенные свидетельства о границах епархий и уделов, подчинявшихся Гандзасарскому престолу. Из
указа шаха Аббаса I от
1606 г. выясняется, что в этом году права Гандзасара распространялись на об
ласти Хачена и Гандзака (Гянджи) [14, с.315]. Указ же шаха Сафи от 1634 г. свидетельствует о том, что
Гандзасарский монастырь сумел расширить границы своего влияния. Согласно этому указу в 30 г. XVII
века Гандзасару подчинялись уделы Гандзака, Карабаха, Ширвана, Шамахи и Зарузбила
(Округ Зарузбил
приблизительно соответствует области Сотк в Сюнике и охватывает районы, лежавшие к юго-востоку от
озера Гейча [14, с.340].
76
которая находится на правом берегу Аракса. Имеются целый ряд указов
султана Джаханшаха Гарагоюнлу, Сефевидского шаха Исмаила I о подчи
нение духовенства Гейчинского вилайета настоятелю Татевского мона
стыря. Получателями указов были представители христианского духовен
ства Сюника, происходившие из рода Орбелянов. Как следует из данных
документов
вилайетом
или
Гейча или Гейча-Дангиз назывались
области, охватывавшие весь бассейн озера Гейча [14, с.174-176]. Хотя,
согласно указам азербайджанских правителей XV-XVI века, отданные по
шариатскому закону в вакф христианским монастырям имения считались
навечно неприкосновенной монастырской собственностью, однако, как
в данном, так и в последующие века между монастырями постоянно шли
споры за те или иные земли и шахи новыми указами пере-подтверждали,
что эти имения являются
«истинно шариатскими вечными вакфами»
и
«навечно отданы в вакф и закреплены»
за данным монастырем. О 15-ти
селах и двух поместьях одного лишь Татевского монастыря, расположен
ного на исторической территории Азербайджана –Зангезуре (территория
албанской области Сюник) сохранилось 4 различных шариатских и других
актов и окончательных решений [14, с.227].
Следует также отметить, что указы правителей государств Гарако
юнлу, Аггоюнлу и Сефевидов содержат интересные сведения об управ
ленческом аппарате, административном делении и налоговой системе,
местных топонимах, носивших исключительно тюркское происхожде
ние. Например, в качестве крупных административных единиц упомяну
ты вилайеты Чухур-Саада
туманы
: Нахчыван, Капанат, Карабах, Арран,
Арасбар, Гейча.
В последующие периоды в архивах армянского католикосата посте
пенно сконцентрировались многочисленные новые и старые ценные до
кументы монастырей современной Армении и Южного Азербайджана, а
также небольшое количество документов из Восточной Анатолии.
Сегодня у армянских историков совершенно недвусмысленно прояв
ляется упорная тенденция к «арменизации» истории Азербайджанской
Албании, ее культуры, религии, языка и т. д. Для этого крайние хронологи
ческие рамки существования Азербайджанской Албании ограничиваются
началом VIII века, когда по их утверждения в результате арабского наше
ствия она прекратила свое существование. Однако источники доказывают,
что после ликвидации династии Михранидов в 705 г. осколки албанской
государственности сохранились и вновь возродились уже после распада
Аббасидского халифата в середине IX века в Сюнике, Хачен-Арцахе, Шеки в
форме первоначально небольших и разных по силе княжеств. Таким обра
зом, несмотря на нашествие арабов, а в последующем турков-сельджуков
(XI в.) и монголов (XIII в.), территориально резко сократившаяся албанская
государственность, продолжала свое существование. Столица династии
Михранидов город Барда (Партав) стала играть значительную роль во всем
Южном Кавказе ибо при халифате до середины Х века она являлась цен
тром наместничества. Несколько слов следует сказать и о самих албанцах
- они не теряли своей национальной определенности вплоть до XIX века.
Об этом можно судить по средневековым
христианским культовым памятникам
Азербайджана – монастырям,
(надгробным каменным крестам) периода
Азербайджанской Албании и образовав
шихся после его распада отдельных ал
банских княжествах.
На территории современной Армении
и Азербайджана сохранилось огромное
количество христианских монастырских
ансамблей Азербайджанской Албании.
Возникшее первоначально в древних
восточных странах в дохристианский
период, в том числе и в Албании, мона
шество нашло повсеместное распростра
нение в христианских странах. В Азер
байджанской Албании оно получило
развитие сразу после принятия христиан
ства в качестве государственной религии
в IV в. Активное культовое строительство
начинается с правления албанского царя
Вачагана Благочестивого (493-510), цар
ствование которого было политическим
и культурным расцветом Албании. Он
стремился добиться религиозного единства страны, превращения хри
стианства во всеобщую государственную религию, преследовал огнепо
клонников и другие языческие секты, открыл школы, восстановил разру
шенные и построил новые церкви и монастыри, восстановил церковные
чины. Моисей Каланкатуйский сообщает:
«он построил на Востоке (т.е. в
Албании) столько церквей, сколько дней в году»
[11, c.276]. Основателями
монастырей были отдельные состоятельные люди, странствующие мона
хи, но чаще всего правители албанских земель. Известно, например, что
князь Гасан Джалал суверенный правитель Хачен-Арцаха пожертвовал
огромную сумму на строительство монастырских комплексов. Им были
построены не только многочисленные новые монастырские ансамбли, но
и восстановлены все старые постройки, расположенные даже за преде
лами его земель. Монастыри возводились в населенных пунктах, а также
в стороне от них, большей частью в горах, где сами природные условия
защищали их: на обрывах скал, на берегах бурных рек и т.д. Это объясня
лось тем, что в периоды нашествия врагов монастыри часто становились
крепостями, защищающими не только служителей культа, но и жителей
близлежащих деревень и городов. Поэтому монастыри были окружены
крепостными стенами с оборонительными башнями. Так, территория
Амарасского монастыря (IХ в.) на реке Агоглан была обнесена высокой
каменной крепостной стеной, имеющей с четырех сторон угловые баш
ни. Причем, поскольку постройки примыкали вплотную к ограде стен,
На территории современной
Армении и Азербайджана
сохранилось огромное
количество христианских
монастырских ансамблей
Азербайджанской Албании.
Возникшее первоначально
в древних восточных
странах в дохристианский
период, в том числе и в
Албании, монашество
нашло повсеместное
распространение в
христианских странах. В
Азербайджанской Албании
оно получило развитие сразу
после принятия христианства
в качестве государственной
религии в IV в.
/..
создавалась возможность свободно пройти по периметру крепости, на
блюдая окружающую местность, и вести бой. Татевский монастырь (Зан
гезур - IХ-ХI века, ныне территория Армении) размещался над глубоким
ущельем реки и не имел ограды. Монастырь Агарцин (IX-XIII века, ныне
территория Армении) располагался в лесистой долине. Характерно также
размещение Мамрухского монастыря (Закатальский район Азербайджа
на IV век): на значительном расстоянии от дорог и населенных мест, на
вершине горы, в глухом уединенном лесу. А территория монастыря св.
Елисея (Кельбаджарский район Азербайджана VI-ХIII вв.), находящегося
на одном из отрогов гор Муровдага, окружен высокими холмами и глубо
кими ущельями. Подход к нему был чрезвычайно труднодоступен из-за
рельефа – обрывистого плато и крепостных стен. Наконец, Севанский мо
настырь был сооружен на острове вулканического происхождения, рас
положенном в Гейчинском озере.
Созданию монастырей уделялось особое внимание. Они одарива
лись огромными богатствами и пахотными угодьями со стороны князей.
Средоточие в руках монастыря значительных материальных средств и
выполнение ими разнообразных хозяйственных и культовых функций
благоприятствовали возведению на их территории многочисленных со
оружений, составляющих в совокупности крупнейшие архитектурные
ансамбли. В результате они играли огромную роль в жизни албанского
народа, являясь не только культовыми центрами, но и очагами культуры,
искусства, просвещения. При крупнейших монастырских ансамблях Азер
байджанской Албании имелись рукописные фонды, школы. В Хошаванке,
долго являющимся духовным центром албанского Хаченского княжества
(Х-XV вв.), действовала гостиница и библиотека. В Хатраванке- житница и
жилые помещения. В Гандзасаре, который был резиденцией албанского
каталикосата- школа и хранилище рукописей. По названию Гандзасара
албанские католикосы даже именовались Гандзасарскими католикосами,
что вероятно и превратило его позднее в «престольный собор Албании».
С архитектурной точки зрения албанские монастыри были отличными
образцами местного зодчества. Построенные в разное время, они давали
точное представление о том, каково было архитектурное мастерство ис
следуемого периода. Поэтому, во многих случаях ансамбли формирова
лись не сразу, а на протяжении веков, что имело существенное значение
для создания их общего архитектурного облика. Интересным аспектом
исследования монастырей является изучение причин их возведения и
присваивания им того или иного имени. Монастыри Азербайджанской
Албании очень редко назывались именами традиционных святых. Чаще
всего монастыри посвящались Богородице, что было продолжением из
давна существовавшего в Албании почитания женщины – хранительницы
очага, плодородия. Другим типично албанским культом было почитание
апостолов, например св. Елисея, просветителя Албании, стараниями ко
торого в I веке в Албании начало распространяться христианство и, ко
торый построил первую апостольскую церковь в Кише (Шекинский рай
он Азербайджана). Выбор места возведения монастырей также зависел
от ряда обстоятельств. Часто монастыри
строились на «священных» землях. На
пример, Татевский монастырь был зало
жен на месте древнего святилища в IХ в.
Кроме того, интересные сведения дают
эпиграфические надписи в самих мо
настырских комплексах. На территории
монастырских комплексов существовали
и захоронения. Так, например, известно,
что из других влиятельных монастырей в
Хотаванкский монастырь (Кельбеджар
ский район-ХIII в.) свозили рукописи и
. В одной из часовен монасты
ря св. Елисея находилась могила (с тре
угольной могильной плитой и крестом)
царя Вачагана III, известного тем, что он
построил огромное количество церквей.
Гандзасар был также местом погребения
джалалидских князей, а также католико
сов и важных лиц Хачена. После VII в.,
когда нашествие арабов изменило при
вычный уклад и мировоззрение в низ
менных районах, а в горных районах со
хранялась вера в Христа, монастырская
форма религиозной организации по
могла некоторым албанским областям
сохранить старую религию, обеспечивая
им спокойный образ жизни [3].
После перенесения т.н. армянско
го первопрестола в Учкилиса его стали
терзать длительные внутренние противоречия.
Как отмечает армян
ский автор Орманиан:
«Эчмиадзинский престол раздирали внутренние
В монастырях свили себе гнездо уродливые и гнусные правы, беспощадное разоблачение
которых мы находим в «Истории» современника, Аракела Даврижеци.
«Каждый монастырь народа
армянского, каждый чернец, имели свое отдельное имущество, сады и цветники, ульи и дом, и погреб,
и амбары, и [свои] доходы, а общие доходы монастыря, разбив на части, делили между собой. И все это
они тратили на свои нужды и [нужды] родственников и людей приятных им. И места, посвященные
господу-богу, где находились мощи святых и чудотворные и благодатные образа божьи, заполнили
женщинами и женами и родичами своими».
Испорченность нравов была всеобщей. Более чем нечестивую
жизнь вели как сельские священники и низшие чины церкви, так и высокопоставленное духовенство
и католикосы.
«Также и сельские иереи, только по названию священники, но одни взяли полномочия
мелика, другие таиутера, иные распутники и двоеженцы, а некоторые, примкнув к иноплеменным
князьям, стали приспешниками их злых дел и предателями христиан... И не только сельские иереи и
иноки, согласно сказанному, вели пустую, неправедную жизнь, но и католикосы, ибо был не один, а три
и четыре католикоса, так как из-за честолюбия и жадности [они], подобно мытарям, взяв на себя
откупные и налоговые обязательства, получали от царя персидского власть католикоса и святой
престол в Эчмиадзине и, показываясь среди народа, окружали себя царскими слугами и иноплеменными
солдатами, и, …взимали церковные подати с народа полностью и жестоким насилием. Подобно
тому, как католикосы получали сак [с помощью] серебра и взяток, точно так же и рукоположенные
ими епископы и священники, невежественные, пустые и никчемные, как говорится в псалме, которые
были служителями чрева, все время пили вино под песни гусанов, как светские князья, с утра до вечера
занятые развлечениями, непристойными речами и суетой»
Монастыри
Азербайджанской Албании
очень редко назывались
именами традиционных
святых. Чаще всего
монастыри посвящались
Богородице, что было
продолжением издавна
существовавшего в Албании
почитания женщины –
хранительницы очага,
плодородия. Другим
типично албанским
культом было почитание
апостолов, например
св. Елисея, просветителя
Албании, стараниями
которого в I веке в Албании
начало распространяться
христианство и, который
построил первую
апостольскую церковь в
Кише (Шекинский район
Азербайджана). Выбор места
возведения монастырей
также зависел от ряда
обстоятельств.
/.0
и внешние распри, не прекратившиеся до избрания Моисея III Татевского
(1629 г.).
Вся эта эпоха охарактеризована состоянием полного упадка»
[12, с.72]. Им управляли два, три, а иногда и четыре патриарха одновре
менно. Так в 1455 г. в Эчмиадзине были помазаны два, в 1461 г. - три, с 1476
до 1506 г. - два, в 1557 г. - четыре патриарха; в 1567 г. - четыре патриарха,
с 1603 по 1628 г. - три патриарха и т. д. Каждый из этих патриархов по-
своему распоряжался хозяйством и средствами Эчмиадзина и, враждуя с
остальными патриархами (“сотоварищами” по престолу) [19, с.7], нередко
прибегали к помощи азербайджанских правителей. Духовные должности
более, чем когда-либо, превратились в предмет торговли, купли-прода
жи. Армянское духовенство находилось на грани вырождения.
Однако, начиная 30-х годов XVII в. Эчмиадзинское патриаршество
начинает усиливаться. Эчмиадзинские патриархи стремятся подчинить
прочих католикосов, добиваются признания своего первенства, требуют,
чтобы других патриархов рукополагали только эчмиадзинские католи
косы. Особенно эта политика усиливается в период католикосов Акопа
Шамахеци (1759-1763) и его преемника Симеон Ереванци (1763-1780).
Гандзасарское (Албанское) патриаршество, в вопросах рукоположения
албанских католикосов продолжало обходить эчмиадзинских патриар
хов. В этой связи армянские патриархи неоднократно направляют посла
ния албанскому духовенству, где утверждают, что издревле, начиная от св.
Григория, был установлен порядок, по которому албанские католикосы,
принимают посвящение от эчмиадзинских католикосов по примеру Гри
гориса внука Просветителя.
Армянский писатель XIX века Раффи (Акоп Мелик-Акопян) в своем тру
де «Меликства Хамсы» писал об карабахских христианах:
«Этот народ
привык жить независимо от Эчмиадзина, иметь свое особое духовное
В своем сочинении «Джамбр», в разделе, посвященном истории албанских католикосов, Симеон
Ереванци пишет:
«Но в «Истории албан» Моисея Каганкатваци в некоторых местах, например, в 10
главе I тома, в 8 главе III тома, мы видим, что этот автор признает албанов старше армян; говорит,
что армянский католикос должен принимать рукоположение от албанского католикоса; что до
Григориса у них было семь католикосов и т. п. Все это ложь, это поздние вставки чернецов албанских».
В своей книге, посвященной выявлению генеалогии рукописей, их редакции, установлению рукописной
основы всех изданий работы Моисея Каланкатуйского «История албан» известный азербайджанский
албанист Фарида Мамедова выделяет две основные группы рукописей данной книги. Первая группа
рукописей, восходящая к самой ранней Эчмиадзинской рукописи
1289 г., не во всех, а лишь в отдельных
местах содержит данные, свидетельствующие о подчиненности албанской церкви армянской. Она гла
Точно так же относительно рукоположения католикосов Албании мы установили правила. Ибо в
короткое время католикосы наши получали сан от епископов. Но ныне в связи с тем, что страна наша
впала в ересь по неопытности, мы условились перед богом и вашим отцовством, что рукоположение
патриархов Албании будет совершаться от престола св. Григория согласием страны нашей, как и
было со времени св. Григория. Оттуда мы получили просвещение и истинно знаем, что тот, кого вы
пожелаете - будет угоден богу и нам». Вторая группа, восходящая к рукописи XVII в., напротив, на
протяжении всего источника свидетельствует об изначальной автокефалии албанской церкви, о
принятии христианств албанами ранее, нежели армянами: «Относительно рукоположения католикоса
нашего [албанского]. Первые [албанские католикосы] получали [рукоположения] из Иерусалима – да св.
Григориса. И потом и поныне получают [рукоположение] от епископов наших. Но ныне, в связи с тем,
что страна наша впала в ересь, мы условились перед богом и отцовством вашим, что рукоположение
патриаршества Албании будет совершаться от престола св. Григория единогласием страны нашей. И
рукоположение армянского престола будет совершаться от албанцев, ибо они старше, чем армяне»
Из
сопоставления текстов рукописей двух групп явствует, что различия в них принципиальные. Совершенно
очевидно, что рукописи одной из этих групп претерпели изменения, были обновлены. Причем,
103
правление, каким был на протяжении веков католикосах Агванка»
[18,
с.74-75]. После заключения Курекчайского договора от 14 мая 1805 г. и
подчинения Карабахского ханства царской Россией русские власти стали
явно подыгрывать Эчмиадзину, стремясь переподчинить ей албанскую
церковь края. Нависшая угроза вынудила албанского католикоса Исраэ
написать 19 августа 1806 г. письмо командующему русских войск на
Кавказе Гудовичу, в котором он выразил свое недовольство имевшимися
тенденциями:
«область Агванская досталась ему въ eпapxию, – въ особое
полное его распоряжение, которое право для онаго монастыря и продол
жалось до сего времени, и бывшие Араратские пaтpиapxи никакого дела
не имели и никогда до оной не касались, а всегда зависело въ полномъ
распоряженiи одного Амарскаго пaтpиapxa…»
[1, с.79]. Однако, в 1808 г.
албанский католикос скончался, после чего Эчмиадзинская церковь стала
просить самодержавие отдать ей в подчинение Албанскую церковь и па
ству [1, с.81]. В связи с этим Раффи описывает острую борьбу, которая ра
зыгралась после смерти Исраэля между новым албанскими католикосом
Саркисом Хасан Джалаляном и армянским католикосом. В этой борьбе
победителем вышел армянский католикос, который при поддержке цар
ской России прибрал к рукам все албанские храмы, их архивы и паству.
Раффи так описывает это противостояние:
«Вскоре после возвращения ка
толикоса Саргиса в Гандзасар между ним и Эчмиадзином возник новый
спор. Причиной его было тщеславие католикоса… Во время своего пре
бывания в Грузии отправился в Эчмиадзин, где дал обещание не пользо
ваться титулом и печатью католикоса, а удовлетвориться титулом
и печатью архиепископа... Но сразу же после возвращения в Карабах он
вновь стал называть себя католикосом Агванка и пользоваться като
ликосскими правами... Из Эчмиадзина потребовали, чтобы он выполнил
данное им обещание, но он не только игнорировал это требование, но,
прибегнув к защите преемника Ибрагим-хана Мехти-хана, объявил себя
полностью независимым от Эчмиадзина. Эта междоусобица продол
В конце XVII в. в Карабахе разгорелась борьба между Гандзасарским патриаршеством и
возникшим новым патриаршеством, получившим название монастыря «Трех младенцев». Борьба
между монастырем Гандзасар и монастырем “Трех младенцев”, с центром в Амарасе, приобрело
особенно острый характер в связи с враждебным отношением между карабахским и гянджинским
ханствами. В результате партриарх монастыря «трех младенцев» Исраэл переселился в Гянджу и добился
покровительства гянджинского хана Шахверди. В Гандзасаре по просьбе карабахского хана Ибрагим-
Халила и меликов патриархом был назначен Ованес. После долгой борьбы, продолжавшейся до 70-х
годов XVIII в., Исраэл окончательно утвердился в Гяндже, а Ованес - в Карабахе. Исраэл не подчинился
эчмиадзинскому католикосу, считая себя таким же католикосом, как и он. Исраэл в письме грузинскому
царю Ираклию II, чтобы обосновать свои права, попытался представить карабахских и гянджинских
армян как агванов, подчеркивая этническую разницу между агванами и армянами. На это Симеон
Ереванци дал следующее небезынтересное объяснение:
«По письменным и устным данным известно,
что коренные агваны были переселены поганым Тамерланом в Кандагар и в настоящее время живут там
и имеют мусульманское вероисповедание. Многие из них свидетельствуют, что в своих церемониях они
и поныне сохраняют некоторые элементы христианского [вероисповедания]. Говорят, что на тесте
они делают крест и тому подобные другие [знаки]; об этом собственными устами говорят агваны-
мусульмане. Незначительное число [агванов], оставшихся в своей коренной среде, в настоящее время
имеют христианскую веру и называются удинами [утийцами]. А население, говорящее по-армянски
и принадлежащее к армянской церкви, но живущее сейчас в стране Агванк, — коренное армянское. В
результате разорения и опустошения Армянской страны армяне, уехавшие из своих местностей,
рассеялись и собрались там [в стране Агванк], и сейчас многие [армяне] переезжают туда»
[1
9, с.13,
/.2
жалась целых три года, до тех пор, пока высшее духовное управление
Эчмиадзина с помощью русских властей принудило в 1815 году Саргиса
отказаться от титула католикоса и принять титул митрополита с
правами архиепископа. Так завершилась история католикосата Агванка,
восходящая к временам Григориса — внука Просветителя»
11 марта 1836 г. императором Николаем I было подписано особое
«Положение» об армянской церкви. Согласно этому документу был
упразднен албанский католикосат, а на его месте образованы две епархии
(Шуша и Шемаха) под юрисдикцией Эчмиадзинского католикосата. По
сле этого акта албаны-христиане должны были исповедоваться в епар
хиях Эчмиадзинской церкви, что привело к культурно-идеологической
ассимиляции части албан. После упразднения албанской церкви, Эчми
адзин стал проводить политику агрессивного присвоения албанского
этнокультурного наследия и трансформации его в армянское.
Заключение
Таким образом, начиная с V века, первопрестолы Армянской церкви
стабильно находились в странствии. Эти странствия сопровождались про
тиворечиями, противостояниями (антипрестолы). С момента основания
патриархата в Эчмиадзине он находился под покровительством азер
байджанских государств Гарагоюнлу, Аггоюнлу, Сефевидов, Афшаров,
Иреванского ханства, а также Османской империи, которые обеспечива
ли регламент процедуры выборов армянских католикосов и утверждали
избранных кандидатов. Эта процедура изменилась после прихода в ре
гион Российской империи, которая взяла под свой контроль Эчмиадзин,
расширив ее полномочия, а затем в рамках проекта переселения «вос
точных христиан» на новоприобретенные кавказские земли, заселила ре
гион сотнями тысяч армян из Каджарского Ирана и Османской Турции [2;
6; 7; 16; 17; 20; 21; 22]. Эчмиадзинская церковь, была преобразована со
стороны русских властей в «общеармянскую» церковь, при этом ее главе
был дан сан «католикоса всех армян», что позволяло в перспективе дви
гать российские интересы в любом направлении, где есть или заселяются
армянами. То есть, у Армянской церкви не было определенной родины
или конкретной территории, и она в течение веков двигалась в том гео
графическом направлении, куда распространялись интересы управляв
ших ею империй. В этом ее принципиальное отличие от иных церквей
Приведенные факты полностью опровергает доводы армянской исто
риографии, о том, что Эчмиадзин всегда был духовным центром армян.
Напротив используемые в нашей статье первоисточники подтверждают,
что древнее христианское наследие, расположенное на территории со
временной Армении относится к наследию и к истории Азербайджанской
Албании, которая многие века, начиная с раннего Средневековья, явля
лась важным политическим и религиозным центром христианского на
селения Северного Азербайджана.
105
Список использованной литературы:
Акты, собранные Кавказской археологической комиссией. Архив Главного
управления наместники кавказского. Под ред. А.П. Берже, в 12 т. Тифлис, 1866-
1885.Том III, 1869.
Величко В. Л. Кавказ. Русское дело и междуплеменные вопросы. Баку: Элм, 1990,
Гаджиева С. Монастырские комплексы в зодчестве Кавказской Албании.
/01.06.2016/ - http://www.bakililar.az/ca/history/monastir.html
Гусейнов Р. Азербайджан и армянский вопрос на Кавказе. Баку: Elm və təhsil,
Гусейнов Р. Концепции истории Азербайджана. Баку: Элм, 1999, 23 с.
Глинка С.Н. Описание переселения армян адербиджанских в пределы России.
Москва: Типография Лазаревых, 1831, 142.
Грибоедов А.С. Сочинения, Т.2, Москва: Правда, 1971, 339 с.
История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. Авторы: Н.В.Пигулевская,
А.Ю.Якубовский, И.П.Петрушевский, Л.В.Строева, А.М.Беленицкий. Ленинград:
Изд-во ЛГУ, 1958, 391 с.
Мамедова Ф. Кавказская Албания и албаны. Баку: Центр Исследований
Кавказской Албании, 2005, 798 с.
Мамедова Ф. «История албан» Моисея Каланкатуйского как источник по
общественному строю раннесредневековой Албании. Баку: Элм, 1977, 198 c.
Моисея Каганкатваци. История Агван. Санкт-Петербург: тип. Акад. наук, 1861,
Орманиан М. Армянская церковь, ее история, учение, управление, внутренний
строй, литература, ее настоящее. /Пер. с франц.: Б. Рунт/. Москва: издание
А.М.Будагова, 1913, 217 с.
Персидские документы Матенадарана, I. Указы. Выпуск первый (XV-XVI вв.).
Ереван: АН Арм. ССР, 1956, 642 с.
Персидские документы Матенадарана, Выпуск второй (первая половина XVII в).
Москва: Издательство восточной литературы, 1960.
Петрушевский И. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане
и Армении в XVI – начале XIX вв. Ленинград: Наука, 1949, 382 с.
Потто В.А. Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и
биографиях. Том III, СПб: Тип. Е. Евдокимова, 1888, 793 с.
Потто В.А. Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и
биографиях. Том IV. СПб: Тип. Е. Евдокимова, 1889, 731 с.
Раффи «Меликства Хамсы» - классический труд по истории Арцах-Карабаха (1600-
1827 гг.). /Перевод с армянского Л.М.Казаряна/. Ереван: Наири, 1991, 168 с.
Cимеон Ереванци. Джамбр. Памятная книга, зерцало и сборник всех
обстоятельств Святого престола Эчмиадзина и окрестных монастырей. Москва:
Издательство восточной литературы, 1958, 399 с.
Ушаков Н.И. История военных действий в Азиатской Турции в 1828-1829 годах. В
2-х частях. СПб: Тип. Эдуарда Праца и Ко, 1836, 326 с.
Шавров Н.И. Новая угроза русскому делу в Закавказье: предстоящая распродажа
Мугани инородцам, Санкт-Петербург, Издание Русское Собрание, 1911, 82с.
Шопен И. Состояние армянской области в эпохе его присоединения к Российской
империи. СПб: В тип. Имп. Академии наук,1852, 900с.
/.4
İlqar Niftəliyev, Nigar Gözəlova
Cənubi Qafqazda erməni və Alban kilsələri tarixi retrospektivdə
Məqalədə çox sayda mənbələr və elmi ədəbiyyat tədqiqata cəlb edilməklə
indiki Ermənistan, tarixi Azərbaycan torpaqlarında
erməni kilsəsi
patriarxlığının yaranması və mülklərinin artmasının tarixi kökləri araşdırılır,
onun müstəqil Alban apostol kilsəsi ilə müqayisəli-tarixi təhlili verilir. Gətirilən
faktlar və dəlillər erməni tarixşünaslığında dərin kök salmış belə bir �kri
tamamilə təkzib edir ki, guya indiki
tarixən ermənilərin dini mərkəzi
olmuşdur. Əksinə, məqalədə istifadə olunan ilkin mənbələr təsdiq edir ki,
müasir Ermənistan ərazisində yerləşən qədim xristian irsi erkən orta əsrlərdə
Şimali Azərbaycanın xristian əhalisinin mühüm siyasi və dini mərkəzi olmuş
Azərbaycan Albaniyasının tarixi irsinə aiddir.
Ilgar Niftaliyev, Nigar Gozalova
Armenian and Albanian church in the South Caucasus in historical
perspective
In the article on the basis of a signi�cant part of sources and scienti�c
literature provides detailed information about the time and causes enlargement
possession of the Echmiadzin Patriarchate of the Armenian church in the
Azerbaijani lands nowadays Armenia, provides a comparative analysis of the
Apostolic Autocephalous Church of Albania to Armenia. The presented facts
completely refute of the Armenian historiography arguments that Echmiadzin
has always been the spiritual center of the Armenians. On the contrary the
primary sources used in the article con�rm that the ancient Christian heritage
located on the territory of modern Armenia belongs to the heritage and history
of Azerbaijan Albania, which for many centuries, from the early Middle Ages,
was an important political and religious center of the Christian population of
the Northern Azerbaijan.
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 22.08.2016
Təkrar işləməyə göndərilmişdir: 16.09.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 05.10.2016
107
Açar sözlər:
Qafqaz, Azərbaycan, Rusiya, Ermənistan, tarix, münaqişələr
Key words:
Caucasus, Azerbaijan, Russia, Armenia, history, con�icts
Ключевые слова:
Кавказ, Азербайджан, Россия, Армения, история,
конфликты
Записки
С.Д.Бурнашева
как источник по
исторической географии
Азербайджана на
Кавказе в XVIII веке
ГУСЕЙНОВ
директор Центра истории Кавказа, старший
научный сотрудник Института права и прав
человека НАНА, доцент отделения Кафедры
ЮНЕСКО/ЮНИТВИН
/.6
В течение нескольких лет нами проводятся исследования источни
ков и архивных материалов по истории Азербайджана. За этот период
исследовано большое количество доселе малоизвестных и даже во
все неизвестных широкой общественности архивных материалов, ко
торые позволяют составить более четкое и объемное представление
об истории государственности на исторических землях Азербайджана,
в частности на Южном Кавказе. Об исторических землях Азербайджа
на мною собрано свыше 300 единиц различных архивных материалов
и источников с античного периода и до XIX века. Это большое коли
чество древнесирийских, персидских, античных, грузинских, армян
ских, арабо-мусульманских, османских, русских, европейских, аме
риканских источников, архивных материалов и карт. Благодаря этим
материалам можно дать обоснованный ответ измышлениям армян
ской пропаганды и некоторых зарубежных кругов, утверждающих, что
азербайджанских территорий на Южном Кавказе не было и понятие
Азербайджан появилось здесь после 1918 года, когда была создана
Азербайджанская Демократическая Республика. Таким образом неко
торые круги за рубежом пытаются «лишить» азербайджанский народ
права на свои исторические земли, культурное, духовное и архитек
турное наследие на Южном Кавказе.
императоров и межгосударственных соглашениях XVIII века
Несомненно, лучшим ответом на армянские фальсификации и ложь
являются древние, средневековые источники, архивные документы и
дипломатическая переписка разных периодов, на основе которых в
работе приведены сведения относительно того, какие территории в
течение многих веков назывались Азербайджаном. Особое внимание
в статье уделено российским источникам периода прихода царской
России на Кавказ. Согласно многочисленным материалам российских
архивов, самодержавие четко фиксировало обширные территории
Азербайджана на Кавказе. В указах российских императоров Петра
I, Петра II, Павла I, в межгосударственных соглашениях, подписанных
между Османской, Персидской и Российской державами, перечисля
ются земли Азербайджана, в том числе Иреван, Карабах и др. В этих
договорах Карабах, Ширван, Гянджа, Эривань, Нахичевань указаны в
числе «ардибижанских провинций» [4, c.77, 96, 135].
В июне 1724 года в Стамбуле был подписан трактат между Россий
ской империей и Османской Турцией о разделе иранских владений, а
именно Азербайджана. В трактате, скрепленном подписями россий
ского резидента Неплюева и османского визиря Ибрагим Паши, отме
чается:
Езербадижанской провинции
со всеми их депенденциями
и надлежностями… и все города и местечки, подлежащия всей про
109
Эриванской
да пребудут под владением Высокой Порты»
В этом договоре перечисляются некоторые земли Азербайджана:
«… Тавриз, Ардабад, озеро Тавриза, Мереид, Мерага, Румие, Гуи, Чарисе,
Селмас, Карабаг, Ганжа, Еривань, Нахичевань и прочие
ардиби-жан
В 1727 году, во времена правления Петра II, ратифицируется этот
договор между Российской и Османской империями, в котором пи
шется:
«… все пространство, заключающееся между Курою и Араксом,
то есть весь Адирбижан»
А из высочайшего Рескрипта другого российского императора Пав
ла I от 16 апреля 1799 года на имя статского советника Петра Ковален
ского направляемого в Грузию в качестве полномочного Министра (с
правами генерал-губернатора) о территории Азербайджана и полити
ческой силе азербайджанских ханов говорится:
Грузія, состоя въ
Адербайджанѣ, области сосѣдствешюй Портѣ Оттоманской
и
разнороднымъЛезгинцамъ, принадлежавшей нѣкогдакъ Персидскому
государству и
заключающей кромѣГрузіи и другіявладѣиія, управ
ляемыя особыми ханами, какъ-то Ганжинскимъ, Эриванскимъ,
Хойскимъ, Карабагскимъ, Тебризскимъ и другими
Итак, три российских императора Петр Первый, Петр Второй и Па
вел Первый однозначно описывают земли Азербайджана на Кавказе
и говорят о независимости азербайджанских правителей. Это значит,
что международные юридические документы за подписью россий
ских императоров, османских султанов и персидских шахов признава
ли и указывали Азербайджан с территориями на Кавказе, в Передней
и Малой Азии политико-административным субъектом. Кроме рос
сийских императоров азербайджанские земли на Кавказе описывало
большое количество русских высокопоставленных чиновников и во
2. Труд С.Д.Бурнашева и его важность для изучения
средневековой истории Азербайджана
В XVIII веке в связи с продвижением Российской империи на Кавка
зе появились ряд трудов, описывающих этот регион. Весьма интерес
ны в этом плане труды русского офицера Степана Даниловича Бур
нашева (1743-1824), являвшегося представителем России при дворе
грузинского царя Ираклия II, а также тайным агентом, в обязанности
которого входило составление рапортов, в том числе об Азербайджа
не, его политической значимости, правителях-ханах и их влиятельно
сти. С.Бурнашев готовил секретные донесения высшему руководству
Российской империи, которые затем определяли векторы и военные
сценарии продвижения самодержавия на Кавказе.
Фаворит императрицы Екатерина II - могущественный политиче
ский деятель князь Г.А.Потемкин указом от 3 апреля 1783 года назначил
//.
С.Бурнашева на должность «комиссионера» в Грузии [17], что сыграло
большую роль в событиях на Кавказе, в том числе и в интригах вокруг
Карабахского ханства, которые тогда плел князь Потемкин. 4 августа (24
июля по старому стилю) 1783 года был заключен Георгиевский трактат
о покровительстве и верховной власти Российской империи над Карт
лийско-Кахетинским царством [13, с.1013-1017]. С этого момента Грузия
стала своего рода военно-политическим плацдармом, откуда царская
Россия строила планы по захвату всего Южного Кавказа.
Согласно архивным материалам, Степан Данилович Бурнашев про
исходил из древнего дворянского рода, ведущего свое начало от Бур
наш-Гирея (ум. 1512/1515) — сына Крымского хана Менгли Гирея. В
1512 году Бурнаш Гирей вместе с братом Ахматом, по указанию отца,
крымского хана Менгли Гирея, совершили поход на русские земли.
Ограбили и разорили окрестности Одоева и Белева [9, с.351; 3; 20,
с.18-19]. Затем род Бурнаш-Гирея, в период московского царя Ивана
Грозного принял русское подданство и православие. После этого по
томки Бурнаш-Гирея выдвигались на различные административные и
военные должности, являлись влиятельными дворянами [22, с.51].
Полковник С.Бурнашев, находясь при грузинском царе Ираклии II,
смог наладить широкую агентурную сеть, благодаря которой собрал
важные материалы об административном и политическом положении
Южного Кавказа, его народах и азербайджанских ханах, игравших ис
ключительную роль в регионе. По итогам своих рапортов и заметок
С.Бурнашев издал в 1793 году «Описание областей адербижанских в
Персии и их политического состояния, сделанное пребывающим при
Е.В. царе Картаменском и Кахетинском Ираклии Темуразовиче пол
ковником и кавалером Бурнашевым в Тифлисев 1786 году».
Отметим, что этот труд С.Бурнашева долгие годы считался утерян
ным, поскольку его усадьба и личный архив были неоднократно унич
тожены. Российский энциклопедический словарь Брокгауза и Ефро
на относительно Бурнашева пишет:
«Писатель, курский губернатор,
впоследствии сенатор; состоял в чине полковника при грузинском
царе Ираклии Теймуразовиче и описал (в 1786 г.) обычаи и нравы не
которых племен Персии в сочинениях: «
Описание областей адерби
жанских в Персии
etc.»
(Курск, 1793) —
ныне исчезнувшая книга
3. Описание Азербайджана и его ханств на Кавказе
В записках Степана Бурнашева приведено полное описание азер
байджанских ханств от Дербента и до Хамадана, а также и земли, где
ныне создана Республика Армения. С.Бурнашев в главе «Разделение
владений Адребижанских» он описывает ханства и города Азербайд
жана, в том числе - Шуша, Гянджа, Эривань, Нахичевань и другие. Рус
ский представитель в частности пишет:
«К теперешнему положению
земель, которыя под именем Адребижан разумеются, начи
ная с севера прилежит Грузия, то есть Царство Кахетинское
и Карталинское (хотя и оныя пред сим в числе земель Адреби
жанских почитались); от востока море Каспийское и провинция
Гилян, от полудня [юга] область Арак, от запада Турециа [Тур
Бурнашев особо отмечает независимость или самовластность не
которых азербайджанских ханов:
«Адребижанских владельцов раз
делять должно на самовластных и зависимых, а первых на мо
При этом С.Бурнашев отмечает, что наиболее лояльным к России и
дружеским к недавно вошедшей в ее состав Грузии является карабах
ский хан Ибрагим Халил, являвшийся одним из влиятельных прави
телей в Азербайджане:
«Со стороны Персии
из всех адребижанских
ханов Ибраим Хан Шушинской
имел с царем (Кахетинским –
Р.Г.
неразрывную дружбу 26 лет…»
Русский представитель подмечает:
«…коль скоро войска наши
вступили в оную (Грузию –
Р.Г.
все
адребижанские ханыда
и далее
в Персии сильно встревожились <...>»
[5, с.25], однако, по его мне
нию, азербайджанские ханы не способны объединиться и только при
внешней поддержке со стороны Османской Турции могут представить
угрозу новоприобретенным грузинским землям России:
Порта
(Ос
манская Турция -
Р.Г.
не находя Адребижанских ханов - сильны
ми (способными), вытеснить наши оттуда
(из Грузии и Кавказа
Р.Г.
войска
, простерла наущения свои в хищной и алчной корысти
Дагестан»
Он отмечает, что самыми могущественными ханами Азербайджа
на являются карабахский Ибрагим Халил-хан (1732-1806) и кубинский
Фатали-хан (1736-1789).
В годы правления Ибрагим Халил-хана Карабахское ханство стало
одним из наиболее могущественных азербайджанских ханств влияние
которого распространялось на соседние ханства — Карадага, Ардеби
ля, Нахичевана, Эривани и Гянджи, а также на северо-западную часть
Как отмечал историк, визирь Карабахского хана Мирза Джамал,
при правлении Ибрагим Халил-хана Карабахское ханство не под
чинялось ни Ирану, ни Турции и вело свою независимую политику
практически во всем Азербайджане:
«Ибрагим хан, являясь неза
висимым правителем Карабага, с 1174 мусульманского года,
что соответствует 1756 христианскому, до 1221 (1806) года
не подчинялся иранским и румским государям. Его приказы и
распоряжения выполнялись в Ширванском, Шекинском, Ган
джинском, Эриванском, Нахичеванском, Хойском, Карадагском,
Тебризском, Ардебильском вилайетах и даже в Мараге и Ка
план-Кухе, являвшейся границей Ирака и Азербайджана»
[10;
А Фатали-хан Кубинский объединил прилегающие прикаспийские
территории, образовав обширное владение, куда вошли Кубинское,
Дербентское, Бакинское и Ширванское ханства, а также земли вплоть
до Ардебиля на севере Ирана [19].
Оба правителя мечтали воссоздать былую мощь азербайджанских
правящих династий на Востоке. Если бы они смогли договориться, то
практически весь Азербайджан и значительная часть Ирана были бы
объединены. Степан Бурнашев отмечал, что эти два азербайджанских
хана являются серьезной силой в регионе, но из-за бесконечных ра
спрей друг с другом они не могут представить долгосрочную угрозу
российским интересам на Кавказе. Значительная часть азербайджан
ских земель переменно переходила под влияние Карабахского или
Кубинского ханов. Русский представитель констатировал:
«Все Адре
бижанские Ханы по плохости своей хотя бы и соединенными
силами, чего быть не может в разсуждении их настройства и
неединомыслия, не в состоянии нанести сильного вреда <...>»
В связи с чем, по его мнению, через Грузию можно
с Адребижанцами, но и утвердить по прежнему Генжу и Ери
Русский представитель вынашивает планы подчинить через
Грузию российским интересам азербайджанские Эриванское и
Гянджинское ханства. Как можно обратить внимание, С.Бурнашев
использует слово «адербижанцы», тем самым давая понять, что
они являются народом, отличающимся от соседних османских
турок и персов.
В подтверждение слов Степана Бурнашева можно привести от
рывки из письма Фатали-хана Кубинского и Дербентского российской
императрице Екатерине II в 1782 году. В нем описываются террито
рии Азербайджана, куда включены Эривань, Гянджа, Дербент, Баку,
Карабах и др., а также используется понятие
«адырбайджанцы»
как
население этих регионов. Более того, из письма становится ясно, что
Фатали-хан себя и других ханов, а также местное население называ
ет азербайджанцами, использует понятие
«азербайджанское обще
и считает себя законным защитником интересов всех азер
Ханы, Начальники и все Адырбайджанское общество
по
ступками их недовольны <...>»
«<...> я за должность свою признал, чтобы ч
есть и право Адыр
байджанских Ханов
Фатали-хан в письме российской императрице возмущается по по
воду того, что грузинский царь Ираклий II и карабахский хан Ибрагим
Халил объединились против него в борьбе за Азербайджан:
«Елико же
касается до Ираклия Хана, которой с Ибрагим Джалиль (Халил -
Р.Г.
Ханом Карабагским соединился, и, завладев городом Генжей, уста
новили в нем своих наместников и собирают общественно подать,
113
также захватили они в свои руки и
Рачедаг, и как с сего, так и с Эрива
на собирают для себя всякие поборы
и подати, его, Ираклия, сумасбродное
намерение в том состоит, что когда
частореченной Ибрагим Джалиль Хан
Адарбайджанскую область
при
ведет под свою власть, тогда из полу
чаемых с нее доходов половину брать
себе, но как мне, так и
всем Адар
байджанским Ханам,
в рассуждении
ревности нашей к закону, таковые их
поступки противны, и его, Ираклиево,
начальство не токмо нам неприят
но, но и несносно, чтобы он, будучи из
грузинцов и, учиня Ибрагим Джалиль
Хана Карабагского своим орудием,
усилясь, овладел всеми Адарбайд
жанскими городами
; и когда мы из
разных мест собирая воинскую силу, посылали ее против Ибрагим
Джалиль Хана, тот помянутой Грузинской владелец на помощь к
нему сына своего с грузинским войском присылал, и от сего воспос
ледовали все сии воинские движении: собрание дагестанцев, мятеж в
Адарбайджане, поход на Грузию, словом напоследок вся вина на него
ж, Грузинского владетеля, падет, потому что, во-первых, должно его
искоренить, а потом уже приняться за дела Карабагские, и
мы веда
ем, по какой причине грузинец к адырбайджанцу посылал свою
помощь, льстясь чрез него овладеть всем Адырбайджанским
дистриктом.
Итак, причина сего моего е. в. донесения есть сия, что часто упо
минаемой Иракли Хан находится преданным превосходнейшему е. в.
двору, то в таком случае да благоволено бы было всевыс. е. в. указом
повелеть, чтобы он наместника своего из города Генжи взял, с Эри
вана денежных податей не требовал, а довольствовался бы принад
лежащей ему Грузией. Лезгинцы, а с другой
адырбайджанцы не под
нялись бы на Грузию
и, разграбя всю ее до основания, не растащили
б; сверх сего, весьма думать надобно, чтоб они не подняли также к
тому турок, и вся Персия не сделалась бы подверженною ужаснейше
Благодаря вышеприведенным письмам и трудам, становится
ясна роль и влияние азербайджанских правителей на ситуацию в
регионе в тот период.
С.Бурнашев в своих рапортахотмечает, что
Азербайджан как административная, географическая и исто
рическая область занимает большую часть Южного Кавказа,
в том числе частично грузинские территории, всю нынешнюю
Республику Армению вплоть до Турции, весь север Ирана (Юж
В подтверждение слов
Степана Бурнашева можно
привести отрывки из письма
Фатали-хана Кубинского и
Дербентского российской
императрице Екатерине
II в 1782 году. В нем
описываются территории
Азербайджана, куда
включены Эривань, Гянджа,
Дербент, Баку, Карабах и
др., а также используется
понятие «адырбайджанцы»
как население этих регионов.
//2
ный Азербайджан) и почти все восточное побережье Каспий
ского моря.
С.Бурнашев подробно описывает владения (ханства),
входящие в Азербайджан, и каждому посвящает раздел:
ское, Нухис-Шакинское, Ширвань, город и пристань Баку, Шаисеван
(Шахсевяны Ардебиля), Шуша, Генжа (Гянджа), Еривань, Нахичевань,
Карадаг (в Иране), Талиж (Талыш), Мышкин, Марага, Урумия (Ур
мия), Хой»
и другие ханства. Бурнашев отмечает, что большинство
азербайджанских ханов «самовластны» и не зависят от Персии, по
скольку имеют свои армии и создают политические союзы с други
ми ханствами и государствами.Благодаря труду российского пред
ставителя в Грузии можно узнать территорию, этническую картину
и состояние азербайджанских ханств.
4. Незначительность армянского населения
в Азербайджане и отсутствие у них государственности
согласно запискам С.Д.Бурнашева
Описывая «Шушинское ханство на землях карабахских и нахиче
Бурнашев называет его правителя Ибрагим хана само
властным и могущественным «в Адрибежани».
Российский пред
ставитель отмечает, что в ханстве «христиан 7000 дворов», что есть
еще и армяне, которые служат у Ибрагим хана.
А значит, армяне со
ставляли некоторую часть христианского населения Карабаха.
К
тому же следует иметь в виду, что территория Карабахского ханства
тогда распространялась на Нахичеванское, Эриванское ханства и поч
ти половину нынешней территории Азербайджанской Республики.
То
есть во всем этом обширном ареале всего было 7000 христиан
ских дворов, из которых лишь некоторая часть являлась армян
ской.
Тогда как после прихода царской России в течение только XIX
- начала XX в. на Кавказ в основном на азербайджанские земли было
заселено свыше миллиона армян из Турции, Ирана и Ближнего Вос
тока. По свидетельству русского ученого Н.Шаврова, непосредственно
принимавшего участие в мерах по колонизации Кавказа, к началу XX
«...из 1 млн. 300 тыс. душ проживающих в Закавказье армян бо
лее 1 млн. не принадлежит к числу коренных жителей края и поселены
[8, 64]. Среди местностей, в которых были размещены армяне-
переселенцы, историк упоминает «Нагорную часть Елизаветпольской
губернии» - т.е. нынешний Нагорный Карабах. При этом русский уче
ный особо делает акцент:
«Широко использовав лжесвидетельство,
армяне из безземельных пришельцев захватили огромные простран
ства казенных земель».
[8, 65] Н.Шавров также отмечал, что «оседлое
же туземное население, принадлежащее к татарскому Адзербейджан
скому племени, располагалось с давних времен вдоль берегов Куры и
Аракса и около Талышинских гор» [8, 37].
Описывая историю создания Карабахского ханства, С.Бурнашев
отмечает, что азербайджанский правитель Панах Али хан построил
115
город-крепость Шушу на месте села,
некогда принадлежавшего армянско
му мелику Шахназару. Отметим, что в
тот период в верхней части Карабаха
существовали 5 христианских меликств
– мелких феодальных поместий, ти
тул мелика которым дали в XV-XVII вв.
азербайджанские правители. Сперва
титул мелика был дарован албанскому
роду Гасан-Джалала, однако к XVII веку
этот род ослаб и был вынужден пород
ниться с армянскими переселенцами,
осевшими в верхнем Карабахе.
О происхождении мелика Шахназа
ра – выходца с юго-запада озера Севан
(Гёйча) и о том, что ему титул мелика
даровал сефевидский шах Аббас I, ар
мянский историк Аракел сообщает:
«Выйдя из Тифлиса, шах (Аббас I) на
правился в Гегамскийгавар, и войско
царское раскинуло там стан, а сам
шах Аббас остановился в селении Маз
ра в доме коренного жителя того села
мелика Шахназара… он оказал шаху гостеприимство, приличествую
щее царю… Почему и царь, возвеличив, одарил его почетными и бла
городными одеяниями,
пожаловал ему власть мелика того гавара
и ему, и братьям его другие имения и деревни»
5. Появление армян в Карабахе в трудах армянского автора
Раффии уничтожение древнего албанского наследия
Армянский классик XIX века Раффи в труде «Меликства Хам
сы» по поводу переселения рода мелика Шахназара в Карабах
отмечает:
«Разорительные набеги кавказских горцев в 1682 году
опустошили область Гехаркуни. В это время сын упомянутого ме
лика Шахназара мелик Хусейн и
сын его брата (мелика Мирза
бека) мелик Баги покинули побережье Гегамского озера и пере
селились с частью своих подданных в Карабах.
Местом своего
жительства они избрали селение Аветараноц (Чанахчи) в гаваре
Титул мелика здесь берет свое начало с XV века, когда Карабах вхо
дил в состав азербайджанских государств – Каракоюнлу (1410-1467) и
Аккоюнлу (1468-1501). В период правления Каракоюнлу произошло
событие, которое отразилось на последующей истории Карабаха. Род
бывшего албанского правителя Гасан-Джалала (Джалалиды) в одной
из областей Карабаха получил от шаха Джахан шаха Каракоюнлу ти
Описывая историю создания
Карабахского ханства,
С.Бурнашев отмечает,
что азербайджанский
правитель Панах Али хан
построил город-крепость
Шушу на месте села,
некогда принадлежавшего
армянскому мелику
Шахназару. Отметим, что в
тот период в верхней части
Карабаха существовали
5 христианских меликств
– мелких феодальных
поместий, титул мелика
которым дали в XV-XVII вв.
азербайджанские правители.
//4
тул мелика - поместного владетеля. Впоследствии владения рода Джа
лалидов разделились на пять албанских феодальных княжеств – так
называемых меликств Хамсе (Гюлюстан, Джараберд, Хачен, Варанда,
Армянский классик Раффи перечисляет армянские роды, которые
переселились в Карабах, захватили здесь некоторые угодья и затем
породнились с ослабевшим родом албанских князей Гасан-Джалалов.
За различные заслуги азербайджанские правители дарили или под
тверждали за этими переселенцами титул меликов, в результате чего и
возникли в верхнем Карабахе пять меликств (меликства Хамсы). Титул
мелик произошел от арабо-персидского слова мюлк (الملك) – «вла
Относительно этнической принадлежности этих меликов Раффи
в своей книге «Меликства Хамсы», отмечает, что
кроме албанского
правителя Хачена из рода Гасан-Джалала остальные четыре ме
лика были пришельцами в эти края:
«Из пяти господствовавших
в Карабахе меликских домов лишь правители Хачена были местными
жителями, а остальные, как мы видели и увидим далее, были пере
«Эти края... когда-то являлись частью Агванского царства, впо
следствии стали пристанищем армянских меликов»
Из книги Раффи становится известно, что в XVII-XVIII вв. албанский
Хаченский род ослаб и разделился на пять дочерних линий, вражду
ющих друг с другом. Воспользовавшись этой слабостью, сюда стали
проникать шайки армянских разбойников, которые в итоге породни
лись и слились с ветвями албанского рода Гасан-Джалалов.
Согласно исследованиям известного кавказоведа, советского ака
демика И.А.Орбели, в XII веке у князя Гасан-Джалала Давла, основате
ля албанского Хаченского княжества, были братья Закария Наср Давла
и Иванэ Атабег [12, с.149]. Их имена и указание на род Атабеков Азер
байджана ясно дают понять, что княжеский род не имеет отношения
к армянам. Это подтверждает известный французский кавказовед XIX
века Сен-Мартен, который писал о том, что братья и окружение Гасан-
Джалала относились к роду Ильдегизидов – Атабеков Азербайджана
Заключение
Возвращаясь к личности и трудам русского представителя в Грузии
С.Бурнашева, отметим, что о его записках об Азербайджане почти ни
чего не было известно, поскольку они носили полусекретный харак
тер. Именно поэтому журнал «Русскiй зрителъ», в 1828 году опублико
вавший цитаты из записок Бурнашева об Азербайджане, с удивлением
отмечал:
«Сообщаемъ читателямъ извѣстiе объ одной случайно по
павшейся намъ старинной книгѣ, которую смѣлоотносимъкъ разря
ду рѣдкостейвъ нашей литературѣ…»
117
Журнал констатировал, что
Азербайджан рассматривается в тру
де С.Бурнашева в географическом, статистическом и политиче
ском отношениях, тем самым опровергается нынешний ложный
постулат армянских историков о том, что Азербайджан не являл
ся на Южном Кавказе географической территорией и политиче
ским субъектом.
«Русскiй зрителъ» пишет:
«Подъобщимъ названiемъ
Адребижани (Адербиджани) Г.Бурнашевъ разумѣлъвъ тогдашнее
время, соединенiе нѣскольких областей Персiдскаго государства или
пространство земли… Сюда включались владение
Дербентское
Ханство Нухисъ-Шакiйское, Ширванъ, Баку, Шуша, Генжа,
Карабагъ
, Талышъ, Мышкинъ, Ардавель, Тавриз, Марага,
Урмiя и Хоя.
Развернувъ карту нынѣшней Персiи, съпрiятнымъ
удивленiемъвидимъ, что большая часть многочисленныхъ
здѣсь важнѣйшихъ и плодоноснѣйшихъмѣстъ прежней Адербид
жани, находится уже въграницахъ нашихъ, и подъблаготвор
нымъ правленiемъ Россiи…»
Согласно вышеприведенным цитатам, однозначно видно, что
земли, присоединенные к России согласно Гюлистанскому дого
вору 1813 года и Туркменчайскому договору 1828 года, являют
ся территорией Азербайджана. К тому же если до присоедине
ния этих земель самодержавие до начала XIX века их называло
Азербайджаном, то после вышеуказанных договоров однознач
но изъяло употребление название «Азербайджан» относительно
приобретенных южно-кавказских земель.
Отметим, что в С.Бурнашев разделил свое исследование на три ча
сти, которые были изданы в 1793-94 гг. Первая книга посвящена Гру
зии [5], вторая Азербайджану [6], а третья - горским народам Кавказа
[7], которая также имеет серьезное значение для изучения истории
Список использованной литературы:
Акты собранные Кавказской Археографической комиссией (АКАК), том 1,
Тифлис, 1866, 827 с. /ИНСТРУКЦІЯ, ДАННАЯ ПО ИМЯННОМУ Е.И.В. УКАЗУ,
изъ Государственной Коллегіииностранныхъ дѣлъ, министру въ Грузіи, с. с
Коваленскому, въ 16 ДЕНЬ апреля 1799 г., въ С.-Петербургъ./
Аракел Даврижеци. Книга историй /Перевод с армянского, предисловие и
комментарии Л.А.Ханларян/. Москва, 1973, 628 с.
Богуславский В. В. Славянская энциклопедия. Киевская Русь - Московия: в 2 т. -
Броневский С.М. Историческия выписки о сношениях России с Персиею,
Грузиею и вообще с горскими народами, на Кавказе обитающими со времен
Ивана Васильевича доныне. РАН. Институт востоковедения СПб. 1996, 240 с.
Бурнашев С.Д. Картина Грузии или описание политическаго состояния царств
Карталинскаго и Кахетинскаго, сделанное пребывающим при Его высочестве
царе Карталинском и Кахетинском Ираклии Темуразовиче полковником и
кавалером Бурнашевым в Тифлисе в 1786 г. -Курск: Типография Курскаго
//6
Приказа Общественнаго Призрения, 1793, 39 с.
Бурнашев С.Д. Описание областей Адребижанских в Персии и их политического
состояния, сделанное пребывающем при Е. В. царе Картаменском и Кахетинском
Ираклии Темуразовиче полковником и кавалером Бурнашевым в Тифлисе в
1786. -Курск: Типография Курскаго Приказа Общественнаго Призрения, 1793, 28
Бурнашев С.Д. Описание горских народов. - Курск: Типография Курскаго Приказа
Общественнаго Призрения, 1794, 21 с.
Издание русского собрания. Шавров Н.Н. Новая угроза русскому делу в
Закавказье: предстоящая распродажа Мугани инородцам. СПб., 1911, 156 с.
Карамзин Н.М. История Государства Российского, -М.: Олма-Пресс, 2004, том VII,
глава II, 880 с.
Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. История Карабага /Перевод А.Берже/.
газета «Кавказ» (№ 61, 62, 65, 67, 68, 69), Гл. 4, Тифлис, 1855, сетевая версия - www.
zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/
Мирза Джемал Джеваншир Карабагский. История Карабага /Пер. Ф. Бабаева/.
Баку: АН АзССР, 1959, 109 с.
Орбели И.А. Избранные труды. Ереван, 1963, 684 с.
Полное Собрание Законов Российской Империи (ПСЗРИ). СПб., 1830, собр. I,
том. ХХI, № 15835, 1070 с.
Полное Собрание Законов Российской Империи (ПСЗРИ). СПб., 1830, собр. I,
том VII, ук. № 4531, 933 с.
Раффи. Меликства Хамсы. Собрание сочинений в двенадцати томах, т. IX. -
Ереван: Советакан грох, 1987
Раффи (Акоп Мелик-Акопян). Меликства Хамсы. Гл. 4. Происхождение Мелик-
Шахназарянов, владетелей Варанды. Ереван: Наири, 1991
РГВИА, ф. 23 Воинские комиссии, оп. 1, д. 16, ч. II, л. 83; ф. 52 /Потемкин -
Таврический Г.А./, д. 610, ч. I, л. 10
«Русскiй Зрителъ», журналъ, 1828 г., том III, 268 с.
Фет-Али-Хан // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т.
и 4 доп.). - СПб., 1890-1907]. За это его прозвали «собирателем своей земли»
[В. Н. Левиатов. Очерки из истории Азербайджана в XVIII веке. Баку: Изд-во АН
Азербайджанской ССР, 1948, 227 с.
Халим Гирай Султан. Розовый куст ханов или история Крыма. /Пер. с крым-
татарского А. Ильми/. Симферополь: Доля, 2004, 161 с.
Цагарели А.А. Грамоты и другие исторические документы XVIII века, относящиеся
к Грузии, (том 2, с 1768 по 1801 года), СПб. 1891, 392 с. (14. Д. ХП. 1782 г.- Перевод
с доношения, присланного на персидском языке на высочайшее ее имп. вел-а
имя от Дербентского Фетх-Али-Хана)
Цагарели А.А. (ред.) Грамоты и другие исторические документы XVIII столетия,
относящиеся к Грузии. Том II, Выпуск II (с 1769 по 1801 год). С-Петербургь, 1902,
Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. С-Петербург, 1891, т. V, 494 с.
Saint-Martin M. Mémorieshistoriques et géogra�que sur l'Arménie. Paris, 1819, Vol. II,
119
Rizvan Hüseynov
S.D.Burnaşevin qeydləri XVIII əsrdə Qafqazda Azərbaycanın tarixi
Uzun illərdir ki, ermənilər Azərbaycan torpaqlarının Cənubi Qafqazda
mövcudluğunu inkar etməyə çalışır və "Azərbaycan" adlı anlayışın burada
1918-ci ildən, yəni Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulmasından sonra
meydana gəlməsini iddia edirlər. Beləliklə, bu dairələr Azərbaycan xalqını
Cənubi Qafqazda öz tarixi torpaqlarına, mədəni, mənəvi və memarlıq irsinə
malikolma huququndan “məhrum” etməyə çalışırlar.
Məqalədə Çar Rusiyasının Qafqaza gəlişi dövrü üzrə arxiv materialları
təqdim edilir. Xüsusən, Rusiya imperatorları I Pyotr, II Pyotr və I Pavelin
fərmanlarında, dövlətlərarası müqavilələrdə Qafqazda Azərbaycana aid olan
torpaqlar sadalanır. Məqalədə, həmçinin Rusiyanın Qafaqazda təmsilçisi
olmuş, o cümlədən Azərbaycan, onun siyasi əhəmiyyəti, hökmdarları və onların
nüfuzu haqqında hesabatlar tərtib etmiş rus zabiti S.D.Burnaşevin (1743-1824)
itirilmiş sayılan əsəri də təqdim olunur.
Rizvan Huseynov
The notes of S.D.Burnashev as a source of historical geography of
Azerbaijan in the Caucasus in the 18th century
Over the years Armenian study along with a part of foreign one endeavour
to claim that there were no Azerbaijani lands in South Caucasus and the
name “Azerbaijan” appeared just after the year 1918 when the Azerbaijan
Democratic Republic was established. By this, these groups of people try to
deprive Azerbaijani people rights on their own historical soil, their cultural,
spiritual and architectural heritage in South Caucasus.
This article includes archival materials of Royal Russia when it invaded the
Caucasus. Those archival materials include decrees of Russian emperors, as
Peter the Great, Peter II, Paul I, and interstate agreements where Azerbaijani
lands in South Caucasus are documented. The work of Russian o�cer
S.D.Burnashev (1743-1824), which was considered lost, is also adduced in this
article. S.D.Burnashev worked as a representative of Russia in the Caucasus.
He was responsible for the compiling information on the Caucasus including
reports on Azerbaijan with its political importance, rulers and their in�uence
in the region.
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 21.09.2016
Təkrar işləməyə göndərilmişdir: 24.10.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 14.11.2016
/0.
V?PİAİ QİW?QƏR TƏ
@CWLƏLV?LO KÜL?Qİ@ƏRLƏP
QİQRCKİ8 ƏQ?Q KCWİLLƏP
TƏ Ç?ĞGPGŞL?P
Kgop_qgw_
ecmqgw_qərg
`cwləjv_jo
kül_qg`ərjəpbə
dmpk_j_ş_l wclg
Açar sözlər:
miqrasiya, geosiyasət, beynəlxalq münasibətlər, yeni istiqamət,
ikili standartlar, humanitar fəlakət, miqrasiya böhranı
Key words:
migration, geopolitics, international relations, new direction,
double standards, a humanitarian disaster, migration crisis
Ключевые слова:
миграция, геополитика, международные отношения,
новое направление, двойные стандарты, гуманитарная катастрофа,
миграционный кризис
Kgop_qgw_
ecmqgw_qərg
`cwləjv_jo
kül_qg`ərjəpbə
dmpk_j_ş_l wclg
[email protected]?WCT
siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru
[email protected]
/02
Son bir neçə ildə bütün ölkələrin iqtisadi, siyasi və sosial-mədəni həyatına dərin
təsir göstərən qlobal miqrasiya böhranı İkinci Dünya müharibəsindən sonra ilk
dəfə rekord səviyyəyə - humanitar fəlakət həddinə çatmışdır. Bu proseslər konkret
dövlətlərin miqrasiya siyasəti çərçivəsindən və dolayısı ilə artıq nəzarət altından
çıxmışdır.
Hazırda dünyada miqrasiya axını geosiyasi qüvvələr balansının pozulması, miq
rantların üz tutduqları ölkələrdə üzlərinə qapıların bağlanması və s. vəziyyətdən
çıxış yolunun müəyyən edilməməsi səbəbindən yaxın illərdə dünya birliyi üçün
ən böyük təhlükə olaraq qalacaqdır. Xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, miqrasiya
siyasəti yönündə �kir ayrılıqları Avropa İttifaqını (Aİ) parçalama həddinə gətirib
çıxarmışdır. Artıq Böyük Britaniyada Aİ-dən çıxmaqla bağlı referendum keçirilmiş
və İttifaqı tərk etmək haqqında qərar qəbul edilmişdir.
Amerikalı tədqiqatçı T.Neyl yazır: "Bu gün bütün başqa fenomenlər arxa
plana keçib. Bütün nəzərlər miqrantlara yönəlib. İnsanlar hətta siyasi �qurla
rı, prezidentliyə namizədləri belə unudub, miqrant �quru və miqrasiya hamının
Qlobal miqrasiyanın yaranmasının ənənəvi olaraq məlum olan təbii-obyektiv,
iqtisadi şərtləri hazırda geosiyasi amillərlə əvəzlənmişdir. Bunların fonunda
miqrasiya birbaşa və dolayısı ilə dövlətlərin geosiyasi maraq və mənafelərinin
təmin edilməsi vasitəsinə çevrilir. Hazırda miqrasiya siyasəti beynəlxalq geosi
yasi güclərin maraq dairəsinə daxil olmuş, geosiyasi təzyiq alətinə çevrilmişdir.
Bu da mövcud miqrasiya böhranının tezliklə həll ediləcəyinə heç bir ümid yeri
qoymur.
Qeyd edilənlər onu deməyə əsas verir ki, XXI yüzilliyin siyasi tarixində beynəlxalq
münasibətlər sistemində baş verən proseslərin təkanverici qüvvəsi kimi miqrasiya
prosesləri, əsrin simvolu kimi isə miqrant �quru mərkəzi yer tutmaqdadır. Bu gün
miqrant dünyada dinamizm və dəyişikliklərin axarını dəyişən amil qismində qəbul
edilir. Tarixdə baş verən böyük insan köçü bir daha, lakin daha fərqli, miqyaslı və
ağrılı nəticələrlə baş verir.
Tanınmış politoloq, müasir dövrün qloballaşma, modernləşmə, geosiyasət və
digər problemlərini tədqiq edən Z.Baumanın �kirləri də maraqlıdır. O qeyd edir:
"İnsanların hamısı miqrant kimi doğulmaya bilər, ancaq gec-tez hamı miqrant ola
Müstəqil Azərbaycan Respublikasının həyata keçirdiyi dövlət siyasətində miq
rasiya məsələləri həmişə prioritet yer tutmuşdur. Prezidenti İlham Əliyevin 2012-
ci il 29 dekabr tarixli fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan 2020: gələcəyə ba
xış” İnkişaf Konsepsiyası yaxın perspektivlər üçün dövlətimizin inkişaf hədə�ərini
və prioritetlərini müəyyən edən rəsmi dövlət sənədi kimi özündə bu problemlə
bağlı məsələləri də əks etdirmişdir. 11 bölmədən ibarət Konsepsiyada dövlətin
milli təhlükəsizliyinin prioritet istiqaməti kimi miqrasiya problemi ilə bağlı
müddəalara mühüm yer ayrılmışdır [1].
Hazırda dünyanı təhdid edən miqrasiya böhranı mürəkkəb geosi
yasi regionda, artıq üçüncü onilllikdir ki müharibə vəziyyətində yaşayan
Azərbaycan Respublukasının işğal altında olan ərazilərində də əks-səda
vermişdir. Yaxın Şərqdə baş verən proseslərdən fürsət kimi sui-istifadə edən
təcavüzkar Ermənistan dövləti Suriyadan olan erməni əsilli miqrantları qey
ri-leqal olaraq Dağlıq Qarabağ ərazisində yerləşdirməyə cəhd göstərir.
Bu məsələ 2016-cı il oktyabrın 12-də MDB dövlətlərinin Miqrasiya Or
qanları Rəhbərləri Şurasının Bakıda keçirilən 19-cu iclasında xüsusi vurğu
lanmışdır: "Azərbaycan ciddi miqrasiya problemi ilə üzləşib. İşğal olunmuş
ərazilərdə qanunsuz miqrasiya və narkotik dövriyyəsi həyata keçirilir. Bu
gün Suriyadan milyonlarla insanın kütləvi şəkildə qaçqın düşməsi miqrasi
ya proseslərinin bütöv regionların taleyinə təsirinə ən əyani misaldır. Orta
Şərqdə baş verən hadisələr fonunda Avropada qaçqınlarla təhqiramiz dav
ranılır. Avropa İttifaqında miqrasiya problemi ilə bağlı e�ektiv həll mexa
nizmi hələ tapılmayıb. Bir çox halda adi insan hüquqlarına əməl edilmir.
Digər tərəfdən, miqrasiya böhranı fonunda Avropada irqçilik, dözümsüz
lük artır. Miqrantların Azərbaycana da qanunsuz daxil olmaq cəhdləri var.
Saxta sənədlərlə sərhəd-buraxılış məntəqələrindən Azərbaycana keçməyə
cəhd göstərən qeyri-leqal miqrantların sayının müəyyən qədər artma
sı müşahidə edilir. Azərbaycan əlverişli geosiyasi məkanda yerləşir, sabit
ölkədir, multikulturalizm hökm sürür" [3].
Bütün bunlar beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən dəyişikliklər
fonunda yeni çalarlar qəbul etmiş qlobal miqrasiya probleminin geosiyasi
aspektlərinin tədqiqini gündəmə gətirmişdir.
/, Kgop_qgw_ ecmqgw_qərg8 npm`jckgl rəbogoglgl `əxg
ləxəpg-kcrmbmjmhg kəqəjəjəpg
"Geosiyasət" anlayışını elmi dövriyyəyə gətirən Rudolf Çellen (1864–
1922) bu nəzəri tədqiqat sahəsini "məkanda təcəssümünü tapan, coğra�
orqanizm kimi mövcud olan dövlət haqqında elm" kimi izah edirdi [10,
s.182]. Yarandığı vaxtdan üzü bəri geosiyasət elmi də təkamülə uğra
mış, onun ənənəvi-klassik nəzəriyyələri yenilənmiş, müasir istiqamət və
cərəyanları ortaya çıxmışdır [2; 4].
Ümumi qənaətə görə, bu gün geosiyasət elmi Vestfal sistemindən üzü
bəri müəyyən edilən milli dövlətin suveren statusundan, eləcə də XX əsrin
sonlarından beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərindən biri kimi
formalaşan mövcud məkan-sərhədlərin toxunulmazlığı kimi reallıqdan çı
xış etməli, beynəlxalq münasibətlərin real
konsepsiyasından ayrı düşməməlidir.
Digər tərəfdən isə məlum olduğu
kimi, tarixin mürəkkəb mərhələlərində,
dünya siyasi arenasında aparıcı hesab
edilən dövlətlər arasında münasibətlərin
kəskinləşdiyi bütün dövrlərdə geosiyasət
özünün intibah və ya dirçəliş mərhələsini
yaşayır. Üstəlik də son onilliklərdə dünya
inkişafının başlıca meylinə çevrilən qlo
ballaşma və informasiya sivilizasiyasının
formalaşması prosesləri də məkan feno
meni haqqında geosiyasi elmin ənənəvi
təsəvvürlərinə düzəlişlər etməkdədir. Belə
ki, geosiyasət və qlobalistikanın XXI əsrdə
məkan paradiqmasına yanaşmaları da ol
duqca müxtəlif, hətta bir-birini inkar və
istisna edən baxışlara malikdir.
Bir tərəfdən qloballaşmanın tədqiqatçıları (qlobalistlər) dünyanın
bütövləşməsi və uni�kasiyasını coğra� sərhədlərin öz əhəmiyyətini getdikcə
itirəcəyi vahid sistem kimi izah edirlər. Digər tərəfdən isə geosiyasət el
minin təmsilçiləri faktiki olaraq dünyanın vahid sistem kimi mövcudluğu
nu inkar edir, məkanların inkişaf qanunauyğunluqlarını nəzərə almadan,
dünyada beynəlxalq münasibətlərin həyata keçirilməsinin qeyri-mümkün
olduğu �krində israr edərək “ikili standartların” normaya çevrilməsində bir
başa iştirak edirlər.
"Geosiyasəti dövlətin "coğra� zəkası" adlandırırlar. Müxtəlif dövlətlərin
və dövlətlərarası birliklərin nüfuz dairələrinin bölünməsi və yenidən
bölünməsi qanunauyğunluqlarını öyrənən bu fənlərarası bilik sahəsi XXI
əsrdə xüsusi diqqət obyektinə çevrilmişdir. Bu da təsadü� deyil: baş verən
qızğın proseslər dünya nizamında ciddi dəyişikliklərlə müşayiət olunur,
bəzi dövlətlər öz əvvəlki qüdrətini itirir, yeni güc mərkəzləri yaranır, on
ların təsiri çox böyük məkanlara yayılır, "rəngli inqilablar", "ərəb baharı",
çoxsaylı lokal münaqişələr dünyanın geosiyasi xəritəsinin dəyişməsinə
gətirib çıxarır. ...Klassik geosiyasət baxımından coğra� mühit dövlətlərin
beynəlxalq siyasi davranışına təsir göstərən sabit və toxunulmaz amil
dir. Lakin müasir geosiyasi təhlil bu gün baş verən ciddi dəyişiklikləri
nəzərə almaya bilməz. Bütün bunlar beynəlxalq münasibətlər sahəsində
həmişə ciddi nəticələr vermişdir. Şübhə yoxdur ki, geosiyasət istər
beynəlxalq münasibətlərin öyrənilməsinə, istərsə də dövlətlərin və on
ların hökumətlərinin beynəlxalq strategiyasına təsir göstərmişdir və
göstərməkdə davam edir" [5, s.34].
Qml mlgjjgijəpbə bülw_
gligş_dılıl `_şjıa_ kcwjglə
çctpgjəl ojm`_jj_şk_ tə
gldmpk_qgw_ qgtgjgx_qgw_qılıl
dmpk_j_şk_qı npmqcqjəpg bə
kəi_l dclmkclg f_ooılb_
ecmqgw_qg cjkgl ələlətg
rəqəttüpjəpglə büxəjgşjəp
crkəibəbgp, @cjə ig, ecmqgw_qər
tə ojm`_jgqrgi_lıl VVG əqpbə
kəi_l n_p_bgok_qıl_
w_l_şk_j_pı b_ mjbsoa_
küvrəjgd, fərr_ `gp-`gpglg gli_p tə
gqrgql_ cbəl `_vışj_p_ k_jgibgp,
127
Qeyd edilən məsələlər aspektində mürəkkəbləşdirilən amillər həm də
"elmlərarası dialoq problemi" adlandırıla bilər. Konkret olaraq gətirilən
misalda qlobalistlər və geosiyasət elminin təmsilçiləri arasında elmi di
aloq hələlik mövcud deyil. Bunun əvəzinə hazırkı dövrdə dünyada baş
verən ziddiyyətli proseslərin, o cümlədən qlobal miqrasiya dalğasının
görünməmiş templəri ilə səciyyələnən miqrasiya böhranının elmi tədqiqinə
dair qeyd edilən elmi yanaşmalar aspektində ayrı-ayrılıqda, sanki paralel
müstəvilərdə tədqiqatlar aparılır. Bu da öz növbəsində miqrasiyanın qlo
bal axınlarının geosiyasi anlamda dərk edilməsinə böyük maneə yaradır.
Bir tərəf miqrasiya axınlarının qloballaşmanı şərtləndirdiyini, digər tərəf isə
əksinə, qloballaşma nəticəsində insan köçünün bu dərəcədə artması �kri
ni irəli sürür. Bu da yaranmış mənzərənin natamam, yaxud qeyri-adekvat
tədqiqini şərtləndirir.
0, Kgop_qgw_ ecmqgw_qərg ecmqgw_qg ləxəpgwwəlgl dəpojg
tə wclg gqrgo_kərg igkg
Miqrasiya bilavasitə geosiyasət elminin tədqiqat predmeti kimi
öyrənilməsə də, istər tarixin müxtəlif mərhələlərində, müstəmləkəçilik
siyasəti, münaqişə və müharibələrdə, insanların məskunlaşdığı ərazilərin
işğalı və mühasirədə saxlanılması proseslərində, istərsə də leqal və qeyri-
leqal miqrasiyanın tənzimlənməsi üsullarının tətbiqi və s. qismində dolayısı
ilə “geosiyasətin barometri” hesab edilmişdir.
Miqrasiya geosiyasətindən danışarkən miqrant amilinin politologiya
da tətbiq edilən "resurs" anlayışı aspektində təhlil edilməsi, daha dəqiq
deyilsə, miqrasiyanın geosiyasi resurs kimi xüsusiyyətləri də gündəmə gəlir.
Bu baxımdan, “resurslar” və “geosiyasi resurslar” anlayışlarını yaxın mənalı
anlayışlar kimi istifadə etmək olar. Klassik geosiyasətdə resurslar dedikdə,
dövlətin coğra�-ərazi yerləşməsi (K.Haushofer), xammal və demoqra�k re
sursları (H.Ratsel), həmçinin iqlim və quru/dəniz kommunikasiyaları (V.de
la Blaş) nəzərdə tutulur və bilavasitə məkanın coğra� dərk edilməsi kimi
Məlumdur ki, istənilən dövlətin geosiyasi xüsusiyyətlərinin əsas dəyər
ölçüləri kimi çıxış edən resurslar və amillər mövcuddur. Həmin amillərə
ölkənin dinamik inkişafı, beynəlxalq aləmdəki yeri və rolu, çoğra� mövqeyi,
ikitərə�i və çoxtərə�i tərəfdaşlıq dəyəri, ərazisinin ölçüləri, sərhədlərinin
vəziyyəti və qonşularla münasibəti, maddi və mənəvi resurslardan yarar
lanma əmsalı və s. ilə yanaşı, insan kapitalı, demoqra�k potensialı və on
dan səmərəli istifadə üsulları da daxildir. Miqrasiya siyasətinin geosiyasi
aspektdə tədqiqi ərazini, coğra� və demoqra�k şəraiti, eləcə də qlobal
və milli maraqların təhlilində müxtəlif ölkələrin demoqra�k insan poten
sialının diqqət mərkəzinə gətirilməsini
nəzərdə tutur.
Geosiyasi tədqiqatlarda istifadə edilən
əsas anlayışlar
geosiyasi məkan, resurslar,
geostrateji region, geosiyasi rayon, dövlətin
ərazisi
və s.-dir. Tədqiqatçılar tərə�ndən
geosiyasi resursların
təbii, təbii-sosial, so
sial, mental, şəxsi
və s. kimi tipləri təsnif
edilir. Sübut etməyə ehtiyac yoxdur ki,
sadalanan anlayışların hamısı miqrasiya
prosesləri ilə bilavasitə bağlıdır.
Geosiyasi
məkan
bütün dünya ölkələrinin (beynəlxalq körfəzlər və açıq dənizlər, An
tarktida da daxil olmaqla) malik olduğu ərazilərin məcmusudur.
Geostrateji
region
regional ərazilərlə yanaşı, təsir və nəzarət zonalarını əhatə edən və
buna görə də məhdud sayda olan daha böyük məkanlardır. Geosiyasi re
gion nisbətən kompakt ərazi olub, geostrateji məkanın tərkibinə daxildir.
Geosiyasi resursların təsnifatı probleminə həsr edilən tədqiqatlarda,
adətən, sözügedən resurslar bu cür müəyyən edilir: Geosiyasi resurslar in
san birliklərinin varlığı, mövcudluğu və inkişafı ilə bağlı vasitələr olub, ha
zırkı vəziyyətdə geosiyasi mübarizənin əsas dayağı və başlıca obyekti kimi
çıxış edir.
“Resurslar” kateqoriyası geosiyasi müzakirənin əsas anlayışlarındandır.
Hikrimizcə, bu kateqoriya öz mahiyyətinə və istifadəsinə görə geosiyasi
elmin əsas kateqoriyası olan “məkan” anlayışından sonra ikinci yerdə du
rur. Bu anlayışların dərin qarşılıqlı əlaqəsi, əlbəttə ki, təsadü� deyil: siyasi
məkan heç bir zaman “boş”, “əhəmiyyətsiz” olmur. O, həmişə resursların
sığınacağı olub: real olaraq indiki məqamda istifadə edilib, yaxud potensial
Digər tərəfdən, miqrasiya müasir dünyanın əsas problemlərindən,
miqrantlar isə dövlətlərarası münasibətlərdə artıq son yüzildə mühüm
rol oynamağa iddialı olan yeni qeyri-dövlət aktorların - diasporaların po
tensial tərkib hissələrindən biridir. Miqrantlar çox zaman öz dövlətlərinin,
yaxud etnoslarının geosiyasi fəaliyyətlərinin təəssübkeşlərinə çevrilirlər.
Məlumdur ki, Çinin hazırkı geosiyasi doktrinasında "təbii həyat məkanı"
termini əksini tapıb və miqrasiyanı stimullaşdırmağa yönəlib. Çin hökuməti
başqa ölkələrdə yaşayan “xuatsyao” – etnik çinli diasporaları simasında
əhəmiyyətli geosiyasi ehtiyatlara malikdir. Bu baxımdan, Çin dövlətinin
qlobal statusu, miqrasiyası fenomeni "Çin demoqra�k ekspansiyası" ad
lanan, elmi ədəbiyyatda "sarı təhlükə" ("sarı" dedikdə "Çin irqi" nəzərdə
tutulur) termini ilə ifadə edilən problem müzakirələrin gündəmini təşkil
edir. Çin ən çox əhali sayı ilə ümumplanetar miqyasda ən nəhəng emiqra
siya donoru statusuna malikdir. Həmçinin ən yüksək inkişaf tempinə malik
Kgop_qgw_ qgw_qərglgl ecmqgw_qg
_qncirbə rəbogog əp_xglg, amğp_�
tə bckmop_�i şəp_grg, cjəaə
bə ojm`_j tə kgjjg k_p_oj_pıl
rəfjgjglbə küvrəjgd –jiəjəpgl
bckmop_�i glq_l nmrclqg_jılıl
bgooər kəpiəxglə eərgpgjkəqglg
ləxəpbə rsrsp,
129
iqtisadiyyata, ən güclü orduya və bunlar
dan daha vacibi "sakit işğal" adlandırılan
və Çindən dünyaya miqrasiyanı stimul
laşdıran böyük iddialara malikdir.
BMT-nin məlumatına görə, "dünyanın
140 ölkəsində 80 milyondan artıq çinli
miqrant yaşayır. Bu, Almaniyanın əhalisinə
bərabərdir. Çinlilər Malayziya iqtisadiy
yatının 70%-nə, Tayland iqtisadiyyatının
80%-nə, Hilippinin milli sərvətinin 60%-nə
nəzarət edirlər. ÇXR-in iqtisadi inkişafına
əsaslı təsirə malik amillərdən biri də məhz
miqrasiya və dünyada sayca ən böyük
olan Çin diasporasıdır. Çinli miqrantların
gəlirləri hər il fantastik rəqəmlə - 3 trilyon
ABŞ dolları ilə ölçülür. 2014-cü ildə Çin
əhalisinin sayının 2 milyarda yaxınlaşması proqnozlaşdırılır" [7].
Daxili, o cümlədən hərbi münaqişələr nəticəsində meydana gələn miq
rasiya problemləri “insan hüquqları” şüarı altında geosiyasi manipulyasiya
və təzyiq vasitəsinə, bir çox hallarda isə başqa ölkənin daxili işlərinə qarış
maq üçün ikili standartlar siyasətinin tətbiq edilməsi yönündə bəhanəyə
çevrilir. Yaxud miqrasiya geosiyasi iddiaların genişlənməsinin də amili ola
bilər. Demoqra�k aqressiya ilə yanaşı o, ixtisaslaşmış mütəxəssislərin axını
nı stimullaşdıra və elmi-texniki tərəqqini sürətləndirə bilər. Sonuncu hal re
sipient (qəbul edən) ölkənin iqtisadi, informasiya və ideoloji məkanının in
kişafına gətirib çıxarır, onun geosiyasi potensial və nüfuzunun güclənməsi
vasitəsinə çevrilir. Əksinə, “beyin axını”, yəni mütəxəssislərin xaricə da
imi işləmək və yaşamaqla bağlı axın etməsi tərk edilən ölkəni geosiyasi
cəhətdən zəi�ədir. “Beyin axını”nın stimullaşdırılması geosiyasi rəqibin iqti
sadi, informasiya və ideoloji məkanının nəzarətdə saxlanılması vasitəsi ola
bilər.
Qeyd edilənləri ümumiləşdirməyə çalışsaq, "miqrasiya geosiyasəti" an
layışının hələlik ümumən qəbul edilmiş elmi təri� olmadığı üçün onun bu
cür mənalandırılmasına cəhd edə bilərik: miqrasiya geosiyasəti dedikdə,
dövlətlərin daimi miqrasiya proseslərini öz milli maraqlarına uyğun olaraq
bu və ya digər məkanlara yönəltmək, yaxud miqrantların gəlişini stimul
laşdırmaq, onları məqsədyönlü şəkildə tənzimləmək, dolayısı ilə miqrant
amilindən cəmiyyətdə ictimai rəyin formalaşmasında, siyasi mübarizədə,
başqa ölkələrin daxili işlərinə düşünülmüş şəkildə müdaxilə və qeyri-sa
bitlik yaratmaqla geosiyasi təsir və təzyiq vasitəsi kimi sui-istifadə etmək
cəhdləri, yaxud bu cür cəhdlərin qarşısını almağa yönəlmiş çoxşaxəli
tədbirlərin həyata keçirilməsi başa düşülür.
B_vgjg, m aükjəbəl fəp`g
kül_ogşəjəp lərgaəqglbə
kcwb_l_ eəjəl kgop_qgw_
npm`jckjəpg “glq_l füosoj_pı”
şü_pı _jrılb_ ecmqgw_qg
k_lgnsjw_qgw_ tə rəxwgo
t_qgrəqglə, `gp çmv f_jj_pb_ gqə
`_şo_ –jiəlgl b_vgjg gşjəpglə
o_pışk_o üçül gigjg qr_lb_prj_p
qgw_qərglgl rər`go cbgjkəqg
w–lülbə `əf_ləwə çctpgjgp,
/1.
Beynəlxalq münasibətlər sistemində miqrasiya geosiyasətinin artıq
yeni formalaşan bir istiqamət kimi səciyyələndirilməsinə əsas verən bəzi
mühüm meyilləri və təzahürləri, eləcə də onun aktuallığını şərtləndirən
səbəbləri aşağıdakı kimi sistemləşdirmək olar:
Suveren dövlətlərin daxili işlərinə məqsədyönlü müdaxilə
nəticəsində kütləvi miqrasiya axınlarına təkan verilməsi, baş verən
proseslərin destruktiv nəticələri qloballaşan dünyada bütün ölkələrə təsir
edir;
Liberal multikulturalizm nəzəriyyəsinin və praktikasının i�asa uğra
masının başlıca səbəbi kimi miqrasiya amili önə çəkilir;
İntellektual miqrasiya kimi məlum olan “beyin köçü” miqrasiyanın
geostrateji məqsədlərlə yönəldilən mühüm istiqamətlərindən birinə çevril
mişdir;
Miqrasiya proseslərinin təbii-obyektiv hesab edilən səbəbləri
və meyilləri transformasiyaya uğramış, könüllü sosial-iqtisadi motivli
hadisə kimi xüsusiyyəti arxa plana keşmiş, işğalçılıq və təcavüzkar siyasət
nəticəsində formalaşan lokal hərbi münaqişələr və xarici müdaxilə, soyqı
rımı və repressiyalar, iqtisadi böhranlar və s. məcburi (zorakı) səbəblərlə
şərtləndirilmiş miqrant axınları qlobal meylə çevrilmişdir;
Zorakı miqrasiya axınlarının “idarə edilən xaos texnologiyaları"nın
nəticələri kimi çıxış etməsi Qərb dövlətlərinin insan köçünün əsasən daxili
məkanda tənzimlənməsini nəzərdə tutan miqrasiya siyasətinin qlobal kon
tekstli geosiyasətə transformasiya etməsindən xəbər verir.
Qeyri-qanuni miqrasiya, münaqişəli ərazilərdə yaranan nəzarətsiz
“boz zonalar” terror təşkilatlarının, cinayətkar və ekstremist birliklərin
transsərhəd məkanlarda hərəkəti üçün istifadə edilir.
Yaranmış miqrasiya böhranının əsas səbəblərindən biri də miq
rantları qəbul edən cəmiyyətlərə onların inteqrasiyası ilə bağlı problemlər,
dözümsüzlük və birgəyaşayışın ənənəvi qaydalarından imtina edilməsidir.
Son dövrdə bu həssas məsələ siyasi və geosiyasi maraqlara uyğun olaraq
müxtəlif ölkələrdə manipulyasiya vasitəsinə çevrilmişdir. Bu da öz nəticəsini
miqrantofobiyadan başlayaraq islamofobiya, qatı millətçilik, neofaşizm,
ksenofobiyalar formasında büruzə verir.
İslam amilinin qabardılaraq onun süni "islamofobiya" təhdidi
qismində geosiyasi təzyiq vasitəsinə çevrilməsi yönündə səylər miqrasiya
böhranını daha da kəskinləşdirmişdir;
Müasir miqrasiyanın geosiyasi maraqlar dairəsinə daxil
edilməsindən irəli gələn, gerçək humanitar fəlakətə çevrilən nəticələr
vəziyyətdən çıxış yolunun, bu proseslərin tənzimlənməsi mexanizmlərinin
qısa zaman ərzində, eləcə də bu qəbildən olan problemlərlə üzləşən
131
ölkələrin təcrübəsini nəzərə almaqla birgə beynəlxalq həllini ciddi surətdə
tələb edir. Bu da öz növbəsində tədqiqat mövzusunun işlənilməsinə həm
elmi, həm də sosial sifarişin mövcud oldğuna dəlalət edir.
Birmənalı olaraq dərk edilməlidir ki, bu məsələnin həlli yalnız suve
ren dövlətlərin daxili işlərinə müdaxiləyə və ərazi bütövlüyünün pozulma
sına son qoyulması, zorakı miqrasiyanın tənzimlənməsi və qaçqınların tərk
etdikləri ölkələrdə münaqişələrin ədalətli həll edilməsi, işğal edilmiş tor
paqlara qaytarılması və nəhayət, ikili standartlar siyasətindən əl çəkilməsi
ilə mümkündür.
"Azərbaycan-2020: gələcəyə baxış" İnkişaf Konsepsiyası. // http://www.president. az/
�les/ future_az.pdf
Babaoğlu H. Dünya siyasəti və beynəlxalq münasibətlər. Bakı: Uniprint, 2014, 676 s.
Huad Ələsgərov: "Azərbaycan ciddi miqrasiya problemi ilə üzləşib" // http://migrati
on.gov. az/post. php?pageid 6287
Həsənov Ə. Azərbaycanın geosiyasəti. Dərslik. Bakı: “Zərdabi LTD” MMC, 2015, 1056 s.
Məmmədov N. Geosiyasətə giriş. İki cilddə. I cild: Geosiyasətin nəzəri əsasları. Bakı:
Azərbaycan, 2011, 576 s.
Комлева Н. Геополитические ресурсы: попытка классификации //Пространство
и Время Выпуск № 3 (13), 2013.
Мировая миграция в цифрах. Совместный доклад Департамента по
экономическим и социальным вопросам ООН (ДЭСВ) и ОЭСР для Диалога
высокого уровня по миграции и развитию ООН, 3-4 октября 2013 г. // https://
www.oecd.org/els/mig/RUSSIAN.pdf
Ратцель Ф. Политическая география. // Геополитика: хрестоматия /сост.
Б.А.Исаев/. – СПб.: Питер, 2007, 528c.
Хаусхофер К. Границы в их географическом и политическом значении. В кн.:
О геопoлитике. Работы разных лет. М., 2001, 327c.
Челлен Р. О политической науке, ее соотношении с другими отраслями знания и
об изучении политического пространства / предисл. М.В.Ильина // Полис, 2005,
Thomas Nail. We're In The Century Of The Migrant // https://www.cpr.org/news/
story/du-philosopher-were-century-migrant
Zygmunt Bauman. Globalization: The Human Consequences. New York: Columbia
University Press, 1998, 136p.
Hatali Abdullayev
Geopolitics of migration - as the new direction formed in the
international relations
Theme of article is devoted to the geopolitical aspects of migration, as the
new direction formed in the international relations and geopolitical theory.
It is noted that, in the modern system of international relations there is
increasingly growing trend of transformation of migration factor and migration
processes to the tool and means of ensuring of geopolitical interests.
/10
Author underlines, that the consequences of the transformation of migration
policies in geopolitics has created a deep crisis in the global community. The
humanitarian catastrophe and tragedy of millions of migrants, European
migration crisis formed as a result of interference in the internal a�airs of
sovereign states is the greatest threat to civilization prospects. The existence
of double standards in solution of international migration crisis aggravates the
Фатали Абдуллаев
Геополитика миграции - как новое направление формирующиеся
в международных отношениях
В исследовании рассматривается проблема миграционной геополи
тики как нового направления геополитической теории и международных
отношений. Отмечается, что в современной системе международных от
ношений все больше усиливается тенденция преврашения факторa ми
грации и миграционных процессов в средство обеспечения геополити
ческих интересов.
Автор подчеркивает, что последствия трансформации миграционной
политики в геополитику создало глубокий кризис в мировом сообще
стве. Гуманитарная катастрофа и трагедия миллионов мигрантов, Евро
пейский миграционный кризис, сформировавшийся в результате вмеша
тельства во внутренние дела суверенных государств, является большой
угрозой для перспективы цивилизации. Существование двойных стан
дартов в решении проблем международного миграционного кризиса все
больше усугубляет ситуацию.
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 12.09.2016
Təkrar işləməyə göndərilmişdir: 26.09.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 11.10.2016
L?RM-lsl
ig`cpküb_�ə
qgw_qərg
133
Açar sözlər:
kibermüda�ə, kibertəhlükəsizlik, kiberhücum, NATO, Varşava
sammiti, təhlükəsizlik təhdidləri, NATO-nun tərəfdaşlıq siyasəti
Key words:
cyber defence, cyber security, cyber-attack, NATO, Warsaw
summit, security challenges, NATO's partnership policy
Ключевые слова:
киберзащита, кибербезопасность, хакерская атака,
НАТО, Варшавский саммит, вызовы безопасности, политика партнерства
НАТО
L?RM-lsl
ig`cpküb_�ə
qgw_qərg
Tüq_jə
KCHBİWCT?
?KC? Hüoso tə İlq_l H_oj_pı
İlqrgrsrslsl bmirmp_lrı
t]kcfbgwct_>w_fmm,amk
/12
XXI əsrin təhlükəsizlik mühiti dəyişmiş və müasir cəmiyyət mühüm kom
munikasiya və informasiya sistemlərindən getdikcə daha çox asılı olmuşdur.
Rəqəmsal kommunikasiyalar cəmiyyətin onurğa sütunu olmaqla bərabər,
həm də nəzarəti və idarəsi mürəkkəb olan sistemlərdir. Son illər cəmiyyət
həyatına önəmli dərəcədə nüfuz edən rəqəmsal kommunikasiya və infor
masiya sistemləri istər-istəməz iqtisadi, siyasi, hərbi, təhlükəsizlik mühitinə
də təsirini artırmış və beynəlxalq terror təşkilatları, məqsədyönlü qruplar
üçün hədəfə çevrilməyə başlamışdır. Bu da beynəlxalq münasibətlərin ak
torlarını öz gündəliyinə yenidən baxmağa və kibersahəni diqqət mərkəzinə
gətirməyə sövq edir.
Hazırkı dövrdə kiberhücum və ya kibermüharibənin cəmiyyət
daxilində yarada biləcəyi problemlər minlərlə insanın ölümünə səbəb
ola biləcək nüvə müharibələri qədər ciddi nəticələr doğura bilər. Birinci
halda insan tələfatı daha az olsa da, iqtisadi fəsadlar daha böyük miq
yaslı olacaqdır. Tədqiqatçıların qeyd etdiyi kimi, “artıq əsas narahatlıq
doğuran məsələ kütləvi qırğın silahları deyil, kütləvi iğtişaş/çaxnaşma
silahlarıdır” [2, s. 47].
Yeni yaranan bir domen kimi ümumilikdə kibersahədə işlənən
kibermüharibə, kiberhücum, kibermüda�ə, kibertəhlükəsizlik
kimi anlayış
lara vahid tərif vermək çətindir. Bu anlayışlara aydınlıq gətirilməsi üçün bir
sıra suallara cavab axtarmaq lazım gəlir: Kibermüharibəni müəyyən edən
xüsusiyyətlər nədir? Ona qarşı cavab tədbirləri adi halda dövlət və qeyri-
dövlət aktorlarından gələn hücumlarla eyni formadamı olmalıdır? Cavab
tədbirlərinin xarakteri necə olmalıdır? Kibermüda�ə hərbi, yoxsa mülki
NATO beynəlxalq siyasi və hərbi əməkdaşlıqda önəmli əməkdaşlıq me
xanizmi rolunu oynayan təşkilata çevrilmişdir. Alyans tarixən daha çox “zo
rakı güc” (hard power) kontekstində öz fəaliyyətini qurmuşdu. Çünki o dövr
bunu tələb edirdi. Lakin texnologiyanın inkişaf etdiyi müasir dövrdə ortaya
çıxan yeni təhdidlər ənənəvi problemlər qədər önəm kəsb etməyə, NATO
da yeni texnologiya və hərbi taktikalara adaptasiya olunmağa başlamışdır.
Alyansın kibersahəyə marağı varmı və yaxud olmalıdırmı? Bu istiqamətdə
hansı praktiki işlər görülür və/və ya görülməsinə ehtiyac vardır?
/, Ig`cprəfjüiəqgxjgwgl i_rcompgw_j_pı
Nəzəri yanaşsaq, kibertəhlükəsizlik özlüyündə geniş anlayışdır, onun
tərkib hissəsi kimi dörd kateqoriyanı fərqləndirmək mümkündür [1, s.299].
Bunlardan birincisi kibercinayətkarlıqdır ki, bu, fərdi şəxslər və biznes
135
fəaliyyətinə qarşı yönəlir, əsas etibarilə maliyyə əldə etmək məqsədilə fərdi
şəxslər və qruplar tərə�ndən həyata keçirilir. Kibercasusluq ikinci kateqori
yanı təşkil etməklə dövlət aktorları tərə�ndən həyata keçirilir. Əsas məqsəd
siyasi, hərbi, kommersiya sahələrinə aid olan gizli, həssas məlumatları ələ
keçirməkdir, hədəf isə özəl biznes sahələri və xarici ölkələrdir. Kiberterro
rizm adi terror hücumunun daşıdığı xüsusiyyətlərə malikdir (siyasi məqsədlə
qorxu yaratmaq). Terrorizmin qeyri-zorakı forması hesab edilən kiberterro
rizm nəticəsində indiyədək insan tələfatı qeydə alınmasa da, öz təsirini son
illərdə genişləndirməklə daha çox diqqət cəlb etmişdir. Kibertəhlükəsizliyin
son kateqoriyası kibermüharibədir. Müasir dövrdə nümunə kimi 2008-ci
il Rusiya-Gürcüstan hadisələri zamanı Gürcüstanın hökumət və hərbi qu
rumlarına qarşı edilən kiberhücumlar göstərilə bilər. Kibertəhlükəsizliyin
yuxarıda qeyd olunan son üç sahəsində NATO-nun rolu vardır və ya olması
zəruridir.
NATO yarandığı vaxtdan bu günədək çəkindirmə (deterrence) siyasəti
əsasında fəaliyyət göstərsə də, kibersahə üzrə bu prinsipi tətbiq etmək
çətindir. Səbəb kiberhücumları törədənin anonimliyi, qlobal əhatəliliyi,
informasiya şəbəkələrinin bir-biri ilə sıx əlaqəsidir və bu amillər
kiberçəkindirmənin e�ektivliyini azaltmış olur.
0, L?RM-lsl ig`cpq_fə üxpə k_p_ğılıl əq_qj_pı
NATO-nun kibersahədə irəliyə doğru addımlar atması bir sıra
proseslərin və səbəblərin təsirindən baş vermişdir. Bu xüsusda ilk növbədə
Alyansın əməliyyatlar zamanı (Kosova, Əfqanıstan və Liviya əməliyyatları)
qarşılaşdığı təcrübələrini qeyd etmək olar. NATO hələ 1999-cu ildə Ser
biyada həyata keçirilən Müttə�q Qüvvələr Əməliyyatı (Operation Allied
Horce) zamanı serb tərəfdarı olan hakerlər tərə�ndən kiberhücumlara
məruz qalmışdı [14, s.10]. Ovaxtkı hücumlar NATO-da elektron ünvanların
blok olunması və Alyansın internet səhifəsinin bir neçə günlük dağıdıl
ması ilə nəticələnmişdi. Nəticədə NATO kibersahəyə diqqətini artırmağa
və onu öz strateji planlarına daxil etməyə başladı. Daha sonra 2001-ci
ilin 11 sentyabr hadisələri və bu zaman terroristlərin internetden istifadə
etməsi Alyansın bu sahədə fəaliyyətinə təsirini göstərdi. Eyni zamanda
Alyansın geosiyasi və strateji rəqibləri olan Rusiya və Çinin kibersahədəki
nailiyyətləri NATO-nu da bu mənada geri qalmamağa sövq etdi. Həmçinin
son illər NATO-nun özünə və onun üzvlərinə qarşı həyata keçirilən kiber
hücumlar bu mövzunun qısa zamanda Alyansın gündəmini zəbt etməsinə
rəvac verdi.
Baş verən bu hadisələr Alyans çərçivəsində kibermüda�ə məsələsi
ətrafında daha çox müzakirələrin aparılmasına, bir sıra sənədlərin qəbul
/14
edilməsinə və praktiki addımların atılmasına əsas verdi. NATO dövlət
və hökumət başçılarının 2002-ci ildə keçirilmiş Praqa sammitindən
etibarən zirvə görüşlərinin yekun bəyannamələrində kibertəhlükəsizlik,
kibermüda�ənin önəmi və onun müha�zəsi üzrə fəaliyyətə dair məsələlər
yer aldı. Praqa sammitində üzv ölkələr “Kiberhücumlara qarşı müda�ənin
gücləndirilməsi üzrə ölçülər təşəbbüsü”nə dair öhdəlik götürdülər. Bu
sammit kibersahədə NATO-da bəzi strukturların yaradılmasına səbəb oldu.
2003-cü ildə NATO öz şəbəkələrinin müha�zəsini təmin etmək üçün Kom
püter İnsidentləri üzrə Cavab İmkanları Mərkəzini yaratdı. 2011-2012-ci
illərdə bu qurumun fəaliyyəti genişləndirildi. Belə ki, bu sahə üzrə NATO-
nun qabiliyyət və imkanlarının geniş təhlili aparıldı, artıq ehtiyac olduğu
təqdirdə NATO-ya üzv ölkələr bu Mərkəzin xidmətlərindən istifadə edə
bilərdi [3]. Praqa sammitindən sonra həmçinin NATO-nun kibermüda�ə
proqramının əsası qoyuldu.
1, Ig`cpküb_�ə kəqəjəqglgl L?RM-lsl eülbəjgwglbə
əfəkgwwərglgl _prk_qı
Alyansın 2006-cı ildə baş tutan Riqa sammiti kibermüda�ə məsələsinin
önəmini daha da artırdı. Burada əsas diqqət NATO-nun öz informasiya
sistemlərinin kiberhücumlardan qorunması məsələsinə yönəldildi. 2007-ci
ilin aprel-may aylarında Estoniyada dövlət və özəl qurumlara qarşı həyata
keçirilən hücumlardan sonra NATO kiberhücumlara qarşı özünün kommu
nikasiya və informasiya sistemlərinin müha�zəsinə diqqətini artırmalı oldu.
Estoniyada baş verən bu hadisə nəticəsində hökumət qurumlarının internet
səhifələri ilə yanaşı, iki iri bankın, bir sıra siyasi partiyaların və ölkənin ən iri
üç xəbər agentliyinin səhifələri hücuma məruz qaldı və onlara daxil olmaq
mümkün olmadı. Estoniya hökuməti bu məsələdə Rusiyanı günahlandırdı.
Bu hadisənin Estoniyanın sovet işğalından azad olunması ilə bağlı abidənin
sökülməsinə cavab olaraq törədildiyi qeyd edildi. Bu hadisə onu göstərdi
ki, Alyans bu vaxtadək yalnız özünün əməliyyat sistemlərinin müha�zəsinə
üstünlük verib, o vaxt üzv ölkələrdə olan analoji sistemlərin qorunması bu
Estoniya hadisələri zamanı Vaşinqton müqaviləsinin əsasını təşkil edən
və kollektiv müda�əni nəzərdə tutan 5-ci maddə ("Alyansın bir üzvünə qar
şı silahlı hücum bütün üzvlərə qarşı hücum demək olacaqdır") işə salınma
dı [6, s.1]. Səbəb kimi mübarizə aparılacaq müəyyən olunmuş düşmənin
olmaması, üzvlər arasında mübarizənin necə aparılacağına dair qeyri-
müəyyənliyin olması göstərilə bilər. Həmin dövrdə NATO kiberterrorçular
tərə�ndən mümkün hücumları silahlı hücum kimi qəbul etmirdi.
2007-ci ildə çinli hakerlər tərə�ndən Almaniyanın federal hökumətinə,
137
bir sıra nazirliklərinə edilən hücumlar,
ingilis biznes qurumlarına qarşı kiberca
susluq, 2008-ci ildə Rusiya ilə Avropa İtti
faqının enerji tərəfdaşlığını veto etdikdən
sonra Litvada baş verən kiberhücumlar,
Gürcüstan hadisələri zamanı Rusiyadan
bu ölkənin hökumət və hərbi qurumla
rına qarşı həyata keçirilən kiberhücumlar
kibermüda�ə məsələsinin NATO masasın
da daha çox hallanmasına gətirib çıxartdı.
Bu hadisələr göstərdi ki, kiberhücumlar
ənənəvi müharibələrin əsas elementinə
çevrilmə potensialına malikdir, eləcə də
bu kimi dağıdıcı kiberalətlərdən istifadə
olunması milli və Avratlantik təhlükəsizlik
və sabitliyə zərbə vura bilər. Bu amil
kibermüda�ə siyasətinin təkcə NATO-
nun Baş Qərargahının öz strukturu üçün
deyil, bütün Alyans üçün gücləndirilməsi
və bunun təcili olması məsələsini önə çı
xartdı.
Baş verənlərin təsiri altında 2008-
ci ilin yanvar ayında NATO tərə�ndən
"Kibermüda�ə üzrə siyasət sənədi" qəbul edildi və kibermüda�ənin
idaedilməsi üzrə qurum yaradıldı. Qurumun məqsədi Alyansın
kibertəhlükəsizlik üzrə fəaliyyətini həyata keçirmək və kiberhücumlar za
manı üzv ölkələrə dəstək göstərməkdən ibarət idi. Eyni zamanda həmin
il Estoniyada Alyansın Kibermüda�ə üzrə Mükəmməllik Mərkəzi (NATO
Cyber Defence Centre of Excellence) yaradıldı. Əsas məqsəd NATO-nun
bu sahədə nəzəri-doktrinal siyasətinin irəli aparılması və kibertəhlükəsizlik
imkanlarının inkişaf etdirilməsi idi.
NATO-nun hazırkı Strateji Konsepsiyası (2010-cu ildə Lissabon
sammitində qəbul edilmişdir) kiberhücumların qarşısının alınması, on
ların müəyyən edilməsi, onlardan müda�ə və hücumların nəticələrinin
aradan qaldırılması istiqamətində Alyansın imkanlarının daha da inki
şaf etdirilməsinə ehtiyacın olduğunu ortaya qoyur. Kibermühitdən gələn
təhdidlər - dövlətdən, hakerlərdən, kriminal qruplaşmalardan və s. qaynaq
lanmasından asılı olmayaraq - NATO üçün əhəmiyyətli dərəcədə təhlükə
yaradır və onların ən qısa zamanda aradan qaldırılması zəruridir. Konsep
siyada qeyd edilir ki, kiberhücumlar artıq milli problem deyil, Avratlantik
məkanın təhlükəsizliyi və stabilliyi üçün kollektiv təhdiddir [12]. Bundan
sonra 2011-ci ilin iyun ayında NATO-nun kibermüda�ə üzrə yenilənmiş
0..5-ag gjbə çgljg f_icpjəp
rəpə�lbəl ?jk_lgw_lıl
dcbcp_j f–iskərglə,
`gp qıp_ l_xgpjgijəpglə
cbgjəl füaskj_p, glegjgq
`gxlcq ospskj_pıl_ o_pşı
ig`cpa_qsqjso, 0..6-ag gjbə
Psqgw_ gjə ?tpmn_ İrrgd_oılıl
clcphg rəpədb_şjığılı tcrm
crbgibəl qmlp_ Lgrt_b_
`_ş tcpəl ig`cpfüaskj_p,
Eüpaüqr_l f_bgqəjəpg
x_k_lı Psqgw_b_l `s
–jiəlgl f–iskər tə fəp`g
ospskj_pıl_ o_pşı fəw_r_
icçgpgjəl ig`cpfüaskj_p
ig`cpküb_�ə kəqəjəqglgl
L?RM k_q_qılb_ b_f_ çmv
f_jj_lk_qıl_ eərgpg` çıv_prbı,
/16
siyasət sənədi və ondan irəli gələn Həaliyyət Planı qəbul edildi. Buna əsasən
NATO öz kommunikasiya və informasiya sistemlərinin müda�əsi üzrə
fəaliyyət göstərəcək, Alyans üzvləri isə milli şəbəkələrinin müha�zəsinə
özləri məsuliyyət daşıyacaqlar. Eyni zamanda NATO kibermüda�ə
qabiliyyətinin inkişaf etdirilməsini özünün müda�ə planlama prosesinə da
xil edəcək, üzv ölkələrdən bu xüsusda fərdi müraciətlər olarsa, onlara ba
xacaq, bu sahədə informasiya mübadiləsi, əməkdaşlıq və qarşılıqlı uyğun
luğu təşviq edəcəkdir. NATO-nun kibermüda�ə siyasətinin əsas məqsədi
kibermüda�ə üzrə cavab mexanizmlərindən əlavə, planlama və qabiliyyət
quruculuğu aspektlərini özündə cəmləşdirən əlaqələndirilmiş yanaşmanı
tətbiq etməkdən ibarətdir.
NATO-da mövcud olan prosedura əsasən, onun əsas məqsədlərinə
xidmət edən və potensial kollektiv müda�ə tələb edəcək məsələlər
təşkilatın müda�ə sahəsi üzrə planlama prosesinə daxil edilir. Alyans üzvləri
müəyyən müzakirələrdən sonra 2012-ci ilin aprel ayında kibermüda�ə
məsələsini bu planlama prosesinə inteqrə etməyə razı oldular [8]. Bunun
üçün ilk növbədə kibermüda�ə üçün lazımi tələbatlar müəyyən edildi və
prioritetləşdirildi.
NATO-nun 2012-ci ilin may ayında Çikaqoda keçirilən sammitində 28
üzv dövlət bütün NATO şəbəkəsinin vahid mərkəzdən idarə və müha�zə
olunmaqla təkmilləşdirilməsi barədəki öncəki öhdəliklərini bir daha təsdiq
etdi.
2, L?RM-lsl ig`cpküb_�ə q_fəqglbə np_irgig də_jgwwərg
Nəzəri və siyasi baxımdan verilən bəyanatlardan başqa praktiki olaraq
da addımlar atıldı. Ümumiyyətlə, son illər NATO daxilində struktur isla
hatları həyata keçirilməkdə idi. Bu islahatlar nəticəsində meydana gələn
yeni çağırışlar, eləcə də kibermüda�ə sahəsinin gündəmdəki yerini nəzərə
alaraq, Alyansın tərkibində bir sıra yeni qurumlar yaradıldı. 2010-cu ilin
avqust ayında Meydana Gələn Təhlükəsizlik Çağırışları İdarəsi yaradıldı.
Kibermüda�ə də terrorizm, kütləvi qırğın silahlarının yayılmaması və ener
ji təhlükəsizliyi sahələri ilə bərabər bu qurumun fəaliyyət dairəsinə daxil
edildi. Struktur islahatları 2012-ci ilin iyul ayında NATO-nun Kommunika
siya və İnformasiya Agentliyinin yaradılması ilə davam etdi [11]. Məqsəd
NATO-nun bu istiqamətdə bütün qurumlarının vahid mərkəzdən müha�zə
olunmasını asanlaşdırmaq idi.
Kibermüda�ə məsələsi 2013-cü ildən başlayaraq NATO-nun hərbi
məsələlər üzrə ən ali iclası olan müda�ə nazirlərinin toplantısının
gündəliyinə salındı. İlk dəfə bu məsələyə həsr edilmiş iclas həmin ilin iyun
ayında keçirildi və Alyansın öz sistemlərini müha�zə etməsi üçün Çevik
139
Reaksiya Qruplarının yaradılması razılaş
dırıldı. Bu qrupların yaradılması NATO-
nun “ağıllı müda�ə” və “toplama və
bölüşmə” konsepsiyalarının tərkib hissəsi
kimi irəli sürülmüşdü [10]. Məqsəd Alyans
üzvlərinə kibersahə ilə bağlı insidentlərlə
mübarizədə yardım etmək idi. Qrupların
açılması üçün zərərçəkən üzv ölkədən si
yasi və ya strateji əsaslı xahiş irəli sürülməli
idi. Bununla qrup həmin yerə göndərilə,
texniki məsələnin həllinə yardım edə, in
sidentin səbəbləri və ya məğzi barədə
məlumat toplaya bilər.
Alyansın 2014-cü ilin sentyabr
ayında Uelsdə baş tutan sammitində
genişləndirilmiş kibermüda�ə siyasəti
üzrə razılığa gəlindi. Önəmli bir qərara
imza atılaraq, NATO-nun 5-ci maddə üzrə
kollektiv müda�ə siyasəti kibersahəyə də
şamil edildi. Bu o demək idi ki, hansısa
NATO üzvünə kiberhücum bütün üzvlərə edilən hücum hesab olunacaq
dı və özündə kollektiv müda�ə cavab addımını ehtiva edirdi. Lakin hansı
halda kiberhücuma qarşı bu maddənin tətbiq olunacağı, cavab addımının
nə cür olacağı və necə həyata keçiriləcəyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik qalır.
NATO-nun Varşavada keçirilən son sammiti ərəfəsində 2016-cı ilin iyun
ayında baş tutan NATO müda�ə nazirlərinin iclasında kibersahənin digər
mövcud hava, su və quru sahələri ilə bərabər əməliyyat domeni kimi tanınma
sı barədə razılığa gəlindi. Sammit zamanı genişlənən kibertəhdidlərin qar
şısının alınması və üzv ölkələrin bu domendəki təhdidlə də mübarizə apar
maq imkanında olmasını təmin etmək məqsədilə kibermüda�ə üzrə öhdəlik
qəbul edildi [4]. Buna əsasən Uels sammitində qəbul edilmiş kibermüda�ə
siyasətinin davam etdirilməsi, ölkələrin bununla bağlı öhdəliklərinin yerinə
yetirilməsi, tərəfdaş ölkələr və təşkilatlarla əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi,
kibermüda�ə üzrə əməkdaşlıq sahəsində NATO-nun rolunun təlim, tre
ninq, layihələr, məlumat mübadiləsi yolu ilə artırılması, prioritet olaraq milli
şəbəkə və infrastrukturların kibermüda�əsinin gücləndirilməsi barədə razı
lığa gəlinmişdir.
3, L?RM-lsl ig`cpküb_�ə q_fəqglbə də_jgwwər npglqgnjəpg
NATO-nun kibermüda�ə sahəsindəki fəaliyyəti bir sıra prinsiplərə
?jw_lqıl ig`cpküb_�ə
bmirpgl_qı küb_�ə
v_p_ircpjgbgp, füask kəoqəbjg
gki_lj_pıl w_p_bıjk_qı
kəoqəb igkg o_pşıw_
omwsjk_kışbıp, Çəiglbgpkə
qgw_qərglə əq_qj_l_p_o
də_jgwwər e–qrəpkgş L?RM
ig`cpküb_�ə kəqəjəqglbə
“gki_l tcpkəkəijə
çəiglbgpkə” npglqgnglg pəf`əp
rsrsp, @cjə ig, ?jw_lq əq_q
bgooərg ig`cpfüask cbəljəpgl
–x kəoqəbjəpglə ç_rk_qıl_
gki_l tcpkəkəwə w–ləjbgp,
/2.
əsaslanır. Əsas prinsiplər qarşısını alma və dayanıqlılıq, eyniliyə yol
verməməkdir. Kiberhücumlar daxil olmaqla bir sıra təhdidlər bütün
səylərə baxmayaraq hələ də aktuallığını saxlayır. Bu kimi çağırışların
qarşısının alınması üçün mütəmadi olaraq müəyyən işlərin görülməsi
vacibdir. Qarşısını almanın həyata keçirilməsi üçün ilk növbədə hazırlı
ğın gücləndirilməsi, eyni zamanda qarışıqlıq və gərginliyin azaldılması,
onların nəticələrinin məhdudlaşdırılması lazımdır. Dayanıqlı sistemin ol
ması sonradan baş verən zərərin daha tez və asan şəkildə aradan qaldı
rılmasını təmin edir. Eyniliyə yol verilməməsi həm Alyans daxilində möv
cud olan aidiyyəti qurum və orqanlar, xüsusilə də digər beynəlxalq və re
gional aktorlarla kibermüda�ə sahəsində əlaqələndirməni nəzərdə tuta
bilər [9]. Bu da bir daha kibertəhlükəsizlik və müda�ə sahəsində digər
təşkilatlarla əməkdaşlığın vacibliyini ortaya çıxarmış olur. Bu xüsusda
NATO-Avropa İttifaqı əməkdaşlığını qeyd etmək lazımdır. Belə ki, 2016-
cı ilin fevral ayında bu iki ali beynəlxalq təşkilat kiberhücumların qarşı
sını e�ektiv şəkildə almaq və cavablandırmaq üçün kibermüda�ə üzrə
texniki müqavilə imzaladı. Nəticə etibarilə bu iki təşkilatın müva�q qu
rumları arasında məlumat mübadiləsi və təcrübələrin bölüşdürülməsinə
imkan yaranmış oldu.
Alyansın kibermüda�ə doktrinası müda�ə xarakterlidir, hücum məqsədli
imkanların yaradılması məqsəd kimi qarşıya qoyulmamışdır. Çəkindirmə
siyasətinə əsaslanaraq fəaliyyət göstərmiş NATO kibermüda�ə məsələsində
“imkan verməməklə çəkindirmə” prinsipini rəhbər tutur. Belə ki, Alyans
əsas diqqəti kiberhücum edənlərin öz məqsədlərinə çatmasına imkan
verməməyə yönəldir. NATO öz sistemlərini gücləndirmək yolu ilə potensial
hücum edənlərin bundan xəbərdar olmasına və öz məqsədlərinə çatmağın
çətin olacağına onları inandırmağa çalışır.
4, Ig`cpküb_�ə q_fəqglbə L?RM-lsl rəpədb_şj_pj_ əkəib_şjığı
Meydana gələn yeni təhdidlərin
xüsusiyyətlərindən biri də onların sərhəd
tanımaması və geniş coğra� regionla
rı əhatə etməsidir. Kibermüda�ə də is
tisna deyil. Bu da kibertəhdidləri və
riskləri bölüşən və ya potensial olaraq
bu təhdidləri görə bilən aktorların birgə
mübarizəsini zəruri edir. Bu səbəbdən də
NATO-nun tərəfdaşlarla münasibətlərinin
istiqamətlərindən birini kibermüda�ə
məsələsi təşkil edir. Bu siyasət həm ey
?xəp`_wa_l 0./1-aü gjgl 00-
01 k_w r_pgvjəpglbə kcwb_l_
eəjəl rəfjüiəqgxjgi ç_ğıpışj_pı
üxpə L?RM-lsl rəpədb_şjıo
imldp_lqıl_ ct q_fg`jgwg
crkgşbgp, Rəb`gpgl eülbəjgwglbə
küx_igpə mjsl_l kəqəjəjəpbəl
`gpg bə ig`cprəfjüiəqgxjgi
kəqəjəqg mjksşbsp,
141
niliyin aradan qaldırılmasına, həm də həyata keçirilən birgə fəaliyyətin
e�ektivliyinə təsir etmiş olur.
Ümumiyyətlə, NATO kibermüda�ə məsələsində tərəfdaşlıq
münasibətlərinin gücləndirilməsinə önəm verir. Alyansın bütün tərəfdaşlıq
müxanizmləri çərçivəsində əməkdaşlığında kibertəhlükəsizlik məsələləri
əhəmiyyətli yer tutur. Bu təşkilatın Kibersiyasət və Həaliyyət Planının bir
hissəsi bəzi tərəfdaş ölkələr üçün açıqdır. NATO-nun bəzi tərəfdaşlarla
mövcud əməkdaşlıq mexanizmləri – Hərdi Tərəfdaşlıq üzrə Əməliyyat Planı,
Planlaşdırma və Analiz Prosesi, Hərdi Tərəfdaşlıq və Əməkdaşlıq Proqramı
tərəfdaş ölkəyə kibermüda�ə sahəsində əməkdaşlıq, treninq və kursların
təşkili, məlumat mübadiləsi, ekspert yardımı, “öyrənilmiş dərslər”, böhran
ların idarəolunması əməliyyatlarının kiberaspektləri, müva�q qabiliyyət və
prosedurların inkişafı üzrə əməkdaşlıq imkanları yaradır [13, s. 224]. Al
yansın həmçinin "Sülh və təhlükəsizlik naminə elm" proqramı son illər bu
çərçivədə həyata keçirilən layihələrdə əsas vurğunu məhz yeni çağırışlar, o
cümlədən kibermüda�ə məsələsinə edir.
Tərəfdaş ölkələrdən biri kimi Azərbaycan Respublikası da Al
yansla kibertəhlükəsizlik məsələsi üzrə əməkdaşlıqda maraqlı görü
nür. Belə ki, Azərbaycan 2013-cü ilin 22-23 may tarixlərində meydana
gələn təhlükəsizlik çağırışları üzrə NATO-nun tərəfdaşlıq konfransına
ev sahibliyi etmişdir. Tədbirdə müzakirə olunan məsələlərdən biri də
kibertəhlükəsizliklə bağlı olmuşdur. Görünür, bu sahədə əməkdaşlığın in
kişaf etdirilməsi üçün potensial vardır. Cənubi Qafqaz regionunda möv
cud olan münaqişələr, xüsusən Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ
münaqişəsi, Rusiya və Gürcüstan münasibətlərində müşahidə edilən qey
ri-sabitlik, bəzən ortaya çıxan sərhəd pozuntuları, terror təhdidləri, ha
ker hücumları bu sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsində, məlumat
mübadiləsinin artırılmasında tərə�ərin maraqlı olmasını zəruri edir. Bu
nunla bağlı olaraq birgə təlimlərin keçirilməsi, elm sahəsində layihələrin
hazırlanması, ekspertlərin təcrübə mübadiləsi və s. bu kimi potensial
əməkdaşlıq imkanlarını göstərmək olardı.
Ümumiyyətlə, NATO-nun kibersahədə daha geniş və əsaslı şəkildə rol
alması, buna çalışması aydındır. Son onillik ərzində Alyans tərə�ndən bu
sahədə çox işlər görülmüş, institusional inkişafa nail olunmuşdur. Kiber
hücumlara qarşı 5-ci maddənin tətbiqi də bunu müəyyən mənada sübut
edir. Bununla belə, reallıqda Alyans üzvləri üçün kibertəhlükəsizlik milli
məsuliyyət məsələsi kimi qalmaqda davam edir.
Gələcəkdə NATO-nun bu sahədə özəl sektorla əlaqələrini genişləndirməsi,
/20
kibertəhlükəsizlik üçün normativ və hüquqi mexanizmləri inkişaf etdirməsi
zəruridir. Həmçinin Alyansın öz texniki kibertəhlükəsizlik qabiliyyətlərini
möhkəmləndirməsinə ehtiyac vardır. Bu, ən yaxşı təcrübələrin tətbiq
edilməsi və sistematik yanaşmanın həyata keçirilməsi formasında özünü
göstərə bilər.
Görünən odur ki, strateji zərurət və siyasi reallıq arasındakı məsafə
böyüdükcə NATO-nun beynəlxalq kibertəhlükəsizlikdə oynayacağı rol
barədə qeyri-müəyyənlik və cavabı aydın olmayan suallar da mövcud
olacaqdır [5, s.30]. Bu sualları belə qruplaşdırmaq olar: Birincisi, ümu
mi götürdükdə kompüter şəbəkələrinin müha�zəsi istisna olmaqla, ki
berhücumlara qarşı mübarizə hərbi aspekti nəzərdə tuturmu? NATO
kibermüda�ənin təmin olunması və kiberhücumların qarşısının alınması
üçün hansı işlər görə bilər? Alyansın bu mənada qabiliyyət və imkanları
varmı və müva�qdirmi? Digər tərəfdən, NATO kibermüda�ə məsələsini
öz problemi kimi qəbul edərsə, 5-ci maddənin işə düşməsi üçün hansı
sayda və ya həcmdə kiberhücum olmalıdır? Alyans istənilən kiberhücuma
reaksiya verəcəkmi, yoxsa bu məsələdə hansısa hədd olacaq?
Kibermüharibə tanksız, təyyarəsiz, silahsız və səs-küysüz aparılır. Bu
savaş indiki zamanda gəlirli, riski daha az və ən başlıcası anonim olan
cinayətdir. Bu cinayət törəndikdən sonra onun mənbəyini müəyyən etmək
çətindir. Bu da sözügedən təhdidin bütün bəşər üçün önəmli və problem
li olduğunu göstərir. Bu çağırışa qarşı mübarizə üçün tək NATO-nun yox,
bütün aktorların – digər təşkilatlar, dövlətlər, özəl sektor, elmi dairələr və
ictimaiyyətin birgə səy göstərməsi zəruridir.
İqrgd_bə cbgjkgş əbə`gww_r8
Burton L. NATO’s cyber defence: strategic challenges and institutional adaptation. //
Defence Studies, Volume 15, İssue 4, 2015, pp.297-319.
Cetron M., Davies O. World War 3.0: Ten Critical Trends for Cybersecurity. // The Hutu
rist, Volume 43, İssue 5, USA, 2009, pp.40-49.
Cyber defence. O�cial webpage of NATO: http://www.nato.int/cps/en/natolive/to
Cyber defence pledge. O�cial website of NATO, Luly 2016: http://www.nato.int/cps/
en/natohq/o�cial_texts_133177.htm
Edelman D. NATO’s cyber decade?, pp.23-32, (e-book), Alexander Y., Prosen R. NATO:
from regional to global security provider. 2015, USA.
Hive years after Estonia's cyber attacks: lessons learned for NATO. Research Paper,
NATO Defence College, No.76, May 2012, 8 p.
Laasme H. Estonia: Cyber window in to the future of NATO. Loint Horce Quarterly,
National Defence University, No 63, 2011, Washington D.C., USA.
National Cyber Security Hramework Manual. O�cial website of NATO Cooperative
143
Cyber Defence Centre of Excellence in Tallin, Estonia: http://www.ccdcoe.org/publi
cations/books/NationalCyberSecurityHrameworkManual.pdf.
NATO and cyber defence: mission accomplished?, Rex Hughes, April 2009: http://
www.atlcom.nl/site/english/nieuws/wp-content/Hughes.pdf
NATO and cyber security: building on the strategic concept, Reyhaneh Noshiravani,
Rapporteur Report, /20 May 2011/ - http://www.chathamhouse.org/sites/default/�
les/public/Research/International%20Security/200511nato.pdf
New NATO division to deal with emerging security challenges. O�cial webpage of
NATO: http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_65107.htm.
New strategic concept of NATO. O�cial website of NATO: http://www.nato.int/nato_
static_�2014/assets/pdf/pdf_publications/20120214_strategic-concept-2010-eng.
Ordeman L. and Weinrod B. NATO partnerships into the future, pp.221-231, (ebook),
Alexander Y., Prosen R. NATO: from regional to global security provider. 2015, USA.
Tackling new security challenges. NATO Brie�ng, Brussels, 2012, 16 p.
Vusala Mehdiyeva
NATO's Cyber Defence Policy
The article discusses the cyber defense issue in NATO's agenda, growing
attention to this subject in key political documents of Alliance, the structural
changes made within NATO in this respect since the beginning of XXI century.
It sheds light on the reasons behind the interest by the Alliance towards
this topic, and highlights the operational e�orts by NATO that go beyond the
political statements.
The article de�nes the role of NATO on this subject as substantial and rea
sonable, while indicating the increasing distance between strategic necessity
and political reality.
The author underlines the importance of international and interagency co
operation and touches upon the perspectives of NATO-Azerbaijani relations
in this sphere.
Вусаля Мехтиева
Политика НАТО по киберзащите
В статье обсуждаются вопросы кибербезопасности в повестке НАТО.
Этому способствовали: возросшее внимание к этой теме в основных
политических документах Альянса, структурные изменения внутри
НАТО, осуществленные с начала ХХI века, а также факторы, связанные с
политической безопасностью.
Данная статья проясняет причины, которые стоят за интересом
Альянся касателно этой темы и подчеркивает оперативные усилия НАТО,
выходящие за рамки политических заявлений.
/22
Статья определяет роль НАТО по данному предмету как сущестенную
и обоснованную, вместе с тем указывая на растущую дистанцию между
стратегической необходимостью и политическими реалиями.
Автор подчеркивает значение международного и межведомственного
сотрудничества и затрагивает вопросы перспективы взаимоотношений
между НАТО и Азербайджаном в этой области.
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 12.10.2016
Təkrar işləməyə göndərilmişdir: 02.11.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 18.11.2016
145
Açar sözlər:
beynəlxalq münasibətlər sistemi, qloballaşma, informasiya
və kommunikasiya texnologiyaları (İKT), rəqəmsal diplomatiya, şəbəkə
diplomatiyası, internet və beynəlxalq münasibətlər, realpolitik, netpolitik,
liberal internasionalizm
Key words:
The system of international relations, globalization, Information
and Communication Technologies (ICT), Digital diplomacy, network
diplomacy, Internet and international relations, Realpolitics, Netpolitics,
Liberal-internationalism
Ключевые слова:
система международных отношений, глобализация,
Информационные и коммуникационные технологии (ИКТ), Цифровая
дипломатия, сетевая дипломатия, Интернет и международные
отношения, Realpolitik, Netpolitik, Либеральный интернационализм
Kü_qgp `cwləjv_jo
kül_qg`ərjəp
qgqrckglbə `_ş tcpəl
npmqcqjəpbə İIR-lgl
wcpg tə pmjs
Ə[email protected]ƏPMT?
?KC? Hüoso tə İlq_l H_oj_pı
İlqrgrsrslsl bmirmp_lrı
j,_i`_pmt_>ek_gj,amk
/24
Tarixin bütün mərhələlərində dövlətlərarası diplomatik və beynəlxalq
münasibətlər elmi-texniki inkişa�a sıx qarşılıqlı bağlılığa malik olmuş
dur. Xüsusilə də Yeni dövrdən etibarən sənayeləşmə və texnoloji tərəqqi
cəmiyyət həyatının bütün sahələri kimi beynəlxalq münasibətlərdə də
dərin dəyişikliklərin yaranmasını şərtləndirmişdir.
Deyilənlər müasir elmi-texniki inqilabı şərtləndirən informasiya-kom
munikasiya texnologiyalarına (İKT) da aiddir. Bu baxımdan İKT amilinin
mövcud beynəlxalq münasibətlər sisteminə təsiri, onun formaları, vasitələri,
mexanizmləri və s.-nin təhlili elmi cəmiyyət qarşısında duran mühüm
məsələlərdəndir.
Bu gün istənilən dövlətin xarici siyasət strukturlarının çoxşaxəli
fəaliyyəti artıq yalnız onların növbəti təhlükə və çağırışlara adaptasiyası
prosesində deyil, həm də daha çox gündəlik fəaliyyətlərində ən yeni tex
noloji yeniliklərin tətbiqi gedişində formalaşır və sınaqdan çıxır. Hər bir
dövlət öz xarici siyasətini və milli maraqlarını təmin etmək üçün bu yeni
sahədən yetərincə istifadə etməyə səy göstərir. Öz növbəsində baş verən
yeni meyillər və proseslərə dair yeni elmi tədqiqatlar aparılır, hətta yeni
fənlər yaradılır və tədris edilir.
/, İIR wclg `cwləjv_jo kül_qg`ərjəp qgqrckglg dmpk_j_şbıpıp
Tarixi təcrübə sübut edir ki, elmi-texniki tərəqqi və inqilab dünya siya
si sistemində gedən proseslərə həmişə öz təsirini göstərmişdir. Məhz bu
amilin təsiri nəticəsində XX əsrin sonlarında sənaye mərhələsindən, pos
tindustrial informasiya cəmiyyətinə keçid alınmışdır. Postindustrial epoxa
nın texnoloji yenilikləri, informasiya inqilabının nəticələrinin müxtəlif ma
raqlara xidmət edən tətbiqi və s. qloballaşma prosesləri ilə paralel olaraq
mərkəzində milli dövlətin durduğu Vestfaliya dünya modelinin mövcud
luğunu şübhə altına alır, onu təhdid edir. Xüsusilə də, İKT-nin tətbiqinin
coğra�yası, miqyası və formaları bütün təsəvvür edilən sərhədləri aşır və
aşmaqda davam edir.
“Hər bir dövr özünəməxsus yeni problemlərlə səciyyəvidir, bu da si
yasi elmlərdən dinamik inkişaf, baş verməkdə olan proseslərə çevik
münasibət və müva�q cavablar verilməsini tələb edir. Müasir beynəlxalq
münasibətlər mürəkkəb mahiyyətə və çoxçalarlı məzmuna malikdir.
Beynəlxalq münasibətlər elə sahədir ki, onun həm dünya siyasətinə, həm
siyasi proseslərə, həm də dövlətlərarası münasibətlər sahəsinə mühüm
təsiri mövcuddur. Nəzərə almaq lazımdır ki, dünya siyasəti beynəlxalq
münasibətlərdən ibarət təməl üzərində yaranmış və inkişaf etməkdədir.
“Dünya siyasəti” qədim zamanlardan mövcud olsa da, yeni elmi fənn kimi
147
XX əsrdə formalaşmağa başlamışdır” [1,
Məlumdur ki, bəşəriyyəti informasiya
cəmiyyətinə gətirən yolun əsasında sivili
zasiya tarixində baş verən informasiya inqi
labları dayanır. Əsrlərin üzərindən yaşadı
ğımız dövrə gəlməyə və hazırkı mənzərəni
təsəvvür etməyə çalışsaq, görərik ki, bu
gün vəziyyət tamamilə başqa şəkil almışdır.
Daha dəqiq deyilsə, daxili və xarici siyasət
arasında dəqiq sərhədlər aradan qalxır. Dip
lomatiyanın ikitərə�i, çoxtərə�i və regional
istiqamətləri arasında bölünmə tədricən
görünməz olur. Beynəlxalq münasibətlərdə
tarixən mövcud olan dövlətlərlə meyda
na çıxan yeni aktorların qlobal siyasi are
nada yeri və rolu məsələsində də �kirlər
dəyişikliyə uğrayır.
İnformasiya cəmiyyətində sivilizasi
yanın bu yeni key�yyət mərhələsinə xas
olan peşə, fəaliyyət sahələri (informasiya
iqtisadiyyatı, informasiya hüququ, infor
masiya sənayesi və s.) yaranır ki, bunlar da əsasən virtual məkanda insanlar
arasında formalaşmaqda olan müxtəlif səpkili informasiya münasibətləri
ilə əlaqədardır. Belə fəaliyyət sahələrindən biri də, yuxarıda qeyd olunduğu
kimi, rəqəmsallaşan xarici siyasət və diplomatiya fəaliyyətidir. Beynəlxalq
münasibətlər sistemində yeni rəqəmsallaşma istiqamətinin meydana
gəlməsi və artıq ənənəyə çevrilməsi, ümumiyyətlə, bu peşə sahəsində
ənənəvi olaraq həlli çətin olan bir sıra problemləri aradan qaldırır. İnfor
masiya inqilabının xüsusiyyətlərinə dair fundamental və klassik hesab
edilən əsərin müəlli� M.Kastelsə görə, “İnformasiya cəmiyyətinin əsasını
və məqsədini informasiya və biliklər təşkil etdiyinə görə sivilizasiyanın bu
yeni mərhələsinin əsl mahiyyətini anlamaq üçün həmin inqilabları doğu
ran səbəblərə, onların yaratdığı təzahürlərə və imkanlara diqqət yetirmək
lazımdır” [3, s.28].
İnformasiya inqilabı kompüterləri bir-biri ilə əlaqələndirən şəbəkənin,
1969-cu ildə "Müda�ə sahəsində elmi-tədqiqat işlərinin perspektivli plan
laşdırmasının idarə edilməsi" adlanan layihənin - DARPANET-in ("Defense
Advanced Research Projects Agency (DARPA) - internetin əsası bu şəbəkə
ilə qoyulmuşdur) işə salınması, fərdi kompüterlərin yaradılmasına səbəb
olan, onların özəyini təşkil edən mikroprosessorların layihələndirilməsi və
istehsalı (1970-ci illər) ilə bağlıdır. Zaman keçdikcə informasiya texnologi
yaları cəmiyyətin müxtəlif sferalarında geniş tətbiq olunduqca, internetin
@əşəpgwwərg gldmpk_qgw_
aəkgwwərglə eərgpəl wmjsl
əq_qılb_ qgtgjgx_qgw_ r_pgvglbə
`_ş tcpəl gldmpk_qgw_
glogj_`j_pı b_w_lıp, Əqpjəpgl
üxəpglbəl w_ş_bığıkıx
b–tpə eəjkəwə tə f_xıpiı
kəlxəpəlg rəqəttüp crkəwə
ç_jışq_o, e–pəpgi ig, `s eül
təxgwwər r_k_kgjə `_şo_
şəigj _jkışbıp, B_f_ bəogo
bcwgjqə, b_vgjg tə v_pgag qgw_qər
_p_qılb_ bəogo qəpfəbjəp
_p_b_l o_jvıp, Bgnjmk_rgw_lıl
gigrəpə�g, çmvrəpə�g tə pcegml_j
gqrgo_kərjəpg _p_qılb_ `–jülkə
rəbpgaəl e–pülkəx mjsp,
/26
xidmətləri və infrastrukturu inkişaf etdikcə
jurnalistikanın əvvəlki sahələri sırasına ye
nisinin – internet-jurnalistikanın daxil ol
masına gətirib çıxartdı [9].
Bununla belə, heç kimin gözləmədiyi
halda, 1980-ci illərdə internet tədricən
bütün ölkələrin əksəriyyətini ələ alaraq
müstəqil və açıq qlobal şəbəkəyə çevrildi.
2002-ci ildə internet istifadəçilərinin sayı
dünya əhalisinin təxminən 100%-ni təşkil
edərək 600 milyona çatdı və hal-hazırda
daha da artaraq beş milyarddan cox təşkil
edir. Keçən əsrin 90-cı illərində internetin
populyarlaşması səbəbindən həm ictimai
və ucuz ünsiyyət vasitəsi kimi, həm də
maliyyə və ticarət məqsədilə kommer
siya şirkətləri və təşkilatları arasında bu
şəbəkənin sürətli inkişafı başladı. Bunun
sayəsində internetin dünyadakı sosial-iqtisadi vəziyyətə təsiri ani olaraq
dəyişdi. Beləliklə, inkişaf mühərrikinin internet hesab olunduğu İKT sek
toru ABŞ-da ümumi daxili məhsulun (ÜMD) 10%-ni təşkil edərək 1995-
ci ildən etibarən 30%-ə çatır. İnternet texnologiyaları həm yerli, həm də
dünyəvi bazarlarda rəqabət üstünlüklərinin təmin edilməsinin əsas fakto
runa çevrilir, transmilli şirkətləri formalaşır [12].
Beynəlxalq münasibətlərin rəqəmsallaşması o deməkdir ki, onun
vasitəsilə diplomatlar vətəndaşlar, müttə�qləri, həmkarları ilə birlikdə
müxtəlif siyasi hadisələri onlayn müzakirə edirlər. Bu, tamamilə yeni bir �
kir, ənənə olmaqla yanaşı, daim hakimiyyət orqanlarının iyerarxik modelini,
köhnə strukturlarını dəyişir. Amerika Birləşmiş Ştatları bu ideyanı silah kimi
istifadə edən ilk dövlət olmuşdur. "Yaşadığımız yüzillikdə dövlətlərin xarici
siyasətinə bəzən həlledici təsir göstərən yeni mexanizmlər ön plana çıxır. İKT-
nin təsiri altında dövlətlərin ənənəvi olaraq qüdrətini şərtləndirən amillərin
də nisbətində dəyişikliklər baş verir. Beynəlxalq geosiyasi münasibətlər
sistemində ölkələrin aşkar və ya qeyri-aşkar iyerarxiyası həmişə buna
əsasən təyin olunur. Müasir dünyada dövlətlərin hakimiyyət resurslarını
qiymətləndirərkən onların İKT sahəsindəki imkanlarını və yeni informasi
ya-kommunikasiya məkanındakı mövqelərini nəzərə almamaq düzgün ol
mazdı. Burada yeni tipli beynəlxalq ziddiyyət yaranır. Bu, bir dövlətin qlobal
informasiya məkanında dominantlığa cəhd etməsində öz ifadəsini tapır ki,
bu da öz növbəsində digərlərinin müqavimətinə və əks-təsirinə səbəb olur.
Beləliklə, qlobal informasiya məkanına və milli suverenliyə, kiberməkana və
dövlət hakimiyyətinə obyektiv olaraq müxalif qüvvələr formalaşır. Təsadü�
deyil ki, dünyanın bir çox aparıcı politoloqları və beynəlxalq münasibətlər
@cwləjv_jo kül_qg`ərjəpgl
pəoəkq_jj_şk_qı m bckəibgp
ig, mlsl t_qgrəqgjə bgnjmk_rj_p
tərəlb_şj_p, kürrə�ojəpg
tə fəki_pj_pı gjə `gpjgibə
küvrəjgd qgw_qg f_bgqəjəpg mlj_wl
küx_igpə cbgpjəp, @s, r_k_kgjə
wclg `gp �igp, ələlə mjk_oj_
w_l_şı, b_gk f_igkgwwər
mpo_lj_pılıl gwcp_pvgi kmbcjglg,
i–flə qrpsirspj_pılı bəwgşgp,
?kcpgi_ @gpjəşkgş Şr_rj_pı `s
gbcw_lı qgj_f igkg gqrgd_bə cbəl
gji b–tjər mjksşbsp,
149
üzrə mütəxəssisləri geosiyasi proseslərin
məhz bu aspektlərinə xüsusi diqqət
yetirirlər" [7].
İnternet amilinin cəmiyyətə təsiri, ic
timai rəyin manipulyasiya edilməsi və
eləcə də siyasi məqsədlərlə insanların
böyük qruplarını idarəetmə imkanları
əhəmiyyətli dərəcədə güclənmişdir. İKT-
nin və internetin sürətli inkişafının neqa
tiv nəticələrindən biri də, nə qədər ar
zuolunmaz hesab edilsə də, beynəlxalq
münaqişələrin yeni formalarının yaran
masıdır. Buraya informasiya, şəbəkə və
hibrid müharibələri də daxil olmaqla çe
şidli formalar kəsb edən yeni münaqişələr
və müharibələr daxildir. Diplomatik qu
rumlar və əhali arasında müasir infor
masiya cəmiyyətinin yeni hadisəsi olan
operativ əks-əlaqənin mümkünlüyü, icti
mai rəyin formalaşmasında sosial medi
anın əhəmiyyəti və rolunu görünməmiş
dərəcədə artırır. "Ənənəvi-klassik geosi-
yasətdə beynəlxalq münasibətlərin
mərkəzində neqativ kommunikasiya, yəni
məkanın xarici aləmdən təcrid olunması
na reaksiya kimi münaqişəlilik durur. Yeni
geosiyasətdə münaqişələr yeni kommuni
kasiyanın həm dağıdıcı, həm də yaradıcı funksiyası kimi ortaya çıxır" [21].
Sosial şəbəkələrdə diplomatik münasibətlərin geniş şəkildə əksini tap
ması kütləvi kommunikasiya vasitələrində beynəlxalq münasibətlərin
iştirakçılarının qarşılıqlı təsirini əvvəlki dövrlə müqayisədə əhəmiyyətli
dərəcədə çətinləşdirir. Eyni zamanda, diplomatik fəaliyyət sahəsində
rəqəmsal texnologiyalardan istifadə "yumşaq güc" siyasətinin həyata
keçirilməsi üçün yeni imkanları açır [19; 20].
2010-cu ilin sentyabr ayında ABŞ Dövlət Departamenti Amerika diplo
matiyasının inkişaf strategiyasını hazırlamışdır. Sənəd "2011-ci ildə infor
masiya texnologiyalarının strateji inkişaf planı – 2011-2013-cü il: Rəqəmsal
diplomatiya" adlanır. Bu sənəddə ABŞ hökuməti "rəqəmsal diplomatiya"
(digital diplomacy) anlayışını “ABŞ hökumətinin diplomatik fəaliyyətində
sosial şəbəkələrin tətbiqi kimi” müəyyən etmişdir. Burada həmçinin müxtəlif
sosial şəbəkələr (Diplopedia, Twitter, Hacebook, Linkedln, [email protected]
State və s.) xarici auditoriya ilə Amerika diplomatlarının işi üçün əsas plat
forma adlandırılmış və funksiyaları da göstərilmişdir [16].
İlrcplcr _kgjglgl aəkgwwərə
rəqgpg, gargk_g pəwgl
k_lgnsjw_qgw_ cbgjkəqg tə
cjəaə bə qgw_qg kəoqəbjəpjə
glq_lj_pıl `–wüi opsnj_pılı
gb_pəcrkə gki_lj_pı
əfəkgwwərjg bəpəaəbə
eüajəlkgşbgp, İIR-lgl tə
glrcplcrgl qüpərjg gligş_dılıl
lco_rgt lərgaəjəpglbəl `gpg
bə, lə oəbəp _pxsmjslk_x
fcq_` cbgjqə bə, `cwləjv_jo
kül_ogşəjəpgl wclg
dmpk_j_pılıl w_p_lk_qıbıp,
@sp_w_ gldmpk_qgw_, şə`əiə tə
fg`pgb küf_pg`əjəpg bə b_vgj
mjk_oj_ çcşgbjg dmpk_j_p iəq`
cbəl wclg kül_ogşəjəp tə
küf_pg`əjəp b_vgjbgp,
/3.
Xarici siyasət hədə�ərinin reallaşdırılması üçün rəqəmsal diplomatiya
nın müxtəlif vasitələri ayırd edilmişdir. Belə ki, internet şəbəkədə, məsələn,
nüfuzlu siyasi rejimlərlə mübarizədə “Diplopedia”dan istifadə edilir, onun
vasitəsilə informasiya axını yaradılır.
Yaxud da dissidentlərlə iş və qeyri-hökumət təşkilatları qruplarının for
malaşması, mobil rabitəyə xarici vətəndaşların girişinin genişlənilməsi və s.
məqsədlər üçün isə adı sadalanan digər sosial şəbəkələrdən istifadə edilir.
Qeyd edilən və digər mürəkkəb məsələlər - internetin beynəlxalq
münasibətlərin qloballaşmasındakı rolunu müəyyənləşdirmək, hazırda
dünya siyasətində onun təzahürlərinin başlıca amillərini aşkara çıxarmaq,
internetin milli informasiya məkanında təhdidlər yarada biləcək rolunu
nəzərə alaraq dövlətin xarici siyasətinin perspektiv istiqamətlərini müəyyən
etmək taleyüklü məsələyə çevrilir.
Onu da qeyd etmək vacibdir ki, internetin meydana gəlməsi ilə
bəşəriyyət yeni nəhəng, ucuz, əlçatan, informasiyanın alınması prosesinin
dəqiqələr, yaxud saniyələr qədər çəkdiyi informasiya resursları mənbəyini
əldə etmiş oldu. Bu gün inernet müstəqil, fasiləsiz qlobal ünsiyyət sis
temidir. O özündə simli yaxud simsiz üsullarla istifadə edilən elektron
poçt, veb-saytlar, məlumatların çatdırılması üçün istifadə edilən başqa
mübadilə vasitələrini ehtiva edir. İnternetden istifadə vasitələri kimi şəxsi
kompüterlər, mobil telefonlar, cib kompüterləri və s. ixtisaslaşır. Texniki ola
raq internet özündə hostinglər, serverlər, kommunikasiya xətləri, peykləri
və s.-ni birləşdirən kommunikasiya sistemini, protokol və texniki vasitələrini
XXI əsrə internet 1990-cı illərə qədər üstünlük təşkil edən elmi-texni
ki və iqtisadi kontekstini radikal şəkildə yenilədi və siyasi münasibətlərdə
əhəmiyyətini görünməmiş səviyyədə yüksəltdi. Bu isə qlobal şəbəkənin
müxtəlif dövlətlərin geosiyasi maraqlarının mərkəzinə gətirilməsini
şərtləndirdi. Hazırda internet bütün dünyanın siyasi həyatında, demokra
tiyanın və vətəndaş cəmiyyətinin formalaşmasında, qlobal problemlərin
həllində hər bir insanın iştirak imkanlarının artırılmasında mühüm rol oy
nayır. İnternet azad sözün, vətəndaşların informasiya əldə etməsinin artı
rılmasının yeni vasitəsi hesab edilir və buna görə demokratik cəmiyyətlərin
Qloballaşmanın məğzi qarşılıqlı əlaqələrin, millətlər və dövlətlər arasın
dakı qarşılıqlı asılılıqların ani çətinləşməsi və genişlənməsindən ibarətdir.
İctimai inkişafın dünya miqyasındakı yeni mərhələsi, sosial əlaqələr və
cəmiyyət proseslərinin yeni key�yyəti elm və texnologiyaların inkişafı he
sabına başlamışdır. Amerika tədqiqatçısı H.Hukuyamanın �krincə, “Ucuz
və hərtərə�i informasiyanın əldə edilməsi demokratiyaya dərin təsir
göstərmişdi. Hökumətlərdən tutmuş korporasiya və həmkarlar ittifaqlarına
qədər müxtəlif iyerarxiyalı qurumların informasiya üzərində nəzarəti daha
da çətindir. Hətta artıq vəziyyət əksinədir. Qlobal iqtisadiyyatın informa
151
siya əsrinə keçdiyi bir dönəmdə demokratik rejimlərin genişlənməsi faktı
təəccüb doğurmur" [14, s. 27].
İnternet beynəlxalq əlaqələrin qloballaşmasının, siyasi və iqtisadi in
teqrasiya ilə yanaşı, beynəlxalq hərbi əməkdaşlıq, qarşılıqlı əlaqələrin
genişlənməsi sərhədlərin şə�a�aşmasının vacib faktorlarından hesab edi
lir. İnternetin inkişafının bütün dünya üçün sosial-iqtisadi nəticələri Ame
rika tədqiqatçısı P.Litanın əsərində öz əksini tapmışdır [19, s.1049-1050].
Müəlllifə görə, o, bir sıra siyasi səciyyəvi müsbət nəticələrə səbəb oldu:
demokratik seçkilərin keçirilməsi, siyasi partiyaların və seçicilərin aktivli
yinin yüksəldilməsi, dövlət və vətəndaşlar arasında qarşılıqlı fəaliyyətin
şə�a�ığının artırılması və s. P.Litan həmçinin qeyd edir ki, internet qlobal
fenomen kimi aktiv olaraq qloballaşmaya qarşı olanlar tərə�ndən istifadə
edilməklə, yeni informasiya texnologiyalarının böyük potensialını müəyyən
edir: “Bundan əvvəl müxtəlif regionlarda olan insanların bu qədər böyük
hissəsinin öz �kirlərini bildirməsi, yaxud siyasi aksiyalar təşkil etmələri üçün
indiki kimi imkanları olmamışdır”. P.Litan onu da qeyd edir ki, sosial-iqti
sadi nəticələr iqtisadi artımın İKT sektoru hesabına sürətlənməsi, interne
tin əməyin məhsuldarlığına uzunmüddətli e�ektli təsiri və istehsal xərcləri
kimi amillərin təsirinə məruz qalmışdır. Burada dəyərli və əhəmiyyətli in
formasiya mübadiləsini təmin edən, həmçinin siyasi sferada mövcud olan
“Qlobal maraq klublarının yaradılması” da vacib faktorlardan biridir.
İKT-nin inkişafı nəticəsində xarici siyasət strukturları və daimi ikitərə�i
diplomatik nümayəndəlikləri ilə fəaliyyət göstərən müasir diplomatiya mo
deli də yeni çağırışlarla üz-üzə gəlmişdir. Artıq ümumən qəbul edilmiş �krə
görə, dövlətlərarası çoxtərə�i diplomatiya modelinin transformasiyasından
yayınmaq mümkün deyil. XXI əsrdə diplomatiyanın parametrləri dəyişir və
daha sürətlə dəyişməkdə davam edəcək. "Paradiplomatiya" adlanan yeni-
virtual diplomatik nümayəndəliklərin geniş şəbəkəsinin tətbiqi və inkişaf
etməsi xüsusilə narahatlıq doğuran meyillərdəndir. O mənada ki, bu im
kanlardan separatçı rejimlər və beynəlxalq terrorçu qruplaşmalar yararlan
mağa səy göstərə bilər. Daha cəlbedici ideya ölkənin paytaxtından çıxma
dan ictimai diplomatiyanı inkişaf etdirməkdir. Virtual Xarici İşlər Nazirlikləri
və virtual diplomatlar gecə-gündüz yorulmadan hədəf auditoriyaya xidmət
etməyə hazırdır [10].
Müasir internetin beynəlxalq münasibətlərin qloballaşmasında yeri və
rolu elektron hökumətlərin yaradılması, elektron kommersiyanın müxtəlif
modellərinin inkişafı, internetə geniş spektrdə dövlət və qeyri-dövlət ak
torlarının cəlb edilməsi ilə də müəyyənləşdirilir. Bununla yanaşı, internetin
inkişafı İKT-yə çıxışın əldə edilməsində əks olunmuş , özü ilə birgə aşkar
bərabərsizlik növlərini - siyasi, iqtisadi, sosial və mədəni bərabərsizlikləri
gətirərək “rəqəmsal uçurum və rəqəmsal partlayış” adlanan proble
min yaranması və kəskinləşməsinə səbəb olmuşdur. Bu problemin həlli
məqsədilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT), "Böyük səkkizlik" (G8),
/30
beynəlxalq-iqtisadi və siyasi bilriklər çərçivəsində beynəlxalq cəmiyyət cid
di səylər göstərir. İnternetə beynəlxalq təşkilatlar səviyyəsində böyük önəm
verilməsi də onun beynəlxlaq münasibətlərə təsirinin son illər nə dərəcədə
artdığına dəlalət edir [24].
0, İIR tə bülw_ qgw_qərglbə wclg n_p_kcrpjəp
Ədəbiyyata nəzər salsaq deyə bilərik ki, XXI əsrdə beynəlxalq
münasibətlər üç qisim çağırışla üzləşməkdədir:
Beynəlxalq münasibətlər sistemi sürəkli transformasiyaya uğrayan
dövlətlərarası münasibətlərin mahiyyətini çevik dərk etmək və nizamla
maq zərurətindədir;
Millətlərarası münasibətlərin dəyişkənlik xüsusiyyətini, dövlət olmayan
yeni oyunçular şəbəkəsini nəzərə almaq məcburiyyətindədir;
Dövlətlərarası münasibətlərin ənənəvi forması olan diplomatiya davam
lı olaraq fövqəladə yeni və qeyri-müəyyən çağırışlarla qarşılaşdığı üçün
müva�q olaraq da onların prioritetlər sırasını, həlli üçün yeni gündəliyini
İnternetin beynəlxalq münasibətlərlə qarşılıqlı təsirində 2 əsas mexaniz
mi müəyyənləşdirmək olar:
Birincisi,
internet beynəlxalq səviyyədə qarşılıqlı fəaliyyəti və qərar qəbulu
sistemini dövlətlər üçün şə�a�aşdırır. Milli dövlətin xarci siyasətinin reallaşdı
rılması və işlənilməsində beynəlxalq faktorları nəzərə almağı zəruri edir.
internet milli, beynəlxalq və qeyri-milli aktorların geniş
şəbəkəsinə, həmçinin ayrı-ayrı dövlətlərin siyasətini nəzərə alaraq təsir
etməyə imkan yaradır.
Ümumilikdə isə internetin inkişaf meyilləri hər şeydən əvvəl aşağıdakı
amillərlə bağlıdır:
Bütün dünya üzrə internet istifadəçilərinin sayının artması və dur
madan artmaqda davam etməsi;
BMT-yə üzv ölkələrin hökumətlərinə onlayn rejimə keçid və
beynəlxalq təşkilatlara, dövlət və qeyri-dövlət aktorlarına internet-girişin
BMT-nin nəzdində internetin tənzimlənməsinə dair beynəlxalq qa
nunverici bazanın formalaşdırılması, kiberterrorizmin, başqa cinayətlərin,
neqativ halların və internetin bunun üçün istifadə edilməsinin qarşısının
alınması üçün dövlət tərə�ndən internetə milli nəzarətin artırılması;
İqtisadi fəaliyyət üçün yeni imkanları prinsipial olaraq aşkar
edilməsi, elmi-texniki tərəqqiyə nail olmaq üçün İnternet-xidmətlərin
Dünyada elektron kommersiya və biznesinin, ölkələrdə ümumi
daxili məhsulun payının, postindustrial cəmiyyətin inkişafına yönəlmiş
153
informasiya texnologiyalarının rolunun artması, bunların müva�q olaraq
beynəlxalq münasibətlər sistemində özünü büruzə verməsi.
İnternet beynəlxalq münasibətlərin qloballaşması şəraitində sosial-
iqtisadi inkişafa siyasi təsirin hərtərə�i aləti rolunu oynayır. Haktiki olaraq
internet dünyanın müxtəlif ölkələrinin vətəndaşlarının vətəndaş hüquqları
və azadlıqlarının təmin edilməsinin əsas göstəricisidir.
Tədqiqatçıların �krinə görə, qloballaşan dünyada maraqlı
meyillərdən biri də odur ki, xarici siyasət sahəsində informasiya inqilabı
beynəlxalq münasibətlərdə gündəmə
gələn yeni amili - “yumşaq güc” resursu
nu olduqca təsirli vasitəyə çevirmişdir.
İKT-nin zəif inkişafı dövlətin müa
sir inteqrasiya proseslərində, beynəlxalq
münasibətlərin və iqtisadiyyatın inki
şafında geri qalmasına səbəb olur. İn
ternet dünya siyasi və iqtisadi arena
sında nüfuz və təsiri özündə birləşdirir,
strateji məqsədlərə nail olmağa, mil
li təhlükəsizliyin, geosiyasi məsələlərin
həllinə imkan verir.
İnternetin dünya arenasında necə va
cib olduğunun göstəricilərindən biri Av
ropa İttifaqına (Aİ) üzv ölkələrdə inter
netin inkişaf səviyyəsinin nəzərə alınma
sıdır. Aİ-nin fəaliyyət planında üzv ölkələr
və namizəd ölkələrin iqtisadiyyatının İKT
sferası üzrə modernləşdirilməsi və islahatların sürətləndirilməsi vacib he
sab edlir. Aİ-nin əsas məqsədi İttifaqı daha rəqabətədavamlı etmək üçün
Aİ-nin iqtisadiyyatında İKT-nin həcmini, internet istifadəçilərinin sayını ar
tırmaq, internetləşmə səviyyəsinə görə liderliyi ABŞ-dan almaq hesab olu
İKT-nin beynəlxalq münasibətlərə təsiri o dərəcədə böyükdür ki, artıq
"realpolitik" paradiqmasından "netpolitik" doktrinasına keçid mərhələsinin
başlandığı barədə tədqiqatlar ortaya çıxmışdır. Məlum olduğu kimi, re
alpolitik milli dövlətlərlər bir-biri ilə münasibətlərdə maraqlar və reallığın
nisbətindən çıxış edərək, digərinə qarşı balanslaşdırma, manevrlər edərək
üstünlük əldə etməyə çalışmaq və s. xüsusiyyətlərlə səciyyələnirlər. Realpo
litik dolayısı ilə bəşəriyyətə bir çox fəlakətlər gətirən dünya müharibələri,
"soyuq müharibə", "sivilizasiyaların toqquşma" və s. kimi nəticələrə gətirib
çıxarmışdı.
Hazırda tədqiqatçılar tərə�ndən ən çox araşdırılan "netpolitik" yüksək
informasiya sürətinə, düşünülmüş siyasət yeridilməsinə, yeni zamanın
təzyiqlərinə qarşı, beynəlxalq münasibətlərdə daha sağlam plüralizm,millət-
İIR-lgl xəgd gligş_dı
b–tjərə kü_qgp glrcop_qgw_
npmqcqjəpglbə, `cwləjv_jo
kül_qg`ərjəpgl tə
gorgq_bgww_rıl gligş_dılb_
ecpg o_jk_qıl_ qə`ə` mjsp,
İlrcplcr bülw_ qgw_qg tə
gorgq_bg _pcl_qılb_ lüdsx tə
rəqgpg –xülbə `gpjəşbgpgp, qrp_rchg
kəoqəbjəpə l_gj mjk_ğ_, kgjjg
rəfjüiəqgxjgwgl, ecmqgw_qg
kəqəjəjəpgl fəjjglə gki_l tcpgp,
/32
dövlət və ənənəvi diplomatiyaya yeni ca
ğırışları özündə ehtiva edən doktrina kimi
təqdim edilir. Netpolitik dövlət gücündən
tutmuş hərbi qüdrətinin, dərin şəxsi və
sosial dəyərlərinin icra olunmasında hər
şeyə təsir edən dəyişkən güc hesab edi
lir. İnternetin beynəlxalq siyasətin aparıl
masında oynadığı rolu, dünya üzrə necə
istifadə olunduğunu öyrənmək üçün daha
çox tədqiqata və debata ehtiyac var. İn
ternet vasitəsilə insanlar öz hekayələrini
bölüşərək səslərini dünyaya duyururlar.
Bu, bəşəriyyət, insan hüquqları sahəsində
möhtəşəm irəliləyişdir [8, s.36]. İnternetin
mövcudluğunun özü, xüsusilə də onun
qlobal əhatə və ictimai çıxışa malik olması
beynəlxalq siyasi dinamikanı dəyişir.
Müəllifə görə, İKT artıq dünya
siyasətində münasibətlərin qurulmasında periferik güc deyil, dəyişikliklərin
mərkəzi-güclü mühərriki hesab edilə bilər. Qlobal elektron şəbəkələşməsinin
funksiyası yalnız dünya iqtisadiyyatının yenidən qurulması deyil, həmçinin
insanların dəyərlərini, şəxsiyyətlərini və sosial təcrübələrini kökündən
dəyişməkdir. Bundan əlavə, bu dəyişikliklər millət-dövlətlərin sərhədləri
çərçivəsində deyil, proqnozlaşdırılması mümkün olmayan transmilli
ünsiyyətlərin bütün səviyyələrində baş verir. Bəhs edilən dəyişikliklər hər
növ yeni iştirakçıların beynəlxalq siyasət arenasına daxil olmasına şərait
yaradır. Qeyri-hökumət təşkilatları, diaspora cəmiyyətləri, insan hüquqla
rı müda�əçiləri, antiqlobqallaşma tənqidçiləri, jurnalistlər, yerli sakinlər və
başqaları qlobal ictimai arenada öz səslərini duyurmağa malik olurlar. Lakin
cəmiyyəti və biznesi gücləndirən həmin texnologiya terrorist şəbəkələrinin
və müharibənin yeni formalarının əmələ gəlməsinə də təkan verir.
İnformasiyanın yeni transmilli axınları beynəlxalq münasibətlərdəki
fundamental güc şərtlərinin bəzilərini dəyişir. Mənəvi legitimlik, infor
masiya mənbəyi kimi etimadlılıq və mədəni dəyərlər kimi yeni "yumşaq
güc" növləri ön plana çıxır. Əvvəllər önəmli hesab edilən, aparıcı millətlərə
məxsus ənənəvi hərbi və maliyyə gücləri artıq "yumşaq güc" və etimad
siyasətləri ilə məhdudlaşır.
Nobelçi alim Tomas Hridman "Səthi dünya. XXI əsrin qısa tarixi" adlı
əsərində yazır: "İnternet dünya üzərində fəaliyyət göstərən sahələrin
əlaqələndirilməsində - kimin harada olmasından asılı olmayaraq, eyni in
formasiyanı əldə etməsində, bir-biri ilə biznes əlaqələri qurmasında mü
hüm rol oynamışdır. Bu da müxtəlif bazarların müqayisəli üstunlüyünü
nəzərə almaqla əməyin daha e�ektli beynəlxalq bölgüsünü əmələ gətirir.
İldmpk_qgw_lıl wclg
rp_lqkgjjg _vılj_pı `cwləjv_jo
kül_qg`ərjəpbəig dslb_kclr_j
eüa şəprjəpglgl `əxgjəpglg bəwgşgp,
Kələtg jcegrgkjgi, gldmpk_qgw_
kəl`əwg igkg crgk_bjıjıo tə
kəbəlg bəwəpjəp igkg wclg
"wskş_o eüa" l–tjəpg –l
nj_l_ çıvıp, Əttəjjəp –ləkjg
fcq_` cbgjəl, _n_pıaı kgjjərjəpə
kəvqsq ələlətg fəp`g tə
k_jgwwə eüajəpg _prıo "wskş_o
eüa" tə crgk_b qgw_qərjəpg gjə
kəfbsbj_şıp,
155
Bu da öz növbəsində dünyanın “səthi” həndəsə, “rəvan-məkan” şəklinə
İnternet mövcud olan meyilləri gücləndirən yeni ünsiyyət forması
dır. Qlobal terrorizm və QHT-lər kimi amillər beynəlxalq münasibətlərdə
internetdən əvvəl də mövcud idi. İnsanların 80 faizinin xarici siyasətdə
iştirak etmək iqtidarında olmalarına baxmayaraq, onlar buna maraq
göstərmirlər. Diplomatiya yenə də milli dövlətlərin hökumətləri arasında
həyata keçirilir, çünki onlar bunun üçün qanun və gücə sahibdirlər. Bununla
belə, bir çox əhəmiyyətli qərarlar üz-üzə qəbul olunduğu halda qərarların
alınması üçün inam səviyyəsini müəyyən etmək nə üçün vacibdir? İnternet
burada həqiqətən əhəmiyyət kəsb edirmi?
- Əvvəla, yerli və özəl müəssisələrlə yanaşı diplomatlar və Xarici İşlər
Nazirlikləri tərə�ndən göstərilən xidmətlərə də internet təsir göstərir. Dip
lomatlar eyni fəaliyyəti müxtəlif formada həyata keçirə bilərlər. Elektron
poçt (e-mail) ünsiyyətin universal, ani formasıdır və diplomatik fəaliyyətin
müxtəlif sahələrini idarə edən vasitələr (applications) getdikcə daha çox
elektronlaşır (internet əsaslı olur). İşin daha sürətli, çevik və əlçatanı (�e
xible) texniki avadanlıqlar vasitəsilə dövlət sistemlərinə daxil olmağa artan
tələblərdir. Bu, təhlükəsizliyə təhdidlər yaratsa da, informasiyanın dəyəri
bunu tam ödəyə bilir.
- İkincisi, bu sinxron qlobal platforma diplomatik əməyin ənənəvi
paylaşılmasını tamamilə dəyişir. Qərar qəbul etməyə dair maddi-�zi
ki məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması və informasiyaya olan asan çıxış
informasiya və məsləhətləşməni bir araya gətirmək, qərar qəbul etmə və
yerinə yetirmə məsuliyyətini öz üzərinə götürür. Bu hal keçmişdə də baş
vermişdir. Lakin internet prosesi rasionallaşdırmış və iyerarxiyanı aradan
götürmüş, coğra� vəziyyətindən və sərhədlərdən asılı olmayaraq insanların
bir-biri ilə əlaqəsini sürətləndirmişdir.
- Üçüncüsü, bütün ictimai xidmətlər kimi Xarici İşlər Nazirlikləri və
sə�rliklər də elektronlaşdırılır. Ticarət və investisiya dəstəyi, səyahət
məsləhəti, pasport və viza müraciətləri hal-hazırda elektron formada
həyata keçirilir. Maddi-�ziki əl əməyi sənədlər və �ziki mövcudluq pro
sesinin bəzi hissələri üçün gərəkli hesab edilsə də, zamanla azaldılmağa
çalışılır. Ümumu elektron həllərin və tətbiqlərin köməyi ilə xarici siyasət
qurumları arasında əməyin bölüşdürülməsi rasionallaşdırılır.
Mühüm məqamlardan biri ondan ibarətdir ki birinci növbədə bu cür
sistemləri təqdim etmək həm zaman, həm də maddi məsrəf tələb edir.
Xarici İşlər Nazirliklərinin internet texnologiyalarına ayrılan büdcələri, İT
heyətinə və İT xidmətlərinə xərcləri son 10 ildə davamlı olaraq hətta astro
nomik rəqəmlərlə artmaqdadır. Diplomatiya bütün dünyada digər dövlət
departamentlərindən fərqli olaraq rəqabətli biznesdir. Ölkələr burada
əməkdaşlıq etdikləri kimi bir-biri ilə həm də sərt rəqabətə girirlər. Beləliklə,
/34
qalib gələn reallığa daha sürətlə uyğunlaşacaq və rəqəmsal imkanlara daha
tez sahiblənəcəkdir.
Tədqiqiat nəticəsində məlum olur ki, son onilliklər ərzində dünya bir
liyi "qlobal tektonik dəyişikliklər" adlandırılan proseslərin təsirinə məruz
qalmışdır. Onların arasında informasiya inqilabının baş verməsi, informa
siya sivilizasiyasının formalaşması, qloballaşma prosesləri və beynəlxalq
münasibətlərin yeni sisteminin formalaşması ilk sırada durur.
Hər bir dövlət öz milli inkişafında qarşıya qoyduğu hədə�ərə çatmaq
üçün mütləq olaraq bu proseslərin xarakter və dunamikasını nəzərə alma
lı, müva�q tədbirlər həyata keçirməlidir. Belə ki, sadalanan amillər hər bir
ölkənin siyasi, iqtisadi, mədəni-elmi, texnoloji və s. istiqamətlərdə reallaş
dırdığı fəaliyyətin uğurları, beynəlxalq münasibətlər sistemininin yeni real
lıqları və onunla qarşılıqlı təsirləri nəzərə alınmaqla təmin edilə bilər.
Bununla belə, onların arasında milli və beynəlxalq siyasi məkanda inkişaf
proseslərinə təkanverici təsir edən ən başlıca qüvvə informasiya-kommu
nikasiya texnologiyalarıdır desək, yanılmarıq. Bu gün İKT amilini və onun
iqtisadiyyat, siyasət və beynəlxalq münasibətlərdə şərtləndirdiyi çoxşaxəli
dəyişiklikləri nəzərə almadan nə səmərəli daxili inkişaf prosesləri, nə də
beynəlxalq aləmdə baş verən sürətli proseslərə zamanında uyğunlaşmaq
qeyri-mümkündür.
Beynəlxalq münasibətlərin qloballaşması, yeni dünya nizamının for
malaşması hər bir müstəqil dövlətdən adekvat səylərin göstərilməsini
tələb edir. Müasir müstəqil dövlət hazırda mövcud olan “rəqəmsal uçu
rum və partlayış”ın öhdəsindən gəlmək üçün gərəkli addımlar atmalı
dır. Əks-təqdirdə, o, dünyadakı iqtisadi və siyasi maraqlarını təmin edə
bilmək iqtidarında olmayacaq. Bunun üçün yeni informasiya texnologi
yalarının tətbiqinə dair qətiyyətli addımlar atmaq, İKT və qeyr-neft sek
torunun stimullaşdırıcı dövlət tənzimlənməsindən, internetin inkişafında
şəxsi təşəbbüslərin, akademik dairələr, qeyri-hökumət təşkilatları, biznes
və s. birliklərin fəallığından istifadə edərək İKT infrastrukturunun daha da
təkmilləşməsini təmin etmək mühüm məsələlərdəndir.
Dünyanın hazırkı yüzillikdə inkişaf meyillərindən irəli gələn tələblərə
milli maraqları nəzərə almaqla vaxtında cavab vermək son illərdə
Azərbaycan Respublikasının dövlət İKT siyasətinin mərkəzində duran mü
hüm məsələlərdəndir. Ölkəmiz bu sahədə regionun lideri mövqeyində yer
almışdır.
157
İqrgd_bə cbgjkgş əbə`gww_r8
Abbasbəyli A. Dünya siyasəti. Bakı: Nurlar, 2011, 584 s.
Barry Buzan. People, States and Hear. People, States ( Hear: An Agenda for Internati
onal Security Studies in the post Cold war Era, 2007, 372p.
Castells Manuel. The Rise of the Network Society Second edition. Blackwell Publishing
Ltd, 2000, 597 p.
Corneliu Bjola, Marcus Holmes. Digital Diplomacy: Theory and Practice. Routledge,
Cronin, A. (2006) Cyber-Mobilization:The New Levee en Masse. Parameters? Summer
Cyberspace and Cybersecurity. George Kostopoulos. Taylor and Hrancis Group, 2013.
Darabadi P. XXI əsrdə yeni qlobal geosiyasətin informasiya-kommunikasiya kompo
David Bollier. The Rise of Netpolitik. How the internet İs Changing İnternational Poli
tics and Diplomacy. The Aspen İnstitute, 2003.
Defense Advanced Research Projects Agency (DARPA) - Social Media in Strategic
Communication (SMISC): Broad Agency Announcement, DARPA-BAA-11.64. 2011.
Luly 14. См. URL: http://cryptome.org/dodi/dod-smisc.pdf (дата обращения:
Digital Diplomacy: Conversations on Innovation in Horeign Policy. Andreas Sandre
Rowman (Little�eld Publishers, 2015, 293 p.
Digital Diplomacy: The Impact of the Internet on International Relations Nicholas
Westcott// Oxford Internet Institute, Research Report 16, Luly 2008
Dizard W. Digital Diplomacy. U.S. Horeign Policy in the Information Age. Praeger/CSIS.
Hareed Zakaria. “Our Way”, The New Yorker, Octoer 14-21, 2002, 72.
Hriedman Thomas L. The World is Hlat. A Brief History of the Twenty-Hirst Century.
Updated and Expanded (Release 2.0) (2nd ed.). Harrar, Straus and Giroux, 2006, 674 p.
Hukuyama Hrancis. Second Thoughts. The Last Man in a Bottle// The National İnterest
Summer 1999.
IT Strategic Plan: Hiscal Years 2011-2013-Digital Diplomacy. Department of Sta
te./01.09. 2010/ - http:// www.state.gov/m/irm/rls/148572.htm
Kurbalija L. Internet Guide for Diplomats / Mediterranean Academy of Diplomatic
Studies; University of Malta. - Msida: DiploPublishing, 2000.
Litan R. Law and policy in the age of the internet//Duke Law Lournal № 50, 2001, p.
Mapping Iran’s Online Public: Politics and Culture in the Persian Blogosphere. Berk
man Center for Internet and Society. Harvard Law School, 2008.
Mapping the Arabic Blogosphere: Politics, Culture and Dissent. Berkman Center for
Internet and Society. Harvard Law School, 2009.
Məmmədov N. Xarici siyasət: reallıqlar və gələcəyə baxış. Bakı: Qanun, 2013, 264 s.
/36
Reinventing Diplomacy in the Information Age. A Report of the CSIS Advisory Panel
on Diplomacy in the Information Age. // www.csis.org/pubs/diaexecsum.html
Robert O. Keohane, Loseph S.Nye. “Power and Interdependence in the Information
Age,” Horeign A�airs, 77 no.5 (September/October 1998), 85// https://www.foreignaf
fairs.com/articles/1998-09-01/power-and-interdependence-information-age
Stanyer L. Modern Political Communication: Mediated Politics in Uncertain Times.
Cambridge: Polity Press, 2007.
Lala Akbarova
Place and role of ICT in the processes taking place in the international
relations system
The purpose of this article is to de�ne the impact, place and role of Infor
mation and Communication Technologies (ICT) to the processes taking place
in the system of international relations. Author tries to �nd the key factors and
key trends of development of İnternet; analyze the main directions of infor
mation policy of the modern state.
It is also noted that the rapid development of computer technology in the
middle of the XX century led to the formation of a new global communication
system- Internet.
With the rise of of ICT mankind has acquired a new, cheapest and quickest
source of information delivery. Today, the Internet is an independent global
communication system, and has It has an increasing in�uence on the changes
of the form and content of international relations.
With the emergence of Internet a new direction of foreign policy- “network
diplomacy” has been formed. System of the international relations has passed
into the new period which is characterized with virtualization and a digitaliza
tion; use of social networks by Ministers of Horeign A�airs for communication,
formation of new approaches such, as "netpolitics” and liberal internation
alization». In the conclusion of article the author summarizes research results
and examines İCT’s characteristics as main factor a�ecting processes in world
policy and globalization.
Место и роль ИКТ в процессах, происходящих в системе
международных отношений
Цель этой статьи состоит в том, чтобы определить влияние, место и
роль Информационно-Коммуникационных Технологий (ИКТ) к процес
сам, происходящим в системе международных отношений. Автор пыта
ется обнаружить основные факторы и ключевые тенденции развития
интернета; проанализировать главные направления информационной
политики современного государства.
Также отмечается, что быстрое развитие компьютерных технологий в
159
средине XX века привело к формированию новой системы общения. С
появлением ИKT человечество приобрело новый, дешевый и самый бы
стрый источник доставки информации. На сегодняшний день Интер
нет является независимой глобальной системой общение и имеет все
большее влияние на происходящие изменения, на форму и содержания
международныx отношений.
С появлением Интернета сформировалось новое направление внеш
ней политики - «сетевая дипломатия».
Система международных отношений перешла в новый период, ко
торый характеризуется виртуализацией и оцифровыванием; использо
ваним социальных сетей министрами иностранных дел для общения,
формированием новых подходов таких, как «netpolitik» и либеральная
интернационализация. В заключении статьи подводятся итоги исследо
вания, приводится характеристика ИКТ как основного фактора преобра
зований в мировой политике и глобальном пространстве.
/4.
161
KİLLİ TƏ @CWLƏLV?LO
HÜOSO QİQRCKİ
/40
L_wgojg fəw_r
qətgwwəqg füososlsl
imlqrgrsqgw_ füosog
rəkgl_rj_pı
163
Açar sözlər:
layiqli həyat səviyyəsi, layiqli həyat səviyyəsi hüququ, minimum
əsas konsepsiyası, layiqli həyat səviyyəsi hüququnun konstitusiya təminatı
Key words:
decent standard of living, the right to a decent living standard,
the basic concept of minimum, the determination of the constitutional right
to a decent living standard
Ключевые слова:
достойный уровень жизни, право на достойные
условия жизни, минимальная базовая концепция, определение
конституционного права на достойный уровень жизни
L_wgojg fəw_r
qətgwwəqg füososlsl
imlqrgrsqgw_ füosog
rəkgl_rj_pı
İ@P?HİKMT?
@_iı B–tjər Slgtcpqgrcrg
Imlqrgrsqgw_ füosos i_dcbp_qılıl küəjjgkg,
füoso üxpə dəjqədə bmirmps
_wr_igl]g`p_fgkjg>k_gj,ps
/42
Bu gün sosial problemlərin mövcudluğunu unutmaq olmaz. Sosi
al problemlər öz həllini yalnız cəmiyyət və dövlətin birgə əməkdaşlığı
nəticəsində tapa bilər. Sosial problemlərin aradan qaldırılmasının başlıca
məqsədi insanların cəmiyyətdə layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsidir.
Bu vaxtadək elmi ədəbiyyatda layiqli həyat səviyyəsi ilə bağlı müxtəlif
�kirlər səsləndirilmişdir. Məsələn, B.A.Kistyakovski hesab edir ki, “dövlətin
ən mühüm vəzifəsi yoxsul təbəqənin “ayağa qaldırılması” və bunun üçün
də cəmiyyətin layiqli həyat səviyyəsinin sosial-hüquqi əhəmiyyətinin tanın
masıdır” [11, s.121]. Loren Hon Şteynin �krincə isə layiqli həyat səviyyəsi
təkcə yoxsul təbəqə üçün deyil, bütün əhali təbəqəsi üçün təmin olunma
lıdır ki, bu yolla müxtəlif təbəqələr arasında tarazılığı təmin edə bilsin [27,
s.97]. Bu ideyanı dəstəkləyən C.Kennedi isə deyirdi: “Dövlət əgər kasıblara
yardım edə bilməzsə, inanın ki, tezliklə o, öz azsaylı varlılarını da itirəcəkdir”
[25, s.97]. Məhz buna görə məqalədə özündə
minimum qida, geyim, su
və mənzil hüququ
kimi əsas elementləri əks etdirən
insanın layiqli həyat
hüququ kimi aktual bir problem araşdırılmışdır.
/, L_wgojg fəw_r qətgwwəqg tə w_ş_wış qr_lb_prı
Layiqli həyat səviyyəsi nədir? Bu suala sadə şəkildə belə cavab vermək olar
ki, layiqli həyat səviyyəsi əsas tələbatlarla bağlı siyahını müəyyənləşdirən
göstəricidir.
Əsas tələbatların ödənilməsi səviyyəsi isə hər bir dövlətin
özünün iqtisadi vəziyyəti ilə əlaqədardır. Layiqli həyat səviyyəsi qidalan
ma, yaşayış, tibbi yardımdan yararlanma və s. kimi sosial standartlarla
müəyyən edilməlidir. Əgər dövlət vətəndaşlarını səfalətdən, xəstəlikdən,
cahillikdən qorumaq istəyirsə, bunun üçün obyektiv minimum sosial
standartlar müəyyənləşdirməlidir. Lakin onu da xüsusilə vurğulamaq la
zımdır ki, hüquq və iqtisadiyyat elmində “layiqli həyat səviyyəsi” anlayışı
hələ də birmənalı qəbul edilməmişdir. İqtisadi konsepsiyanın tərəfdarları
"layiqli həyat səviyyəsi" anlayışına daha çox ictimai istehlak fondları he
sabına həyata keçirilən və cəmiyyət üzvlərinə göstərilən yardımın bütün
növü kimi baxırlar [13, s.136]. Hüquqi konsepsiyanın tərəfdarları isə hesab
edirlər ki, layiqli həyat səviyyəsi dövlət tərə�ndən yardıma möhtac insan
lara göstərilən yardımdır. Bunun üçün də dövlət sosial vəziyyəti aşağı olan
vətəndaşlarını daim nəzarətdə saxlamalıdır.
Onu da bilmək lazımdır ki, "layiqli həyat səviyyəsi" anlayışı "həyat və ya
yaşayış standartı" anlayışı ilə sıx bağlıdır. Yaşayış standartına: məşğulluq
səviyyəsi və imkanları, insanların yaşayış şəraitindəki fərqlərinin səviyyəsi,
yoxsulluq səviyyəsi, ümumi daxili məhsul, in�yasiya, ildə verilən məzuniyyət
günlərinin sayı, tələb olunan iş vaxtı, icbari və key�yyətli səhiyyə, təhsil
səviyyəsinin key�yyət və kəmiyyət göstəricisi, xəstəlik halları, malların və
xidmətlərin dəyəri, milli iqtisadi artım, iqtisadi və siyasi sabitlik, siyasi və
165
dini azadlıq, ətraf mühitin key�yyəti, iqlim dəyişkənliyi və təhlükəsizlik kimi
faktorlar daxildir [20, s.198].
0, L_wgojg fəw_r qətgwwəqg füosos tə “kglgksk əq_q” imlqcnqgw_qı
Layiqli həyat səviyyəsi hüququ dövlət qayğısından irəli gələn şəxsi hü
quq kimi müəyyən edilir. Bu hüququn tam realizə olunması ilə hər bir insan
özünün və ailəsinin minimum həyat səviyyəsinin təmin olunmasına nail ola
bilir. İlk dəfə XIX əsrdə �losof V.S.Solovyev “layiqli həyat səviyyəsi hüqu
qu” sahəsində elmi inqilab etmişdir. Müəllif haqlı olaraq onun realizəsini
müəyyən şərtlərlə: qida, geyim, mənzil, kifayət qədər istirahət və mənəvi
inkişaf üçün qayğı ilə əlaqələndirmişdir [16, s.423]. Həqiqətən də, müasir
mənada layiqli həyat səviyyəsi hüququ minimum formada hər kəsin yaşayı
şının təmin olunması üçün zəruri olan təminatları nəzərdə tutur: minimum
ərzaq və qidalanma, geyim, yaşayış yeri, tələb olunduğu təqdirdə zəruri
qayğı və s. Deməli,
layiqli həyat səviyyəsi hüququ dedikdə hər kəsin ərzaq,
su, yaşayış yeri də daxil olmaqla, adekvat yaşayış standartları ilə təmin olun
ması və həyat şəraitinin davamlı inkişafı başa düşülür.
Bəs, adekvat yaşayış
standartı nədir? Adekvat yaşayış standartı dedikdə yaşayış üçün lazım olan
miqdarda su, qida, geyim, mənzil şəraiti və s. başa düşülür. BMT-nin İqti
sadi, Sosial və Mədəni Hüquqlar üzrə Komitəsi adekvat yaşayış standartına
layiqli həyat səviyyəsi hüququnun bir sıra mühüm aspektlərini əhatə edən,
xüsusilə də qida, su, geyim və mənzil ilə bağlı əsas hüquqların reallaşması
üçün zəruri olan resursların və imkanların təmin edilməsini aid edir [29,
Konstitusiyamızın sosial normaları özündə əks etdirən “Əmək hüququ
(maddə 35), "Sağlamlığın qorunması hüququ" (maddə 41) “Sosial təminat
hüququ” (maddə 38), “Sosial inkişaf və dövlət” (maddə 16) və s. kimi
maddələrinə nəzər saldıqda layiqli həyat səviyyəsi müddəalarına rast
gəlsək də bu maddələrdə layiqli həyat səviyyəsini müəyyən edən minimum
geyim, minimum qida, minimum su təminatı ilə bağlı müddəalara rast
gəlmirik.
“Minimum əsas” konsepsiyası iqtisadi və sosial hüquqlar sahəsində
mövcud olan qeyri-müəyyənliklərin aradan qaldırılması və bu sahədə mi
nimum hüquqi əsasın yaradılması məqsədini daşıyır.
Bu konsepsiya bö
yük məqsədlərə yaşayış üçün lazımi tələbatların minimuma endirilməsi
ilə çatmağın mümkünlüyünü və ərzaq, səhiyyə, mənzil, təhsil hüquqları
nın “minimum əsas səviyyələri”nin tanınmasını irəli sürür [26, s.53]. Qeyd
etmək lazımdır ki, konsepsiya kifayət qədər problemlidir. BMT-nin İqtisa
di, Sosial və Mədəni Hüquqlar üzrə Komitəsi konsepsiyani işlək vəziyyətə
gətirən ilk orqanlardan biri kimi 1990-cı ildən etibarən minimum əsasları
ehtimal olunan hüquqlar, imtina edilməsi mümkün olmayan öhdəlik və
ciddi məsuliyyət baxımından qiymətləndirmişdir [28, s.10]. Konsepsiya
nın tərəfdarları konstitusional səviyyədə onun dərhal qüvvəyə minməsini,
məhkəmədə müda�əsinin mümkünlüyünü dəstəkləyir və bu müddəaları
/44
dövlət proqramlarının tədricən dəyərləndirib yerinə yetirilməli olduğu bir
etalon kimi qiymətləndirirlər.
Maddi mənada layiqli həyat səviyyəsi hüququ cəmiyyətdə yoxsulluq
həddindən yuxarı səviyyədə yaşayışı nəzərdə tutur ki, məhz Dünya Bankı
da bu məsələyə 2 əsas xüsusiyyəti aid edir:
• minimum qidalanma standartlarını və digər zəruri ehtiyacları təmin
etmək üçün lazım olan xərcləri;
• cəmiyyətin gündəlik həyatında iştirak etmək üçün lazım olan və hər
Bundan əlavə, irq, cins, dil, yaş, din, siyasi və ya digər baxışlar, milli və
ya sosial mənşə, əmlak və digər əsaslardan asılı olmayaraq, minimum qida,
geyim və yaşayış yeri ilə təmin olunmaq hüququndan bərabər istifadə üçün
şərait yaradılmalıdır. Bu sahədə hər cür ayrı-seçkiliyin qadağan edilməsi
əsas insan hüquqları ilə bağlı müqavilələrdə dövlətlər üçün bilavasitə
öhdəlik kimi müəyyənləşdirilmişdir. İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqlara
dair Beynəlxalq Paktın ümumi şərhində qeyd olunur ki, “minimum” anla
yışı sosial, iqtisadi, mədəni, ekoloji, coğra� iqlimə görə dəyişən və digər
xüsusiyyətlərin üstünlük təşkil etdiyi səviyyə ilə ölçülür [1, c.1, s.11]. La
yiqli həyat səviyyəsi hüququnun konstitusion səviyyədə təmin olunması
dövlətin öz vətəndaşına verdiyi dəyər kimi qiymətləndirilməlidir. Burada,
təbii ki, söhbət insan və vətəndaşın hər ikisinin rifahının təmin olunmasın
dan gedir.
1, @_x_p gorgq_bgww_rılıl j_wgojg fəw_r qətgwwəqglə rəqgpg
Dövlətin sosial elan olunması, layiqli həyat səviyyəsinin hüquqi baxımın
dan tənzimlənməsi insan və vətəndaşın layiqli mövcudluğunun göstəricisi
deyil. Əsas göstərici onun praktikada tətbiq olunmasıdır. Bu isə dövlətin
iqtisadi imkanlarından asılı olaraq dəyişir [14, s.129]. Bazar iqtisadiyyatına
keçid özü ilə birlikdə ciddi sosial problemlər gətirdi ki, belə problemlərdən
biri də insanların layiqli həyat səviyyəsinin təmin olunması imkanı ilə bağlı
dır. Belə bir vəziyyətdə cəmiyyətin rifahının göstəricisi kimi çıxış edən layiqli
həyat səviyyəsi hüququnun dərindən öyrənilməsi başlıca tələbə çevrildi.
Layiqli həyat səviyyəsi ilə bağlı aparılan tədqiqatın nəticəsi isə onu göstərdi
ki, layiqli həyat səviyyəsi hüququnun realizəsi yalnız sosial-iqtisadi norma
ların birgə fəaliyyətinin nəticəsi ola bilər. Layiqli həyat səviyyəsi hüququnun
həyata keçirilməsi bazar iqtisadiyyatını sosial risklərdən müda�ə etməyin
ən uyğun şərti hesab olunur [9, s.23].
Hər bir insanın ayrı-ayrılıqda layiqli həyat səviyyəsinin təmin olunması
bütövlükdə cəmiyyətin layiqli həyat səviyyəsinin təmin olunmasıdır. Çün
ki hər bir insan ayrı-ayrılıqda cəmiyyətin bir üzvüdür. Bizi çox vaxt belə
bir sual maraqlandırır: Layiqli həyat səviyyəsi hüququ dövlət tərə�ndənmi
təmin edilir? Bu suala belə cavab vermək olar: Hər bir insanın layiqli həyat
səviyyəsi hüququnun təmin olunması üçün dövlət hər bir insana elə bir şərait
167
yaratmalıdır ki, o öz zəhməti ilə ailəsinin
təminatını ödəyə və kimsəsizlərə yardım
edə, maddi çətinliklərini özünün maddi
imkanlarından asılı olaraq aradan qaldıra
və bunu minimum yaşayış səviyyəsindən
aşağı olmadan həyata keçirə bilsin. Bunun
üçün də dövlət əmək qabiliyyətli hər bir
vətəndaşını elə bir işlə təmin etməlidir
ki, bu işdə aldığı minimum əmək haqqı
onun və ailəsinin minimum tələbatlarını
ödəyə bilsin. Əmək qabiliyyətsiz və ya
əmək qabiliyyəti məhdud olan insanlara
gəldikdə isə dövlət onları elə müavinətlə
təmin etməlidir ki, bu müavinət onun
və tabeliyində olan ailəsinin minimum
tələbatlarını ödəyə bilsin [6, s.8].
Deməli, çox dəqiqliklə demək olar
ki, layiqli həyat səviyyəsi o zaman tam
təmin olunmuş hesab edilir ki, hər bir in
san özünün əsas tələbatlarını ödəyə bilir
və insan sağlamlığının müha�zəsinə im
kan yaradan geyim, qida, yaşayış yeri və xidmət kimi ehtiyaclarının siya
hısını müəyyənləşdirə bilir. Bu mənada “layiqli həyat səviyyəsi” termininin
mənası hər bir ailənin əsas tələbatlarının ödənilməsi hüququ kimi izah
olunmalıdır. Bu zaman belə bir problemlə rastlaşırıq: bəs hansı səviyyədə
bu tələbatlar ödənilməlidir? Məsələn, bir insan üçün layiqli həyat
səviyyəsi xaricdə gözəl istirahət, bahalı yaxtaya sahib olmaq, naharda ikra
yeməkdirsə, bəziləri üçün isə bu, sadəcə yaşamaq üçün ev, gündəlik nor
mal qidalanma deməkdir. Burada, əlbətdə ki, vahid konsepsiya yoxdur
və olması belə mümkün deyil. Çünki bu hüquqların həyata keçirilməsi
dövlət üçün böyük xərc tələb edir. Layiqli həyat səviyyəsini təmin etmək
üçün tələb olunan xərclər isə məqalənin əvvəlində də qeyd olunduğu
kimi, dövlətin iqtisadi imkanlarından asılıdır. Məhz buna görə də layiqli
həyat səviyyəsi dünyanın bütün ölkələrində eyni qəbul edilə bilməz. Bu
anlayış yalnız insanın əsas tələbatlarını ödəmək nöqteyi-nəzərindən uni
versal qəbul oluna bilər [8].
Ancaq bütün �kirləri ümumiləşdirərək belə bu
nəticəyə gəlmək olar ki, insanların layiqli həyat səviyyəsini bu və ya digər
ölkədə mövcud olan tələbatların ödənilməsi səviyyəsi müəyyən edir.
yiqli həyat səviyyəsini təmin etmək hüququ təkcə sosial dövlətlərin deyil,
eyni zamanda demokratik hüquqi rejimli bütün dövlətlərin əsas hədə�
olmalıdır. Şəxsin azad inkişafı, sosial bərabərsizliyin aradan qaldırılması,
cəmiyyətin artan ehtiyaclarının qarşılanması, sosial ədalət prinsiplərinin
realizəsi, ikinci nəsil hüquqların qorunması və s. - bütün bunlar layiqli
həyat səviyyəsinin diqqət mərkəzində olan məsələlərdəndir.
L_wgojg fəw_r qətgwwəqg m
x_k_l r_k rəkgl mjslksş
–xülül əq_q rəjə`_rj_pılı
küf_�xəqglə gki_l w_p_b_l
ecwgk, ogb_, w_ş_wış wcpg tə
vgbkər igkg cfrgw_aj_pılıl
qgw_fıqılı küəwwəljəşbgpə
`gjgp, @s kəl_b_ “j_wgojg
fəw_r qətgwwəqg” rcpkglglgl
rəjə`_rj_pılıl –bəlgjkəqg
füosos igkg gx_f mjslk_jıbıp,
/46
2, L_wgojg fəw_r qətgwwəqg füososlsl imlqrgrsqgw_b_ rəq`grg
Layiqli həyat səviyyəsi hüququ özündə konstitusion səviyyədə və ya
beynəlxalq hüquq normaları ilə təsbit olunan və layiqli həyat səviyyəsini
təmin edən bütün sosial hüquqları birləşdirir. Bu mənada layiqli həyat
səviyyəsi hüququnu sosial hüququn bir növü kimi qəbul edənlərin �kirləri ilə
qəti şəkildə razılaşmaq olmaz. Çünki layiqli həyat səviyyəsi hüququ komp
leks xarakterinə görə sosial hüquqlardan daha geniş münasibətləri tənzim
edir və özündə bütün sosial hüquqların minimum standartlarını nəzərdə tu
tur.
Layiqli həyat səviyyəsi hüququ özündə pensiya hüququ, sosial təminat
və sosial təhlükəsizlik hüququ, mənzil hüququ, sağlamlığı müha�zə hü
ququ, sağlam ətraf təbii mühitdə ya
şamaq hüququ və s. kimi konstitusion
sosial hüquqların insanın layiqli həyat
səviyyəsi üçün minimum standartlarını
nəzərdə tutan kompleks hüquqdur. Layiq
li həyat səviyyəsi hüququnun konstitusion
səviyyədə təsbit olunması bu hüquq üçün
əlavə zəmanətlər müəyyən edə bilər.
Lakin layiqli həyat səviyyəsinin kons
titusiyada təsbiti çox vaxt iki mürəkkəb
problemin yaranması ilə müşayiət olu
nur. Birincisi, əksər vaxt ona bir hüquq
sahəsi kimi anlayış verilmir. İkincisi isə
onun hüquq sahəsi kimi xüsusiyyətləri
müəyyənləşdirilmir. Alimlər bu hüquqa
çox vaxt sosial hüquqların əsası kimi ba
xırlar. Lakin bizim qarşıya qoyduğumuz
əsas məqsəd bütün hüquq və azadlıqların həyata keçirilməsi vasitəsi kimi
çıxış edən layiqli həyat səviyyəsi hüququnu ayrılmaz konstitusion hüquqlar
kimi müəyyənləşdirməkdir [10, s.108].
Layiqli həyat səviyyəsi hüququ ilə bağlı bir sıra mühüm beynəlxalq
sənədlər mövcuddur. Onlardan ən əhəmiyyətli və ilkləri sırasında aşağıda
kıları qeyd etmək olar:
• 1966-cı il 16 dekabr tarixli İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqlar haq
qında Pakt.
Birinci növbədə onu qeyd etmək lazımdır ki,1948-ci il tarixli Ümumdün
ya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi qəbul olunduğu gündən bu günədək yeni
yaranan dövlətlər onu öz normativ hüquqi aktlarının mənbəyi kimi qəbul
edirlər. Buna görə də uzun illər keçməsinə baxmayaraq, bəyannamə hələ
də öz təsir qüvvəsini itirməmişdir. Bəyannamənin layiqli həyat səviyyəsi ilə
bağlı normaları onun 25-ci maddəsində ətra�ı şəkildə öz əksini tapmışdır.
Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi öz sistemliliyi, maddələrin bir-
L_wgojg fəw_r qətgwwəqglgl
imlqrgrsqgw_b_ rəq`grg çmv
t_vr gig küpəiiə` npm`jckgl
w_p_lk_qı gjə küş_wgər mjslsp,
@gpglagqg, əiqəp t_vr ml_ `gp
füoso q_fəqg igkg _lj_wış
tcpgjkgp, İiglagqg gqə mlsl füoso
q_fəqg igkg vüqsqgwwərjəpg
küəwwəljəşbgpgjkgp, ?jgkjəp
`s füoso_ çmv t_vr qmqg_j
füosoj_pıl əq_qı igkg `_vıpj_p,
169
birilə əlaqəliliyi ilə seçilir. Ona görə də burada bir maddəni digərindən ayır
maq olmaz, çünki hər bir maddə bu və ya digər hüququn təyinatını həyata
keçirir və bu hüququn tam görünüşü, geniş təyinatı onun beynəlxalq
əhəmiyyətini artırır. Layiqli həyat səviyyəsi hüququ hər bir insanın yaşamaq
hüququnun zəmanəti kimi çıxış edir. Belə ki, layiqli həyat səviyyəsi hüqu
qunu təmin edən şərtlər həm də yaşamaq hüququnun təminatı kimi çıxış
edir [15, s.173]. Yaşamaq hüququnu tədqiq edən L.D.Veovodin yazırdı: “Ya
şamaq hüququ digər hüquq və azadlıqların əsas fundamenti, şəxsi həyatın
və təhlükəsizliyin təminatıdır. Bu �kirlə də razılaşmaq olar ki, layiqli həyat
səviyyəsi hüququ şəxsi ləyaqətin və konstitusion yaşamaq hüququnun əsas
mənbəyi qismində çıxış edir” [7, s. 62].
Təəssü�ər olsun ki, hüquq elmində və hətta Konstitusiyada yaşa
maq hüququ yalnız xarici müdaxilələrdən, insanın vəhişəcəsinə qətlə
yetirilməsindən müda�ə hüququ kimi qəbul edilir ki, bu da qətiyyən doğru
deyil. Yaşamaq hüququ nə ilə təmin olunur? Bu suala belə bir cavab vermək
olar ki, yaşamaq hüququ ilk növbədə insanın özünün əsas tələbatlarını
ödəmək imkanı ilə müəyyənləşir. Lakin bəzən bunu yaşayış minimumu ilə
eyniləşdirirlər. Bəyannamə isə ali səviyyəli normativ hüquqi akt kimi “isteh
lak büdcəsi”, “minimum istehlak büdcəsi”, “yaşayış minimumu” anlayışın
dan istifadə etmir [8]. Bəyannamə çox dəqiqliklə müəyyənləşdirmişdir ki,
layiqli həyat səviyyəsi o vaxt tam təmin oluna bilər ki, insan özünün əsas
tələbatlarını ödəyə bilsin və bu tələbatlarını siyahıya alsın. Bu yolla “layiqli
həyat səviyyəsi” termininin məzmunu insanın əsas tələbatlarının təminat
vasitəsi kimi ailənin daha konkret hüquqlarını özündə əks etdirir [15, s.174].
Minimum əmək haqqı qanunvericilikdə ixtisassız əməyə və xidmətə
görə aylıq əmək haqqının ən aşağı səviyyəsini müəyyən edən sosial nor
mativdir. 2006-2014-cü illər ərzində Azərbaycanda minimum əmək haqqı
orta hesabla 70 manat artmışdır. Əhalinin əsas sosial-demoqra�k qrupları
üzrə yaşayış minimumu isə 2016-cı ildə 136 manat məbləğində müəyyən
olunmuşdur. Lakin yaşayış minimumu yaşamaq üçün minimum tələbata
uyğun deyil. Bu gün dünyada yaşayış minimumu - minimum istehlak
səbətinin dəyəri ölkədə əhalinin həyat səviyyəsini ölçmək, sosial vəziyyətini
qiymətləndirmək üçün istifadə olunan ən vacib ölçü meyarıdır. Qeyd edək
ki, yaşayış minimumunun dəyəri dedikdə insanın �zioloji tələbatını ödəmək
üçün lazım olan ərzaq, qeyri-ərzaq və xidmətlər dəyərinin toplusu nəzərdə
tutulur. “Yaşayış minimumu haqqında” qanuna görə minimum istehlak
səbətinin tərkibinə 3 ildən bir, yaşayış mnimumunun dəyərinə isə ildə bir
dəfə baxılmalıdır. Bu gün yaşayış minimumu dövlətin sosial istiqamətdə ef
fektiv siyasətə nail olmasına nəinki imkan vermir, eyni zamanda əhalinin so
sial müda�əsinin daha yaxşı təşkili baxımından büdcədən həyata keçirilən
artımlarla da uzlaşmır. Biz bunu minimum əmək haqqına münasibətdə də
deyə bilərik. Özü də qeyd edək ki, minimum əmək haqqı ilə müqayisədə
yaşayış minimumunun məbləğinin çox olması bu vəziyyətin daha da ağır
laşmasına səbəb olmuşdur. Əslində istər minimum əmək haqqı, istərsə
/5.
də yaşayış minimumu ölkədəki in�yasiyaya uyğun olmalıdır. Yəni yaşayış
minimumu və minimum əmək haqqı in�yasiyanı aradan qaldırmaq imka
nına malik olmaldır, yaşayış minimumu norması isə in�yasiyadan yuxarı
da dayanmalıdır. Bu gün dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində yaşayış mini
mumu istehlak səviyyəsindən yuxarıda dayanır və bizim qanunvericiliklə
müqayisədə istehlak səbətinin tərkibinə çoxlu sayda elementlər daxildir
3, Slgtcpq_j tə pcegml_j `cwləjv_jo füoso lmpk_j_pıl_ e–pə
j_wgojg fəw_r qətgwwəqg füosos
Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinin 25.1-ci maddəsinə
əsasən, “Hər bir insan özünün və ailəsinin sağlamlığı və rifahı üçün layiq
li həyat səviyyəsinə nail olmaq hüququna malikdir” [1, c.1, s.9]. BMT-nin
əsas prinsiplərinə əsasən, hər bir dövlət öz ərazisi hüdudunda olan şəxsləri
aşağıdakı hüquqlarla minimum səviyyədə təmin etməlidir: a) zəruri su və
qida ehtiyatları; b) minimum sığınacaq və ev təminatı; c) münasib geyim;
d) zəruri tibbi və sanatorial yardım.
Minimum qida hüququ
dedikdə nə başa düşülür? İnsanın qidaya olan
ehtiyacı anadan olduğu vaxtdan etibarən yaranır və onun bütün həyatı
boyunca davam edir. Qida insanın əsas ehtiyacı hesab olunur. Belə ki,
qida ilə insan öz orqanizmini zəruri enerji ilə təmin edir. Bu gün qida
həm də sosial müavinət hesab olunur. BMT-nin İqtisadi, Sosial və Mədəni
Hüquqlar üzrə Komitəsi minimum qida hüququnun həyata keçirilməsi
ilə bağlı əsas prinsipləri hazırlamış və üzv dövlətlər tərə�ndən həyata
keçirilməsi üçün tədbirlər müəyyənləşdirmişdir. Həmin tədbirlər aşağıda
kılardan ibarətdir:
Ərzağın miqdarı və key�yyətinin yetərliliyinin təmin olunması;
Ərzaq təhlükəsizliyi;
Ərzaq əldə edə bilmənin mümkünlüyü. Bura həm qiymət münasib
liyi daxildir, həm də �ziki baxımdan hər kəsə əlçatan olmalıdır.
Bəzi dövlətlərin (Belarus, Moldova, Ukrayna, Braziliya və s.) konstitu
siyalarında minimum qida hüququnun məcburiliyi əksini tapmışdır. Bizim
Konstitusiyamızda isə bu, minimum hüquq kimi öz əksini tapmamışdır.
Minimum su hüququ:
Su təkcə insan həyatı üçün deyil, eyni zamanda
planetin bütün canlı varlıqları üçün əhəmiyyətli mənbə hesab olunur. Su
yun köməyi ilə insan öz orqanizminin sağlamlığını, həyatını qoruyub saxla
mağa nail olur. İçməli su ilə əlaqədar problem bütün planet üçün çox ciddi
və olduqca aktualdır. Təsadü� deyildir ki, 2003-cü ilin dekabrında BMT-nin
Baş Assambleyası 2005-2015-ci illəri - beynəlxalq onillik fəaliyyəti “həyat
üçün su” elan etmişdir. Minimum su hüququ ilə bağlı normalar konstitu
siyamızda öz təsbitini tapmasa da, sudan istifadə qaydaları ilə bağlı qəbul
olunmuş normativ hüquqi aktlar sudan istifadədə səmərəli yanaşmanı
tələb edir.
171
Minimum geyim təminatı hüququ:
Geyimə olan tələbat təhlükəsizliyin
təminatı kimi çıxış edir, geyim insanın ətraf mühitdə normal inkişafını,
əlverişli və rahat şəraitini təmin edir. Bundan başqa, dünya bazarında ge
yim mənfəət və sosial funksiyanın təminat və insanların qarşılıqlı əlaqə
vasitəsi kimi çıxış edir. Geyim insanların öz müqəddəratını müəyyən etmə
vasitəsidir və insanlar arasında münasibətlərin qurulmasına töhfə verir [17,
s.96, 97]. İstər dünyada, istərsə də Azərbaycanda kasıblıq və yoxsulluqla
bağlı çoxsaylı kitablar və elmi işlər yazılsa da, sosial təminat və layiqli həyat
səviyyəsində minimum geyim təminatı hüququ ciddiyə alınmamış nə prak
tikanın, nə də nəzəriyyənin predmeti olmuşdur.
Minimum yaşayış yeri (mənzil) hüququ:
Mənzil hüququ hər bir insanın
layiqli həyat səviyyəsinin təmin olunması vasitəsi kimi XX əsrin ortala
rından tanınmağa başlamışdır. Mənzil hüququ hər bir insan üçün "layiqli
həyat səviyyəsi" anlayışının tərkib hissəsi kimi çıxış edir. Mənzil hüququ
Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi, İqtisadi, Sosial və Mədəni
Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt və bir çox dövlətlərin konstitusiyala
rında əks olunmuş, daha sonralar isə insan hüquqları ilə bağlı sənədlərdə
inkişaf etmişdir. Belə ki, yenidən baxılmış Avropa Sosial Xartiyasının 31-
ci maddəsində dövlətlər yaşayış yeri ilə bağlı aşağıdakı istiqamatlərdə
öhdəliklər götürürlər:
a) Lazımi tələblərə cavab verən yaşayış yerinin mümkünlüyünə dəstək
vermək;
b) Evsizliyin qarşısının alınması və evsizliyin tədricən aradan qaldırılma
c) Kifayət qədər vəsaitləri olmayanlar üçün mənzil əldə etmənin müm
Beynəlxalq aktlarda mənzil hüququ hər bir insanın və onun ailəsinin
layiqli həyat səviyyəsinin təmin olunması vasitəsi kimi qeyd olunur [18,
s.137]. Bizim Konstitusiyamızda mənzil hüququ əsas insan və vətəndaş hü
quqları və azadlıqları kateqoriyasına daxil edilmiş, layiqli həyat səviyyəsinin
təmin olunması vasitəsi kimi isə qeyd olunmamışdır. Konstitusiyamızın
"Mənzil hüququ" adlanan 43-cü maddəsi 2 hissədən ibarətdir və təəssüf
ki, maddənin 1-ci bəndi “hər kəsin mənzil hüququ vardır” ifadəsi ilə deyil,
“heç kəs yaşadığı mənzildən qanunsuz məhrum edilə bilməz” ifadəsi ilə
başlamışdır. Buna baxmayaraq, 43-cü maddənin 2-ci bəndi dövlətin insan
ların mənzil hüququnu gerçəkləşdirmək üçün xüsusi tədbirlər görməsini,
yaşayış binalarının və evlərinin tikintisinə rəvac verməsini ifadə edir. Lakin
Konstitusiyada aztəminatlı ailələrin və imkansızların dövlət tərə�ndən pul
suz və ya az məbləğdə evlə təmin olunmaları haqqında müddəa nəzərdə
tutulmamışdır. Bu mövqedən çıxış edərək qonşu dövlətlər - Rusiya Hede
rasiyası və Türkiyə Cümhuriyyətinin konstitusiyalarına diqqət yetirək. Ru
siya Konstitusiyasının 40-cı maddəsində hər kəsin mənzil hüququnun ol
duğu, heç kəsin özbaşına mənzil hüququndan məhrum edilə bilməməsi,
dövlət və yerli hakimiyyət orqanlarının mənzil tikintisinə rəvac verməsi,
/50
mənzil hüququnun həyata keçirilməsi şərtlərini müəyyənləşdirməsi, yox
sul və yardıma ehtiyacı olanların pulsuz və ya əlverişli məbləğdə mənzil
almaq imkanının mövcudluğu əksini tapmışdır [12]. Türkiyə Konstitusi
yasının "Mənzil hüququ" adlanan 57-ci maddəsi isə bu hüququ “Dövlət
şəhərlərin xüsusiyyətlərini və ətraf şəraiti qoruyan bir plan çərçivəsində
mənzil ehtiyaclarını ödəyəcək tədbirləri görür, bundan başqa, toplu mülk
təşəbbüslərini dəstəkləyir” şəklində ifadə edir [5]. Mənzil hüququnun daha
mükəmməl realizə oluna bilməsi üçün yaxşı olardı ki, Konstitusiyamızın
43-cü maddəsinə “hər kəsin mənzil hüququ vardır və dövlət aztəminatlı
ailələrin və imkansızların pulsuz və ya az məbləğdə evlə təmin olunması
na təminat verir” kimi müddəa əlavə olunsun. Bu müddəa Konstitusiyanın
12.1 maddəsində layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsi ilə bağlı dövlətin
ali məqsədinə tamamilə uyğundur. Düzdür, adı çəkilən müddəanın Kons
titusiyaya daxil edilməsi dövlət üçün əlavə öhdəliklər müəyyənləşdirəcək.
Bu öhdəliklərin realizəsi isə birbaşa dövlətin iqtisadi imkanlarından asılıdır.
Amma başqa bir tərəfdən bu kasıb və evsiz vətəndaşların mənzillə təminatı
üçün ən yaxşı təklifdir.
Bu gün ölkə başçısı cənab İlham Əliyev tərə�ndən aparılan sosial isla
hatlar Konstitusiyanın 43-cü maddəsinə irəli sürülən təkli�ərlə tamamilə
uyğunlaşır. Belə ki, evsiz ailələrin mənzil təminatı üçün dövlət tərə�ndən
verilən sosial ipotekalar və ölkə başçısı cənab İlham Əliyevin 2016-cı ilin
yekunlarına dair keçirdiyi müşavirədə aztəminatlı ailələrin mənzil şəraitinin
yaxşılaşdırılmasına xidmət edən sosial evlər layihəsinə dair verdiyi tapşırıq
lar buna əyani sübutdur. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, əhalinin münasib
qiymətə mənzillə təmin olunması dövlət başçısının təsdiq etdiyi strateji yol
xəritəsində də əks olunmuşdur.
BMT-nin ixtisaslaşmış qurumları çərçivəsində, layiqli həyat səviyyəsi
hüququ ilə bağlı məsələlərlə BƏT, HAO və ÜST məşğul olur. Bu təşkilatlar
çərçivəsində layiqli həyat səviyyəsi hüququnun qorunmasına yönəlmiş bir
neçə sənəd qəbul olunmuşdur. Onlara misal olaraq, “Sosial siyasət haq
qında” BƏT-in 117 saylı və “Yerli əhali və icmalarla bağlı” BƏT-in 169 saylı
Konvensiyasını göstərmək olar.
Bundan əlavə, layiqli həyat səviyyəsi hüququ insan hüquqları ilə bağlı
bir çox beynəlxalq müqavilələrdə də əks olunmuşdur. Uşaq Hüquqları haq
qında Konvensiyanın 27-ci maddəsində qeyd olunur ki, “İştirakçı dövlətlər
hər bir uşağın �ziki, əqli, ruhi, mənəvi və sosial inkişafı üçün lazım olan
həyat səviyyəsinə malik olmaq hüququnu təsdiq edirlər” [1, c.1, s.56]. "Qa
dınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında
Konvensiya"nın 14-cü maddəsinə əsasən, “İştirakçı-dövlətlər kişi və qadın
ların bərabərliyi əsasında qadınların kənd rayonlarının inkişafında iştirak
etmələrini... kənd rayonlarında yaşayan qadınlar barəsində ayrı-seçkiliyin
ləğv edilməsi üçün bütün müva�q tədbirləri görür, o cümlədən onların
aşağıdakı hüquqlarını təmin edirlər: ailənin planlaşdırılması məsələlərinə
dair həmçinin informasiya, məsləhətlər və xidmət də daxil olmaqla, mü
173
va�q tibbi xidmətə yol tapmaq, sosial sığorta proqramlarından bilavasitə
bəhrələnmək, ...bütün formal və qeyri-formal təhsil növlərinə yiyələnmək...,
lazımi həyat şəraitindən, xüsusilə mənzil şəraitindən, sanitar xidmətindən,
elektrik enerjisindən və su təchizatından, eləcə də nəqliyyatdan və rabitə
vasitələrindən istifadə etmək” [1, c.1, s.214]. İrqi ayrı-seçkiliyin aradan
qaldırılması üzrə Komitə dərisinin rəngindən, irqindən, milli və etnik
mənşəyindən asılı olmayaraq, hər kəsin mənzil hüququ, sosial müda�ə hü
ququ və sosial xidmətlərdən yararlanmaq hüququnu tanıyır. Əlilliyi olan
şəxslərin hüquqları haqqında Konvensiyanın 28-ci maddəsi layiqli həyat
səviyyəsi hüququnu və sosial müda�ə hüququnu müəyyən edir. Bundan
əlavə, xüsusi şərtlər altında yaşayan şəxslərin müda�əsi məqsədi ilə qəbul
olunan bəzi beynəlxalq hüquqi sənədlər də özündə layiqli həyat səviyyəsi
hüququnu əks etdirir. Misal olaraq, "Qaçqınların statusu haqqında Kon
vensiya" və Cenevrə Konvensiyasını qeyd etmək olar. "Qaçqınların statusu
haqqında Konvensiya" mənzil hüququnu (maddə 21), dövlət yardımı və
köməyi (maddə 23), qaçqınların sosial təminat hüququnu (maddə 24) irəli
sürür [1, c.1, s.112-113]. Layiqli həyat səviyyəsinin təmin olunması hüququ
həmçinin müharibə metodu kimi vətəndaşlara aclığın tətbiq olunmasını qa
dağan edən Cenevrə Konvensiyasının beynəlxalq silahlı münaqişələrin qur
banlarının müda�əsi ilə əlaqədar 1-ci Protokolunun 54 (1)-ci maddəsində
də nəzərdə tutulmuşdur. Protokolun 54(2)-ci maddəsi mülki vətəndaşların
yerləşdiyi istifadə olunmayan yerlərin, tikililərin dağıdılması, məhv edilməsi,
vətəndaşlara hücum edilməsini, həmçinin su anbarlarının, su suvarma
mexanizmlərinin, ərzaq anbarlarının mülki şəxslərin aclıq çəkmələri, yaşa
dıqları yerdən köçmələri və ya digər məqsədlər üçün dağıdılması, həmin
obyektlərə hücum edilməsi ilə layiqli həyat səviyyəsinin təmin olunması
hüququnun məhdudlaşdırılmasını qadağan etmişdir. "Qeyri-beynəlxalq
silahlı münaqişələr barədə II Protokol"un 14-cü maddəsində də buna uy
ğun müddəa nəzərdə tutulmuşdur. Bu müddəalar huquq kimi nəzərdən
keçirilməsə də, onlar da öz-özlüyündə artıq müharibədə iştirak etməyən
şəxsin və ya qrupun bu tip hüquqlardan istifadəsində hər hansı çətinliyin
və ya maneənin yaradılmasını aradan qaldırır və bu hüquqları dolayısı ilə
tanıyır.
Bundan başqa, bir sıra beynəlxalq sənədlərdə də layiqli həyat səviyyəsi
ilə bağlı müddəalar öz əksini tapmışdır. Nümunə kimi İnkişaf hüququ haq
qında Bəyannamə (maddə 8); Aclıq və qida çatışmazlığının qarşısının alın
ması haqqında Ümumi Bəyannamə (maddə 1); Dünya Ərzaq Sammitinin
Roma Bəyannaməsi (məsələn, 3 və 7-ci fəsillər); İlkin Səhiyyə Xidmətləri
üzrə Alma-Ata Bəyanatı; IV Qadın Ümumdünya Konfransının Həaliyyət
Platforması; Hövqəladə vəziyyətlərdə və hərbi münaqişələr zamanı Uşaq və
qadınların müda�əsi üzrə Bəyannamə; Məhbuslarla davranışın minimum
standart Qaydaları; Əlillərin hüquqları haqqında Bəyannamə və Yerli xalq
ların hüquqları haqqında BMT Bəyannaməsini göstərmək olar [36].
/52
4, L_wgojg fəw_r qətgwwəqg “Kglgjjgwgl İligş_d Kəoqəbjəpg”lgl
Yoxsulluğun aradan qaldırılması, �ravanlıq və rifahın davamlı olması
nın təmin edilməsi dünyanın qarşılaşdığı iki aktual problemdir. 2015-ci ilə
qədər ifrat yoxsulluğu yarıbayarı azaltmağı, ümumi ibtidai təhsilin təmin
edilməsi kimi hədə�əri əhatə edən Minilliyin İnkişaf Məqsədləri bütün dün
ya ölkələri və dünyanın aparıcı təşkilatları arasında razılaşdırılmış fəaliyyət
planıdır [21]. 2000-ci ilin sentyabrında BMT-nın təşkilatçılığı ilə Nyu-
Yorkda 147 ölkənin başçıları tərə�ndən “Minilliyin İnkişaf Məqsədləri”ni
əks etdirən Bəyannamə qəbul edilmişdir. Bəyannaməni imzalamış dövlətlər
bununla da 2015-ci ilədək yoxsulluğun azaldılması məsələlərini özlərinin
öhdəlikləri kimi müəyyənləşdirmişdilər. Belə ki, bəyannamədə 18 hədəf və
48 göstəricini özündə əks etdirən 8 qlobal məqsəd müəyyənləşdirilmişdir.
Bunların içərisində ən vacibləri qlobal məqsəd kimi dünyanı bürüyən ifrat
yoxsulluq və aclıq səviyyəsidir [3]. Yoxsulluğun aradan qaldırılması və sabit
liyin təmin edilməsi problemləri beynəlxalq xarakterli olmaqla bütün ölkələr
tərə�ndən birlikdə həll edilməyə ehtiyac duyulan problemlərdir.
ilə qədər hər kəsin layiqli həyat səviyyəsinin təmin olunması istiqamətində
bəzi xüsusi prinsiplər təklif edilir ki, bu prinsiplər əsasında 2030-cu ilə qədər
üç sahədə layiqli həyat şəraitinin təmin olunması nəzərdə tutulur:
Layiqli həyat səviyyəsinin təmin olunması üçün qarşıya qoyulan əsas
məqsədlərə aid edilir:
• əsas insan hüquqlarının inkişafı (Minilliyin İnkişaf Məqsədləri və so
• iqtisadiyyatın strukturunun formalaşdırılmasını təmin etmək üçün
ehtiyac duyulan davamlı və hərtərə�i inkişafın təmin olunması;
• istehsal bacarıqları, məşğulluğun yaradılması və iqlim problemlərini
həll edə bilən yaşıl iqtisadiyyata keçid;
• təbii ehtiyatların davamlılığının təşkili və idarə olunması.
Bəs bu məqsəddən kim istifadə edəcəkdir? Məqsəd hər kəsin layiqli
həyat səviyyəsini təmin etməkdir. Odur ki, bu, bütün ölkələrə ünvanlanacaq
və harada yaşamasından asılı olmayaraq, dünyanın hər bir vətəndaşının
ondan faydalanmaq imkanı təmin olunacaqdır. Bunun üçün də komissiya
bütün ölkələr üçün milli səviyyədə mövcud olan məqsədlərlə yanaşı, da
xili məsuliyyət və hesabatlılığın artırılması məqsədi ilə xüsusi öhdəlikləri
nəzərdə tutan ali məqsədlər təklif edir [3].
Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda da bu sahədə çox ciddi addım
lar atılmışdır. Büdcənin sosial sferadakı xərcləri ümumi büdcə xərclərinin
yarısından çoxunu təşkil edir. Reallıqdır ki, 90-cı illərlə müqayisədə
Azərbaycanda yoxsulluq səviyyəsi qat-qat aşağı səviyyəyə düşmüşdür.
175
Azərbaycan Prezidentinin 2008-ci il 15 sentyabr tarixli 3043 saylı Sərəncamı
ilə təsdiq edilmiş “2008-2015-ci illərdə Azərbaycanda yoxsulluğun azaldıl
ması və davamlı inkişaf üzrə Dövlət Proqramı”nda da bu, öz təsdiqini tap
mış və proqram çərçivəsində gələcəkdə Azərbaycanda dövlətin yoxsulluq
səviyyəsinin daha da aşağı salınması ilə bağlı dövlət strategiyası və plan
ları öz əksini tapmışdır. Minilliyin Bəyannaməsini Ümummilli lider Heydər
Əliyev imzalamışdır. Bəyannamədən irəli gələn öhdəlikləri yerli şəraitə uy
ğunlaşdıraraq həyata keçirmək üçün 2003-cü il fevralın 20-də ölkə başçısı
tərə�ndən “2003-2005-ci illər üçün Azərbaycan Respublikasında yoxsullu
ğun azaldılması və iqtisadi inkişaf üzrə Dövlət Proqramı” haqqında fərman
imzalamışdır. Bu Dövlət Proqramı sayəsində ölkədə 2003-2005-ci illər
ərzində ümumi makroiqtisadi sabitlik qorunub saxlanılmış, dinamik iqtisadi
artımın davamlılığı təmin edilmiş, in�yasiya və milli valyutanın məzənnəsi
məqbul səviyyədə saxlanılmışdır. Bu isə ölkədə mövcud sosial problemlərin,
o cümlədən yoxsulluq probleminin həlli istiqamətində təsirli tədbirlərin
həyata keçirilməsinə imkan yaratmışdır. Bu proqram çərçivəsində həyata
keçirilən tədbirlər nəticəsində 2005-ci ildə yoxsulluq səviyyəsi 2002-ci illə
müqayisədə 46.7%-dən 29.3%-dək aşağı düşmüşdür. Əhalinin rifahının yax
şılaşdırılması istiqamətində əldə olunan müsbət meyilləri davam etdirmək
məqsədilə "2008-2015-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında yoxsulluğun
azaldılması və davamlı inkişaf üzrə Dövlət Proqramı” hazırlanmışdır [3].
Həyata keçirilən dövlət proqramı səkkiz illik bir dövrü əhatə etsə də,
öz-özlüyündə bir neçə mərhələyə bölünmüşdür. İlk mərhələ 2008-2010-
cı illəri əhatə etmişdir. Həmin üç illik dövr ərzində ölkədə həyata keçiril
miş məqsədyönlü tədbirlər nəticəsində qeyri-neft sektoru inkişaf etdiril
miş, əmək qabiliyyətli əhalinin məşğulluğu artmış, işsizlik və yoxsulluq
səviyyəsi aşağı salınmış, əhalinin ümumi rifahı yüksəlmişdir. Belə ki, 2010-
cu ildə ölkədə işsizlik səviyyəsi 5.6%, yoxsulluq səviyyəsi 9.1%, 2011-ci ildə
isə 7.6% aşağı düşmüşdür. Əhalinin rifah halının yaxşılaşdırılması, ölkədə
davamlı iqtisadi artım və makroiqtisadi sabitliyin təmin olunması, yoxsul
luğun azaldılması və bu dövlət proqramının daha da təkmilləşdirilməsi
məqsədilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 28 iyun 2011-ci il tarixli
Sərəncamı ilə 2011-2015-ci illəri əhatə edən Tədbirlər Planı qəbul edil
mişdir ki, bu plan da çox uğurla icra edilmişdir. Həyata keçirilən tədbirlər
nəticəsində 2013-cü ildə ümumi daxili məhsulun həcmi 57.7 milyard ma
nat olaraq 2012-ci illə müqayisədə 5.8 faiz artmışdır. Əhalinin pul gəlirləri
istehlak indeksini üstələmişdir [4]. Azərbaycanda yoxsulluq həddinin
müəyyən olunması forması yoxsulluğun müəyyənləşməsinin normativ
metoduna əsasən həyata keçirilir. Bu metod insanların minimum ehti
yaclarını ödəmək üçün hesablanmış istehlak normalarının minimum
həddinə əsaslanır. Bura ərzaq, qeyri-ərzaq və xidmətlərdən ibarət istehlak
səbəti aiddir. Bu metoda görə hesablanmış standartdan aşağı gəliri olan
lar yoxsullar hesab edilir. Əhalinin minimum istehlak tələbatını ödəmək
üçün gəlirin məbləği yoxsulluq həddi hesab edilir. Yoxsulluq həddinin və
/54
səviyyəsinin qanunvericilik səviyyəsində müəyyənləşdirilməsi məqsədi
ilə 2004-cü il oktyabrın 5-də “Yaşayış minimumu haqqında” Azərbaycan
Respublikasının Qanunu qəbul edilmişdir. Qanunda yaşayış minimumu
və istehlak səbətinin anlayışı verilmişdir. Qanunun tələblərinə uyğun ola
raq Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2005-ci il iyunun 23-
də qəbul edilmiş 118 saylı qərarı ilə “Azərbaycan Respublikasında mini
mum istehlak səbətinin tərkibi” qüvvəyə minmişdir. “Yaşayış minimumu
haqqında” Qanunun 3.2-ci maddəsində nəzərdə tutulduğu kimi istehlak
səbətinin tərkibi də üç ildə bir dəfədən az olmayaraq müəyyənləşdirilir.
Məhz bu müddəaya görə, ölkənin iqtisadi və sosial inkişafından asılı ola
raq hər üç ildən bir istehlak səbətinin yeni tərkibi formalaşmalıdır [2].
5, L_wgojg fəw_r qətgwwəqg füososlsl kəfiəkə rəkgl_rı tə
Digər sosial və iqtisadi hüquqlar kimi layiqli həyat şəraitinin təmin olun
ması hüququna nəzarət edilməsi də çətindir. Ənənəvi olaraq iqtisadi, sosial
və mədəni hüquqlar müda�ə olunmayan hesab olunurdular. Belə ki, on
lar nə məhkəmə icraatının başlanması üçün əsas, nə də məhkəmələr üçün
müda�ə olunan hesab olunur. Lakin sosial, iqtisadi və mədəni hüquqların
hüquqi əsaslarını tapması yerli, regional və beynəlxalq səviyyələrdə art
maqda olan presedent hüququ ilə daha da möhkəmlənir və sosial, mədəni
və iqtisadi hüquqların böyük bir hissəsinin həqiqətən də mühakimə olu
na bilməsini nümayiş etdirir. Bu hüquqların həyata keçirilməsi üçün əsas
mexanizmlərdən biri hamı üçün geniş şərait yaratmaq və onlardan istifadə
etmək imkanlarının verilməsidir. Qeyd etmək lazımdır ki, iqtisadi, sosial
və mədəni hüquqların həyata keçirilməsi üçün beynəlxalq səviyyədə əsas
maneə bu hüquqların pozulmasına görə fərdi şikayətlər prosedurunun ol
mamasıdır. Universal səviyyədə müasir dövrün əsas nəzarət mexanizmləri
İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqlar üzrə Komitə və Uşaq Hüquqları üzrə
Komitədir. Lakin hesab edirik ki, “İqtisadi, sosial və mədəni hüquqlar haq
qında Beynəlxalq Pakt”a birinci fakultativ Protokolun qüvvəyə minməsi
(2008-ci ilin dekabr ayında qəbul olunmuşdur) iqtisadi, sosial və mədəni
hüquqların pozulması zamanı qurbanlar üçün fərdi şikayət proseduru
müəyyən edərək dönüş nöqtəsi olacaqdır.
“Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haq
qında Konvensiya”ya əlavə olunan və 2000-ci ildə qüvvəyə minən fakul
tativ Protokolda fərdi şikayətlərin qəbulu üzrə mexanizm müəyyən edilsə
də, onun tətbiq və təsir dairəsi məhdudlaşdırılmış formada əks olunmuş
dur. Ümumiyyətlə, “Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv
edilməsi haqqında Konvensiya” hüquqların realizəsi zamanı qadın və kişilər
arasında bərabərliyi bəyan edir. Bu səbəbdəndir ki, yalnız Konvensiya ilə
müda�ə olunan iqtisadi, sosial və mədəni hüquqların eyni mövqedə olan
qadınlar üçün deyil, xüsusi olaraq kişilər üçün nəzərdə tutulduğu hallarda
177
şikayətin qəbul edilənliyi nəzərdə tutulur.
Qeyd olunmalıdır ki, mülki, siyasi, iqtisadi, sosial və mədəni hüquqla
ra münasibətdə "vahid yanaşma" prinsipinin rəhbər tutulmasından irəli
gələrək İnsan Hüquqları Komitəsi və Avropa Məhkəməsi kimi ali orqanlar
ədalətli məhkəmə müda�əsi və ayrı-seçkiliyin qadağan olunması hüquqları
ilə bağlı iş görərkən layiqli həyat səviyyəsinin təmin olunması hüququnun
bir sıra komponentlərinə də müraciət edirlər [21]. Bu vaxta qədər artıq bir
sıra məhkəmələrdə, o cümlədən Cənubi Afrika, Hindistan və Kolumbiyada
iqtisadi, sosial və mədəni hüquq və azadlıqlar istiqamətində təqdirəlayiq
qaydalar qəbul edilmişdir.
2008-ci ildə qəbul edilən, lakin hələ bu vaxta qədər hüquqi qüvvəyə
minməyən BMT-nin Sosial Paktı üçün təsbit olunmuş Əlavə Protokolla ayrı-
ayrı şəxslərə, yaxın sosial qruplara BMT-nin İqtisadi, Sosial və Mədəni Hü
quq və Azlıqlar üzrə Komissiyasına Paktdan irəli gələn hüquqların pozulma
sına görə şikayət vermək imkanı verilmişdir. Bunun həyata keçirilməsi üçün
əsas şərt Əlavə Protokolun üzv dövlətlər tərə�ndən rati�kasiya edilməsidir
Regional sistemlər çərçivəsində əsas nəzarət mexanizmi Avropa So
sial Xartiyası (ASX) ilə yaradılan hesablama sistemidir. ASX-yə üzv olan
dövlətlərin onun müddəalarına riayət etməsinə dair monitorinq keçirən
Sosial Hüquqlar üzrə Komitə qeyd etmişdir ki, “layiqli həyat səviyyəsi”
konsepsiyası olduqca xəyalidir, nisbidir və dövlətdən dövlətə dəyişəndir.
Komitə müşahidənin 5-ci dövründə “layiqlilik limiti”ni müəyyən etmişdir
[23, s.25]. Komitə müəyyən etmişdir ki, minimum verilən əmək haqqı iş
çinin çalışdığı ölkədəki orta mənfəətin (qazancın) 68%-ni təşkil etməlidir.
Əgər əmək haqqı bu faizdən aşağı düşərsə, onda Komitə həmin ölkənin
sosial meyarlarına, ailə və təhsil müavinətlərinə, həmçinin minimum
əməkhaqqından alınan vergi məbləğinə diqqət yetirir. Sosial hüquqlar
üzrə Avropa Komitəsinin "Presedent hüquqlar toplusu"na əsasən 2008-ci
il sentyabrın 1-dən əməkhaqqı ölkədəki yoxsulluq səviyyəsindən yuxa
rı olmalı və ölkədə mövcud olan orta aylıq əməkhaqqının 50%-ni təşkil
etməlidir [24, s.43]. Əgər ölkədə orta aylıq əməkhaqqı 50%-dən 60%-dək
olarsa, onda dövlət sübut etməlidir ki, o, layiqli həyat səviyyəsinə, onun
həyata keçirilməsinə, yaşayış minimumu haqqında ətra�ı məlumat almağa
kifayət edir. Lakin əməkhaqqı ölkədə minimum orta aylıq əməkhaqqından
azlıq təşkil edərsə, ədalətli əmək haqqı hesab olunmayacaq və həmçinin
Xartiyanın 4-cü maddəsinin 1-ci bəndinin üzv dövlətlər tərə�ndən pozul
ması faktı kimi qiymətləndiriləcəkdir [22, s.120].
Beləliklə, qəti şəkildə deyə bilərik ki, insanın layiqli həyat səviyyəsi an
caq ehtiyaclarını ödəyə bildiyi təqdirdə həyata keçirilə bilər. Bu zaman
V.E.Çirkinin layiqli həyat səviyyəsi ilə bağlı dediyi �kirləri xatırlamaq tam
yerinə düşər: “Layiqli həyat səviyyəsini təmin etmək üçün hər bir insan özü
nün real vəziyyətini qiymətləndirməyi bacarmalıdır”
İnsanın layiqli həyat səviyyəsinin təmin olunması üçün hər bir cəmiyyət
/56
üzvü və dövlət bir-biri ilə sıx əməkdaşlıq etməlidirlər. Bu o deməkdir ki,
layiqli həyat səviyyəsinin təmin olunmasında dövlət təkbaşına deyil, ictimai
birliklər və cəmiyyət üzvləri ilə birgə fəaliyyət göstərməlidirlər.
Əgər insanın vərdiş etdiyi ehtiyacları ödənilmirsə, insan həyatı tam
təmin olunmuş hesab oluna bilməz. Layiqli həyat səviyyəsi bütün sosial
hüquqların kompleks təminindən sonra və iqtisadi hüquqların müşayiəti ilə
birgə həyata keçirilə bilər. "Layiqli həyat səviyyəsi" anlayışının belə çox ob
razlı təsvir olunmasının və bu hüquqlarla bağlı nəzəri-praktiki problemlərin
bir səbəbi vardır ki, o da bu hüququn konstitusion hüquq və azadlıqlar
içərisində əks olunmamasıdır.
Dövlətin sosial funksiyası, sosial müda�ənin konstitusion hüquqi
tənzimlənməsi belə nəticəyə gəlməyə əsas verir ki, Azərbaycan Respubli
kasının Konstitusiyası sosial reallığın əsasını qoymuşdur. Hansı ki, bu sosial
reallığın inkişaf etdirilməsi və təkmilləşdirilməsi ilə dövlətimiz tezliklə sosial
dövlətin elan olunmasına nail ola bilər.
• Məqalədə insanın layiqli həyat səviyyəsi hüququ kimi aktual bir
problemə toxunulmuşdur. Konstitusiyamızın 12-ci maddəsi layiqli həyat
səviyyəsinin təmin olunmasını dövlətin başlıca vəzifəsi kimi qeyd etmiş
dir. Lakin layiqli həyat səviyyəsi hüququ əsas insan və vətəndaş hüquq
və azadlıqları bölməsində öz əksini tapmamışdır. Halbuki, layiqli həyat
səviyyəsi hüququ konstitusion səviyyədə və ya beynəlxalq hüquq norma
ları ilə təsbit olunan və layiqli həyat səviyyəsini təmin edən bütün sosial
hüquqları birləşdirir və kompleks xarakterinə görə də sosial hüquqlardan
daha geniş münasibətləri tənzimləyərək, özündə bütün sosial hüquqların
minimum standartlarını nəzərdə tutur. Layiqli həyat səviyyəsi hüququnun
konstitusion səviyyədə təsbit olunması bu hüquq üçün əlavə zəmanətlər
müəyyən edə bilər.
• Qeyd edilən bütün təhlil və arqumentləri nəzərə alaraq, Azərbaycan
Respublikası Konstitusiyasının “Əsas hüquqlar, azadlıqlar və vəzifələr”
adlı ikinci bölməsinin “Əsas insan və vətəndaş hüquq və azadlıqları” adlı
3-cü fəslinə yeni bir maddə kimi “Layiqli həyat səviyyəsi hüququ”nun
əlavə edilməsi yaxşı olardı. Bu maddədə Ümumdünya İnsan Hüquqları
Bəyannaməsinin 25-ci maddəsindən irəli gələn müdəalara riayət edərək,
layiqli həyat səviyyəsinin əsas göstəriciləri olan minimum su, yaşayış yeri,
qida, geyim, sağlam ekoloji mühitin bu hüququn təmin olunması vasitəsi
kimi öz təsbitini tapması daha məqsədəmüva�q olar:
Maddə ... Layiqli həyat səviyyəsi hüququ
I. Hər kəsin layiqli həyat səviyyəsi hüququ vardır.
II. Hər kəsin layiqli həyat səviyyəsinin təmin olunması üçün minimum
qida, su, yaşayış yeri, geyim və sağlam ekoloji mühit hüququ vardır.
• Layiqli həyat səviyyəsini təmin edəcək minimum həyat standartları
179
nın müəyyənləşdirilməsi.
“Minimum həyat standartları haqqında” Qanunun
qəbul edilməsi. Qanunda Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinin
25-ci maddəsi rəhbər tutularaq su, qida, mənzil, geyim, zəruri tibbi və sa
natorial yardımın minimum əsaslarının müəyyən olunması, bundan başqa,
minimum ekoloji, mədəni mühitin təmin olunması konsepsiyalarının əks
olunması da təklif olunur. Sağlam ətraf mühitin minimum əsasları layiqli
həyat səviyyəsinin əhatə dairəsinə daxil olmalı, qanunda həmçinin "mini
mum əsas" anlayışına aydınlıq gətirilməli, ərzaq, qeyri-ərzaq və xidmətlərlə
bağlı minimum əsaslar müəyyənləşdirilməklə onlarla bağlı müddəalar əks
olunmalıdır.
• Layiqli həyat səviyyəsinin təmin olunması vasitələrindən biri də hər
bir insanın özünün və ailəsinin sığınacaq və mənzil hüququnun təmin olun
masıdır. Mənzil hüququ layiqli həyat səviyyəsinin təmin olunması vasitəsi
kimi beynəlxalq aktlarda və bir çox dövlətlərin konstitusiyalarında öz əksini
tapmışdır. Konstitusiyamızın 43-cü maddəsi “Mənzil hüququ” adlansa da,
təəssü�ər olsun ki, iki bənddən ibarət olan bu maddədə hər kəsin mənzil
hüququnun olması ifadəsi öz əksini tapmamışdır.
Qeyd edilən bütün təhlil və arqumentləri nəzərə alaraq, Azərbaycan
Respublikası Konstitusiyasının 43-cü maddəsinə aşağıdakı redaksiyada
yeni iki bəndin əlavə edilməsi daha məqsədəmüva�q olardı:
I. Hər kəsin mənzil hüququ vardır.
II. Dövlət az təminatlı ailələrin daha əlverişli şərtlərlə mənzillə təmin
olunmasına rəvac verir.
İqrgd_bə cbgjkgş əbə`gww_r8
Azərbaycan dilində
Beynəlxalq sənədlər toplusu. I cild. Bakı: Qanun, 2008, 960s.; II cild. Bakı: Qanun, 2008,
904s.; III cild. Bakı: Qanun, 2008, 1064s.; IV cild. Bakı: Qanun, 2008, 1052s.; V cild. Bakı:
Ünvanlı dövlət sosial yardımı: Mövcud vəziyyətin qiymətləndirilməsi və sosial reabili
tasiyaya keçid problemləri/ Economic Research Center, 2010, iyun, 31 s.
2008-2015-ci illərdə Azərbaycanda yoxsulluğun azaldılması və davamlı inkişaf Dövlət
Proqramı. /Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 sentyabr 2008 cil il tarixli 3043 saylı
Sərəncamı ilə təsdiq edilmişdir// "Azərbaycan" qəzeti, 16 sentyabr 2008-ci il, № 207
"2008-2015-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında yoxsulluğun azaldılması və davam
lı inkişaf Dövlət Proqramı"nın 2013-cü il ərzində icra vəziyyəti. - https://www.google.
com/url?sa t(rct j(q (esrc s(source web(cd 6(cad rja(uact 8(ved 0a
hUKEwilmczLk9XQAhVIrxoKHZ5oA98QHghEMAU(url http%3A%2H%2Hwww.eco
nomy.gov.az%2Hindex.php%3Hoption%3Dcom_content%26view%3Darticle%26id%3
D1124%3Ai-rub%26catid%3D29%3Apoverty-reduction(usg AHQjCNHIQWPKLbXu
UtrHLGevhjZmf3l5gA
/6.
Türk dilində
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. - www.tbmm.gov.tr/anayasa.htm
Rus dilində
Аристов Е.В. Социальные права человека и гражданина в Российской Федерации:
Конституционное исследование. Дисс..к.ю.н, 12.00.02, Москва, 2005, 186 c.
Воеводин Л.Д. Юридический статус личности в России. Учебное пособие, М.:
ИНФРА • М–НОРМА, 1997, 304 с.
Всеобщая декларация прав человека: право на достойный уровень жизни.
/27.09.2008/ - https://www.google.com/url?sa t(rct j(q (esrc s(source web(
cd 2(cad rja(uact 8(ved 0ahUKEwj0hdb6ktXQAhXMuhoKHQGfCPcQHggjMAE
(url http%3A%2H%2Hwww.svoboda.org%2Ha%2H465194.html(usg AHQjCNGqD-
5qZ5IRQqyUlPlpww2ueD8KPQ
Защита прав человека в условиях перехода к рынку (Материалы "круглого
стола") // Государство и право, 1993, № 6, c. 15-46.
Иваненко В.А., Иваненко В.С. Социальные права человека и социальные
обязанности государства: международные и конституционные правовые
аспекты. Санкт-Петербург: Юрид. центр Пресс, 2003, 404 c.
Кистяковский Б.А. Социальные науки и право: Очерки по методологии
социальных наук и общей теории права. Москва 1916, 708с.
Конституция Российской Федерации. - www.constitution.ru
Николаенко И.Н. Социально-правовое государство и право человека на
достойное существование. Дисс. к.ю.н., 12.00.01, Москва, 2008, 194 с.
Новгородцев П.И. Право на достойное человеческое существование. Санкт-
Петербург, 2000, Пути России, c.127-131. - https://www.google.com/url?sa t(rct
j(q (esrc s(source web(cd 1(cad rja(uact 8(ved 0ahUKEwi95Zn�NXQAh
XCVRoKHdRBBOgQHggbMAA(url http%3A%2H%2Hecsocman.hse.ru%2Hdata%2H3
24%2H680%2H1231%2H014_Novgorodtsev.pdf(usg AHQjCNH0RVfCkpBMhLPXewn
Олейник Н.Н., Алексеева Л.В. К вопросу о реализации конституционного права
на достойный уровень жизни в Российской Федерациию // Научные ведомости,
Серия философия, Социология, Право, 2010, № 20 (91), выпуск 14, с.173-177
Соловьёв В.С. Сочинения в 2-х томах (Сер. Философское наследие). Москва:
Султанова С.С.Реализация права человека на достаточный уровень жизни в
Российской Федерации. //Евразийский юридический журнал, 2012, №3 (46), с.
94-97
Торгашин И.М. Право на жилище и понятие достойный жизненный уровень //
Чиркин В.Е. Россия, Конституция, достойная жизнь: анализ взаимосвязей //
Государство и право. М.: Наука, 2006, № 5, с.5-13
Bilchitz D. Poverty and Hundamental Rights. The Lusti�cation and Enforcement of So
cio-Economic Rights. Oxford University Press, 2007, 298 p.
Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the
181
European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions. A De
cent Life for All: Ending poverty and giving the world a sustainable future // Brussels,
27 Hebruary 2013 21 p. - https://www.google.com/url?sa t(rct j(q (esrc s(
source web(cd 1(cad rja(uact 8(ved 0ahUKEwiUyProm9XQAhWHWhoKHem
aC_IQHggZMAA(url http%3A%2H%2Hec.europa.eu%2Heuropeaid%2Hdocuments%
2H2013-02-22_communication_a_decent_life_for_all_post_2015_en.pdf(usg AHQjC
22. Conclusions of the European committee of social rights. Conclusions2003, Vol.1 (Bul
Council of Europe. Committee of Independent Experts on the European Social Char
ter Council of Europe. European Social Charter: Committee of Independent Experts:
Conclusions XIV-2, Volume 1, Council of Europe, 1998, 413 p.
Council of Europe: European Committee of Social Rights., Digest of the case law of
the European Committee of Social Rights, 1 September 2008, 373 p
Deacon B, Global Social Policy and Governance. SAGE Publications, 2007, 223 p.
Ignatie� Michael. Human Rights as Politics and Idolatry. Princeton University Press,
Lorenz von Stein.The history of the social movement in Hrance, 1789-1850. Bedmins
ter Press 1964, 467 p.
Marsh Elizabeth. Overseeing the Refugee Convention. University of Michigan Law
School, Working Paper No. 3: General Comments., 2001, 19 p. - https://www.google.
com/url?sa t(rct j(q (esrc s(source web(cd 1(cad rja(uact 8(ved 0a
hUKEwjN-ZmHltXQAhXCvRoKHXdwD-oQHggZMAA(url https%3A%2H%2Hpapers.
ssrn.com%2Hsol3%2Hpapers.cfm%3Habstract_id%3D294184(usg AHQjCNEevQGVi
Young K.G., Constituting Economic and Social Rights. Oxford University Press, 2012,
Young K.G., The Minimum Core of Economic and Social Rights: A Concept in Search of
Content// The Yale Lournal of International Law, Vol.33:113, No.1, 2008, pp. 113-175
Krennerich M. Das Recht auf ein würdiges Leben. Magazin für Globale Entwicklung
und ökumenische zusammenarbeit, Welt Sichten-05-2010, s.3 - https://www.google.
com/url?sa t(rct j(q (esrc s(source web(cd 1(cad rja(uact 8(ved 0ah
UKEwjpntual9XQAhUBHxoKHVogCAIQHggZMAA(url https%3A%2H%2Hwww.welt-
sichten.org%2Hartikel%2H2891%2Hdas-recht-auf-ein-wuerdiges-leben(usg AHQjC
NHw0WRgfV4Hn9GPBo3g-YBgNlc0eg
Aytekin Ibrahimova
The constitutional and legal guarantees of the right to a decent
standard of living
The same criteria and conceptofdecent living conditions in all countries
all over the world are unacceptable. It could be taken as a universal concept
onli in terms of the provision of basic necessities. However, provision of ba
sic necessities of life, accepted as universal, di�ers from country to country
/60
depending on the standard of living of its population. Therefore, a number
of economists and lawyers assume that minimum living standard is a decent
standard of living. Most of the time proper living conditions mean minimum
�nancial security, comfort and the necessary conditions for life on the level
of the minimum set by law, material support intended for certain categories
of persons, living in the lower level of life, for any socio-economic class in a
particular geographic area.
Айтекин Ибрагимова
Kонституционные и правовые гарантии права на достойный
Достойный уровень жизни не может быть принят в различных странах
мира в качестве единого критерия, единого понятия. Только с точки
зрения обеспечения основных потребностей он может рассматриваться
в качестве универсального понятия. Тем не менее, уровень обеспечения
основных потребностей, считающихся универсальными, различается
в зависимости от государства и уровня жизни его населения. По этой
причине, ряд экономистов и юристов склонны думать, что достойный
уровень жизни является прожиточным минимумом. В большинстве
случаев, под достойным уровнем жизни понимается минимальное
материальное обеспечение, удобства, уровень условий, необходимых
для жизни, материальная помощь определенной категории лиц с
доходом ниже законодательно установленного прожиточного минимума
для какого-либо социально-экономического класса в определенном
географическом регионе.
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 21.06.2016
Təkrar işləməyə göndərilmişdir: 24.07.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 15.09.2016
183
Açar sözlər:
cinayət siyasəti, cinayətkarlıqla mübarizə, qanunvericiliyin
optimallaşması, cinayət-hüquqi müha�zənin e�ektivliyi, qanun, koordinasiya,
realizasiya, xəbərdarlıq, prinsip
Keywords:
criminal policy, �ght against crime, optimization of the legislation,
e�ciency of criminal legal protection, law, coordination, implementation,
warning, principle
Ключевые слова:
уголовная политика, борьба с преступностью,
оптимизация законодательства, эффективность уголовно-правовой
охраны, закон, координация, реализация, предупреждение, принцип
Современная
уголовно-правовая
политика:
тенденции и
Турал
ГАДЖИБЕЙЛИ
директор центра курикулума руководящих
кадров «Института Повышения
Квалификации Государственных Руководящих
Управленческих Кадров» Академии
Государственного Управления при
Президенте Азербайджанской Республики,
доктор философии по праву
[email protected]
/62
Предваряя рассмотрение современных тенденций, отражающих реа
лизуемую в настоящее время уголовную политику, целесообразно опре
делиться с тем, каким смысловым содержанием она характеризуется.
Изучение доктринальных источников свидетельствует о плюрализ
ме мнений, относительно того, что необходимо определять термином
«уголовная политика». В-частности, в различных научных изысканиях
уголовная политика определяется как «государственная политика в об
ласти борьбы с преступностью», «система принципов, предписаний и
норм антикриминального цикла», «часть социальной политики в об
ласти борьбы с преступностью», «направление деятельности государ
ственных и общественных органов по охране определенных интересов
от преступных посягательств» и т.п. [5, c.10] Необходимо отметить, есть
группа авторов, которая рассматривают понятие «уголовная политика»
в широком и узком смысле. Одни ученые включают в это понятие все
средства, так или иначе предназначенные для противодействия пре
ступности, т.е. не только правовые, но и прочие социальные меры: эко
номические, идеологические, организационные и т.д. [4, c.76]. Другая
группа авторов придерживается более узкой трактовки указанного
понятия включая в нее только специальные (уголовно-правовые, уго
ловно-процессуальные и уголовно-исполнительные) меры предупреж
дения преступности, предусмотренные законом и разработанные от
раслевыми юридическими науками криминального цикла) [7, c.18].
Всеми теоретиками, так или иначе затрагивающих в своих трудах
проблемы уголовной политики, резюмируется тот факт, что уголов
ная политика определяет комплекс мероприятий. В тоже время, по
поводу того, какие категории составляют данный комплекс, мнения
расходятся. В большинстве случаев в качестве содержания уголовной
политики определяются только те мероприятия, которые осущест
вляются государством в целях непосредственного противодействия
криминальным посягательствам. Однако изложенная позиция вы
зывает критические замечания по той причине, что такой подход к
определению уголовной политики выводит за ее рамки деятельность
по выработке основополагающих идей и руководящих начал, кото
рые впоследствии реализуются в целях обеспечения эффективной
охраны общественных отношений от различных проявлений пре
ступности. По мнению автора, совершенно неоправданно отделять
научную работу от практической деятельности, так как это влечет рас
согласованность в реализации результатов теоретических изысканий
при осуществлении соответствующих направлений деятельности по
противодействию экспансии криминала.
Изложенное свидетельствует о целесообразности определения
уголовной политики как комплекса согласованных, взаимообуслов
185
ленных мероприятий научного, законодательного и правоприме
нительного характера, направленных на борьбу с преступностью, а
также согласование этих мер с иными социальными программами,
осуществляемыми государством.
Происходящие в настоящее время негативные процессы, выражен
ные в нарастании кризисных явлений в политической и социально-
экономической сферах, требуют оптимизации реализуемой уголов
ной политики. Определяющей целью корректировки деятельности
уполномоченных органов государственной власти в сфере противо
действия преступности должно стать не общее предупреждение пре
ступности, а выделение в ее структуре наиболее опасных проявлений,
которые характеризуются положительной динамикой и поступатель
ным наращиванием степени общественной опасности.
Увеличение совокупной доли отдельных криминальных посяга
тельств в общей структуре преступности, является свидетельством
имеющихся недостатков реализуемой уголовной политики, в част
ности выраженных в отсутствии или недостаточном качестве пер
спективного прогнозирования развития криминальной ситуации,
что делает невозможным выработку и реализацию своевременных
превентивных мероприятий, адекватных новым угрозам криминаль
ного характера. Последовательная и решительная борьба с преступ
ностью должна характеризоваться наступательным характером. Дру
гими словами это должна быть активная деятельность, направленная
на обеспечение должной защиты наиболее важных интересов лич
ности, общества и государства от противоправных посягательств. В
свою очередь заявленные цели могут быть реализованы при условии
комплекса согласованных мероприятий, выраженных в реализации
мер превентивного характера, поддержании общественного поряд
ка, применение мер уголовно-правового воздействия к субъектам,
совершившим преступления и исполнения наказания в отношении
осужденных.
В значительной степени эффективность реализации уголовной по
литики зависит от правильной расстановки приоритетов, характеризу
ющих деятельность государства по уголовно-правовой охране обще
ственных отношений на современном этапе. Автор об этом отмечал
в своем докладе в Академии Полиции «… важным условием эффек
тивного противодействия экспансии транснациональной преступно
сти является осуществление мониторинга ее количественных и каче
ственных показателей. Реализация данной меры позволит обеспечить
перспективное планирование правоохранительной деятельности.
Отсутствие такового в настоящее время является главной причиной
того, что транснациональные преступные структуры, реализуя новые
криминальные технологии, постоянно опережают государственные и
международные институты, признанные бороться с ними» [3, c.18].
/64
Глобализация и тенденции преступности
Геополитические изменения, происходящие в современном мире,
обусловили наращивание совокупной мощи транснациональных
террористических группировок. Деятельность последних, наблю
дающаяся на Ближнем востоке, а также ряде иных государств, сви
детельствует о том, что подобного рода организации представляют
реальную угрозу не только конкретным гражданам, но и самостоя
тельным субъектам международного права. В этой связи логично и
оправданно отступить от общепринятой иерархии объектов уголов
но-правовой охраны и в качестве приоритетной цели (по крайней в
настоящее время) определить не охрану интересов личности, а обе
спечение национальной безопасности государства. Оппоненты могут
возразить, и в качестве аргумента привести положения Конституции,
которая определяет права и свободы личности в качестве первооче
редных объектов уголовно-правовой охраны. Однако происходящие
мире события, выраженные в нарастании террористических угроз,
очевидно, свидетельствуют о необходимости пересмотра приорите
тов уголовной политики. В-частности, однозначно требуется принятие
и реализация неотложных и решительных мер по обеспечению ин
тересов национальной безопасности всего государства. В этой связи
совершенно логичными и оправданными являются изменения уго
ловного закона, содержанием которых является криминализация ряда
посягательств террористического характера, пенализация уже имею
щихся уголовно-наказуемых деяний, посягающих на интересы госу
дарственной безопасности, а также исключение сроков давности по
ряду преступлений, ставящих под угрозу общественную безопасность
и общественный порядок.
Работа по оптимизации правового инструментария должна быть
согласована с деятельностью следственно-судебных органов. Только
при соблюдении этого условия возможно своевременное выявление
новых тенденций, определяющих востребованность и необходимость
применения тех или иных средств реализации уголовной политики на
современном этапе. Без качественного, осуществляемого на постоян
ной основе мониторинга применения правового инструментария, не
возможно осуществлять корректировку практики расследования и су
дебного рассмотрения уголовных дел, оперативно-розыскной и иной
работы по выявлению, раскрытию и пресечению криминальных по
сягательств, а также совершенствовать формы, методы и содержание
деятельности по предупреждению преступности. В частности на уве
личение преступности помимо указанных выше автором примеров
некоторыми учеными в лице профессора Ханлара Аликберова, выде
ляются следующие факторы: «...во-первых, исследование показывают,
что рост преступности в Азербайджане в значительной степени связан
187
с принятыми в 2003-2015 гг. многочис
ленными актами об амнистии и поми
ловании, на основе которых более 10
тысяч преступников были освобожде
ны от уголовной ответственности или
досрочно освобождены из мест лише
ния свободы... во-вторых, на осложне
ние криминогенной ситуации пагубно
влияют прогрессирующие в обществе
такие фоновые явления преступности,
как: - инверсия базовых ценностей и
атрофия нравственности, расслоение
общества на бедных и сверхбогатых,
тлетворное влияние телевидение и
других СМИ, безработица, проститу
ция, наркомания и т.д» [2, c.63-64].
Изучение действующей практики
реализации уголовной политики сви
детельствует о том, что современная
модель противодействия преступности
фактически исключает работу с обще
ственностью. Однако формирование
позитивного общественного правово
го сознания, безусловно, сделает воз
можным расширить социальную базу борьбы с криминальными пося
гательствами. Содержание современной уголовной политики должно
обеспечивать условия, при которых общественность не только будет
должным образом проинформирована о позиции и заинтересован
ности государства в борьбе с преступностью, знать содержание соот
ветствующих государственных программ, но и давать возможность
отдельным общественным объединениям и гражданам деятельно
участвовать в их выработке и реализации. Для сведения, толчком же
к организованной борьбе против преступности стал Указ Президента
Азербайджанской Республики «О мерах по усилению борьбы с пре
ступностью, укреплению законности и правопорядка», изданный 9
августа 1994 г №181 [14], в котором впервые перед органами право
порядка была поставлена конкретная задача разработать и предста
вить проект Государственной программы по борьбе с преступностью
в республике, однако, к сожалению, требование, вытекающее из нор
матива все еще на стадии подготовки.
Происходящие в настоящее время кризисные явления в экономике
влекут появление ряда новых задач, от решения которых напрямую
зависит эффективность реализации уголовной политики на современ
ном этапе. Дело в том, что реализуемые мероприятия позволяют до
Содержание современной
уголовной политики должно
обеспечивать условия, при
которых общественность
не только будет должным
образом проинформирована
о позиции и
заинтересованности
государства в борьбе
с преступностью,
знать содержание
соответствующих
государственных программ,
но и давать возможность
отдельным общественным
объединениям и гражданам
деятельно участвовать в их
выработке и реализации.
/66
биться поставленных целей при условии их планомерного осущест
вления. Однако проблемы экономического характера могут поставить
под сомнение возможность достаточного финансирования меропри
ятий, являющихся содержанием уголовной политики. Данное обсто
ятельство делает необходимым создание государственных резервов,
объем которых позволит гарантированно обеспечить материальны
ми ресурсами различные направления деятельности, составляющих
содержание уголовной политики. Более того отсутствие резервов и
как следствие возможное свертывание различного рода программ
противодействия преступности чревато отложенными негативными
последствиями по той причине, что преступность успешно мимикри
рует, подстраивается под начавшиеся, но не реализованные проекты
по ее профилактике и приобретет еще более изощренные и сложные
для противодействия формы.
Говоря о резервах, безусловно, нельзя обойти вниманием, обе
спечение соответствующих государственных структур необходимыми
кадрами, которые по своим интеллектуальным, и профессиональным
характеристикам могут успешно реализовывать осуществляемую го
сударством деятельность по противодействию преступности. В этой
связи, принимая во внимание активную структурную трансформацию
преступности, в частности выраженную в увеличении доли крими
нальных посягательств, совершаемых в сфере и с использованием
телекоммуникационных средств, целесообразно в качестве самостоя
тельного направления уголовной политики разработать комплекс мер
по подготовке квалифицированных сотрудников правоохранитель
ных органов, навыки и умения которых обеспечили бы эффективную
реализацию комплекса мероприятий, составляющих деятельность го
сударства, направленную на противодействие преступности не только
в настоящее время, но и в перспективе. В целом, резюмируя вопросы
обеспечения уголовной политики необходимыми резервами, необ
ходимо указать на безусловную потребность в соответствующем ком
плексе мер обеспечительного характера, так как недостаточное мате
риальное и кадровое обеспечение и недостижение заявленных целей
не только не позволит снизить криминальную экспансию, а наоборот
сделает преступность еще более подготовленной к противодействию
государственной политики в сфере уголовно-правовой охраны обще
ственных отношений.
Наконец нельзя забывать об аксиоме, что всегда намного эффек
тивнее и, как правило, менее затратно бороться с причинами и усло
виями чем с явлениями, обусловленными ими. В этой связи особую
значимость приобретает научная деятельность по детальному иссле
дованию детерминант преступности. Комплексный характер должен
быть имманентным качеством не только всей современной уголов
ной политики, но и отдельных ее направлений. Не является исключе
нием и деятельность по изучению преступности. Необходимые теоре
тические предпосылки по формированию и реализации деятельности
государственных органов по противодействию преступности должны
охватывать все процессы, так или иначе влияющие на криминальную
ситуацию и изменяющие ее. В-частности, самому пристальному вни
манию ученых-криминологов должны быть подвергнуты процессы,
характеризующие экономическую, политическую, духовную и иные
сферы жизни общества. Влияние общественных процессов, напрямую
не касающихся сферы антисоциального поведения, не меньше, а не
редко на порядок более значимо влияют на возможность достиже
ния целей, заявленных государством в борьбе с преступностью.
Еще одним показателем, требующим учета при формировании
и реализации уголовной политики на современном этапе, являются
международные аспекты борьбы с преступностью. Поступательное
развитие происходящих на планете общественных процессов, об
условленное нарастанием интеграции отдельных субъектов между
народного права в мировое сообщество, помимо безусловных пози
тивных последствий, также влечет возникновение и культивирование
явлений и процессов криминогенного характера [14, c.338-339].
Указанные обстоятельства делают невозможной эффективную наци
ональную политику по противодействию криминальным посягатель
ствам без учета тенденций, выраженных в сращивании отдельных
группировок в транснациональные синдикаты, нарастании нега
тивного потенциала группировок совершающих наиболее опасные
преступления, выраженные в террористических актах, незаконном
обороте наркотиков, оружия, ядерных материалов и т.п. Фактически
в настоящее время международное сотрудничество в борьбе с пре
ступностью должно быть выделено в качестве самостоятельного на
правления уголовной политики. В тоже время сама деятельность по
взаимодействию с правоохранительными структурами иных стран
должна коррелировать с мероприятиями по профилактике и борьбе
с преступностью, осуществляемыми в рамках национальных границ.
Определяя основные направления современной уголовной по
литики, безусловно, нельзя забывать, что ее основой, придающей
легитимный характер всей деятельности государства, направленной
на борьбу с преступностью, является нормативный инструментарий,
от качества которого напрямую зависит возможность снижения на
блюдающейся в настоящее время криминальной экспансии. Причем,
тот факт, что содержанием уголовной политики являются разные по
своему характеру и методам реализации мероприятия, обуславлива
ет постоянную работу по совершенствованию не только уголовного
или уголовно-процессуального законодательства, но и всей норма
тивно-правовой базы, так или иначе касающейся борьбы с кримина
лом. Например, в настоящее время особую значимость приобретает
/7.
пакет законов, посредством которых
осуществляется противодействие кор
рупционным посягательствам, а также
легализации незаконно нажитого иму
Разумеется, оптимизация законода
тельства должна быть обеспечена тео
ретическими изысканиями, что влечет
необходимость развития научных ис
следований, предметом изучения ко
торых является преступность, ее детер
минанты и способы противодействия.
В качестве приоритетных направле
ний научного обеспечения уголовной
политики целесообразно определить
уголовный процесс, уголовное право и
криминологию. Теорию уголовной по
литики необходимо выделить как самостоятельное научное направ
ление, в качестве приоритетной задачи которого должна быть опре
делена разработка общей стратегии противодействия преступности, а
также определение конкретных потребностей по разработке актуаль
Оптимальным способом координации деятельности всех субъек
тов государства, задействованных в комплексе мероприятий, состав
ляющих содержание уголовной политики, является разработка и при
нятие на государственной уровне нормативного акта, определяющего
основы уголовной политики государства и отражающие националь
ную концепцию борьбы с преступностью. Реализация предложенной
меры сделает возможным обеспечить системный характер деятель
ности государства в противодействии преступности и добиться зна
чимых результатов в охране общественных отношений от наиболее
опасных противоправных посягательств.
Заключение
По итогам проведенного в рамках настоящей статьи исследования
можно сделать вывод о том, что в настоящее время скорее приходит
ся говорить об отсутствии продуманной системы мероприятий, реа
лизация которых могла бы отождествляться с эффективной уголовной
политикой осуществляемой государством в настоящий период.
В целях исправления ситуации, по мнению автора, в качестве при
оритетных необходимо определить следующие меры:
1. В целях решения вопроса содержательного наполнения термина
«уголовная политика» выработать и закрепить нормативное опре
Теорию уголовной политики
необходимо выделить как
самостоятельное научное
направление, в качестве
приоритетной задачи
которого должна быть
определена разработка общей
стратегии противодействия
преступности, а также
определение конкретных
потребностей по разработке
актуальных научных
191
деление рассматриваемого явления, что позволит обеспечить
единство подходов к его пониманию.
2. Осуществить детальный анализ структурных изменений преступ
ности на предмет выделения наиболее опасных ее проявлений,
характеризующихся усилением совокупной общественной опас
ности, что сделает возможным определить приоритетные направ
ления уголовной политики.
3. На основе статистических данных обеспечить осуществление пер
спективного прогноза изменения преступности, что позволит сво
евременно ставить и решать задачи по нормативному обеспече
нию правоохранительной деятельности.
4. Разработать план мероприятий по работе различного рода обще
ственных организаций, направленной на развитие правосознания
граждан.
5. Рассмотреть возможности повышения эффективности кадровой
работы, направленной на привитие практическим сотрудникам
навыков и умений, адекватных тем угрозам, которые определяют
ся преступностью в современных условиях.
6. Целесообразно практиковать регулярное проведение научно-ме
тодических конференций, семинаров по обмену опытом и вне
дрению передовых достижений в работу органов внутренних дел
стран СНГ в том числе для стран континентальной Европы органи
зовывать совместные стажировки сотрудников.
Список использованной литературы:
Cinayətkarlığa qarşı mübarizənin gücləndirilməsi, qanunçuluğun və hüquq qaydasının
möhkəmləndirilməsi tədbirləri haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin
Hərmanı /Bakı şəhəri, 9 avqust 1994-cü il/ - http://mia.gov.az/index.php?/az/
content/229/
2. Аликберов Х.Д. Концептуальные просчеты в организации борьбы с преступно
стью в Азербайджане // Научно-юридический журнал «Ганун» №04(258), 2016,
Баку, с.63-64.
3. Гаджиев Т.Б. Глобализация и тенденция развития мировой преступности // Ма
териалы II Международной научно-практической конференции «Актуальные
проблемы криминологического исследования региональной преступности»
Академия МВД Азербайджанской Республики. Баку, 2015, с.232-233.
Гальперин И.М. Предмет уголовной политики и основные направления ее
изучения /И.М. Гальперин, В.И. Курляндский // Основные проблемы борьбы с
преступностью, - М., 1975, 115 с.
Загородников Н.И. Советская уголовная политика и деятельность органов вну
тренних дел. М., 1979, 99 с.
Загородников Н.И. Направления изучения советского уголовного права
/Н.И.Загородников, Н.А.Стручков // Советское государство и право, 1981, № 7.
Исмаилов И.А. Преступность и уголовная политика (актуальные проблемы орга
низации борьбы с преступностью). Баку, 1990, 124 с
Ковалев М.И. Криминология и уголовная политика /М.И. Ковалев, Ю.А. Воронин.
Свердловск/. 1980.
/70
Коробеев А.И. Уголовно-правовая политика: тенденции и перспективы /А.И. Ко
робеев, А.В. Усс, Ю.В. Голик/. Красноярск, 1991.
Лопашенко Н.А. Уголовная политика. М., 2009.
Панченко П.Н. Советская уголовная политика. Общетеоретическая концепция
борьбы с преступностью: ее становление и предмет. Томск, 1988,
Панченко П.Н. Уголовная политика – основа законности борьбы с преступно
стью. Н.Новгород. 1991.
Петров С.В. Системные проблемы уголовной политики в современной России.
Материалы Всероссийской научно-практической конференции. Краснодар:
Краснодарский университет МВД России, 2012, с. 124-136.
Петров С.В. Преступность в условиях глобализации: тенденции развития и на
правления профилактики // Юридическая наука и практика: Вестник Нижегород
ской академии МВД России, №28, Н.Новгород: НА МВД России, 2014, с. 338-339.
Tural Hacıbəyli
Müasir cinayət-hüquq siyasəti: tendensiya və perspektivlər
Məqalədə cinayətkarlığa qarşı mübarizədə dövlətin müasir cinayət-
hüquq siyasətinin ayrı-ayrı aspektləri tədqiq olunur. İctimai münasibətlərin
cinayət-hüquqi müha�zəsi sahəsində mövcud olan problemlər, vəzifələr və
onun optimallaşdırılması istiqamətləri müəyyən olunur. Cinayətkarlığa qarşı
mübarizənin sistemli xarakterinin təminatına müəllif yanaşması formulə edilir.
Məqalədə cinayət-hüquq siyasətinin müəllif anlayışı verilir və bu əsasda təklif
və tövsiyələr irəli sürülür. Hüquqi vasitələrin optimallaşdırılması hissəsində
istintaq-məhkəmə orqanlarının fəaliyyətinə uyğunlaşdırılmasına xüsusi
yer ayrılır. Yalnız bu şərtə əməl edildikdə müasir mərhələdə cinayət-hüquq
siyasətinin həyata keçirilməsinin bu və ya digər üsul və vasitələrinin zəruriliyi
və tələbatına dair yeni tendensiyaların vaxtında müəyyən edilməsini təmin
etmək mümkündür.
Tural Hajibeyli
Modern criminal-law policy: trends and prospects
The article deals with the di�erent aspects of investigation in the �ght
against crime of the contemporary criminal-law policy of the State. Directions
de�ned in the �eld of criminal law protection of public relations problems,
responsibilities and their optimizations. The author’s approach has been
formulated to ensure the systematic character of the �ght against crime. In
article the author's concept of criminal policy is given and on this basis it
is developed corresponding the o�er. The accent in part on optimization of
legal tools which has to be coordinated with activity of investigative judicial
authorities is given. Only at observance of this condition perhaps timely
identi�cation of the new tendencies de�ning a demand and need of application
of these or those implementers of criminal policy at the present stage.
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 23.05.2016
Təkrar işləməyə göndərilmişdir: 24.06.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 02.09.2016
193
Açar sözlər:
beynəlxalq cinayətlər, insanlığa qarşı cinayətlər, soyqırımı, hərbi
cinayətlər, beynəlxalq hüquq, beynəlxalq humanitar hüquq, �ziki şəxslərin
Key words:
international crimes, crimes against humanity, genocide, war
crimes, international law, international humanitarian law, international
criminal responsibility of individuals, international criminal tribunals
Ключевые слова:
международные преступления, преступления
против человечности, геноцид, военные преступления, международное
право, международное гуманитарное право, международная уголовная
ответственность физических лиц, международные уголовные трибуналы
Международное
уголовное правосудие:
становление,
современное
положение и
перспективы развития
МУСТАФАЕВА
соискатель кафедры Международного права
МГИМО МИД России,
эксперт Центра Стратегических Исследований
при Президенте Азербайджанской
Республики
[email protected]
/72
«На протяжении почти полстолетия — приблизительного пери
ода существования Организации Объединенных Наций — Генераль
ная Ассамблея признавала необходимость учреждения такого Суда
для судебного преследования и наказания лиц, виновных в совершении
таких преступлений, как геноцид. Многие думали ... что ужасы вто
рой мировой войны — лагеря, зверства, уничтожение людей, Холо
кост — никогда не повторятся. Однако это произошло. В Камбодже,
в Боснии и Герцеговине, в Руанде. Наше время, даже нынешнее деся
тилетие, показало, что человеческие возможности совершать зло
не знают границ. Геноцид ... является термином нашего времени и
также представляет собой отвратительную реальность, которая
требует исторического ответа».
Кофи АННАН
Генеральный секретарь ООН (1997–2006 годы)
Печальный опыт истории
свидетельствует, что международная
преступность неизменно сопутствует человеческому обществу.
Агрессия и преступления против человечности, совершенные на
цистами в годы Второй мировой войны, страшные истории Холокоста
и концентрационных лагерей, депортаций и бомбардировок, одним
словом, массовых и грубых нарушений прав человека со всей оче
видностью доказали недостатки в международном регулировании
В ответ на ужасы нацизма была создана Организация Объеди
ненных Наций (далее – ООН), Устав которой многообещающе про
возгласил веру в права человека и достоинство человеческой лич
ности. Вслед за этим событием мирового значения были учреждены
Нюрнбергский и Токийский международные военные трибуналы,
призванные привлечь к уголовной ответственности физических лиц,
виновных в совершении самых тяжких международных преступлений,
совершенных в ходе Второй мировой войны.
Эти нормы получили свое дальнейшее развитие и закрепление в
практике ad hoc (лат.
ad hoc
– «по месту», «для частного случая») судов,
учрежденных Советом Безопасности ООН в целях привлечения физи
ческих лиц к международной уголовной ответственности.
Совершенно очевидно, что в борьбе с международными престу
плениями решающая роль принадлежит сотрудничеству государств,
обязанных справедливо подходить к политико-правовой оценке дан
ных противоправных деяний. В ходе практической реализации такого
сотрудничества происходит постепенное углубление международно
195
го уголовного права и национального уголовного права государств.
Данный процесс представляется весьма сложным, учитывая тот факт,
что уголовное право исторически рассматривалось как исключитель
ная сфера внутренней компетенции государств. Это и определило ряд
особенностей развития международного уголовного права, а именно
– тот факт, что оно в основном содержало материальные, а не про
цессуальные нормы. Так, международное уголовное право, определяя
состав преступлений, оставляло реализацию норм государствам. По
степенно в этом направлении происходит значительный сдвиг, нашед
ший свое отражение в росте норм процессуального характера за счет
заключения значительного числа договоров о правовой помощи и,
конечно же, учреждения международных уголовных судов, призван
ных осуществлять международное уголовное правосудие непосред
ственно на основе норм международного права.
1. Нюрнбергский и Токийский международные военные
Попытки международного сообщества привлечь к уголовной от
ветственности виновных в совершении самых тяжких международных
преступлений, предпринимались еще до окончания Второй мировой
войны и создания Нюрнбергского и Токийского международных три
буналов. Так, после окончания франко-прусской войны 1870-1871 гг.,
Президент Международного комитета Красного Креста (МККК) Гюстав
Муанье впервые еще в 1872 году выступил с доктринальной инициа
тивой учреждения международного уголовного суда, предложив про
ект Конвенции об учреждении международного судебного органа для
привлечения к ответственности лиц, виновных в нарушениях Женев
ской конвенции об улучшении положения больных и раненых в во
юющих армиях от 22 августа 1864 года, в котором предусматривался
порядок формирования и деятельности такого суда [23, c. 325].
Версальский мирный договор, подписанный после окончания Пер
вой мировой войны, предписывал предание за тягчайшие преступле
ния германского кайзера Вильгельма II международному уголовному
суду, что, однако, не было реализовано
Эти предложения нашли свое дальнейшее развитие и непосред
ственную реализацию в первой в истории человечества практике
привлечения физических лиц к международной уголовной ответ
ственности, после победы над фашизмом в ходе Второй мировой вой
Согласно
Версальскому мирному договору 1919 года
II
был объявлен военным
преступником и главным виновником мировой войны, поэтому он должен был нести ответственность
перед судом международного трибунала. Но правительство Нидерландов отказалось его выдать,
а державы Антанты хоть и не настаивали на выдаче, но обвиняли бывшего германского кайзера, как
говорилось в тексте договора,
«в высшем оскорблении международной морали и священной силы
/74
ны. 8 августа 1945 года в результате переговоров между представите
лями стран-победительниц – США, СССР, Великобритании и Франции
в Лондоне было подписано Соглашение «О судебном преследовании
и наказании главных военных преступников европейских стран оси»,
на основании которого был учрежден Международный военный три
бунал для суда над главными военными преступниками стран оси, а
также принят Устав, определяющий порядок организации и принци
пы работы Трибунала.
В соответствии с Уставом Трибунала, известным в истории как
Нюрнбергский международный военный трибунал
, к юрисдикции
судебного органа были отнесены следующие составы преступлений:
- преступления против мира: планирование, подготовка, развя
зывание или ведение агрессивной войны или войны в нарушение
международных договоров, соглашений или заверений, или участие
в общем плане или заговоре, направленных к осуществлению любого
из вышеизложенных действий;
- военные преступления: нарушение законов или обычаев войны.
К этим нарушениям относятся убийства, истязания или увод в раб
ство или для других целей гражданского населения оккупированной
территории, убийство или истязания военнопленных или лиц, нахо
дящихся в море; убийства заложников; разграбление общественной
или частной собственности; бессмысленное разрушение городов или
деревень; разорение, не оправданное военной необходимостью, и
другие преступления;
- преступления против человечности: убийство, истребление, по
рабощение, ссылка и другие жестокости, совершенные в отношении
гражданского населения до или во время войны, или преследования
по политическим, расовым или религиозным мотивам в целях осу
ществления или в связи с любым преступлением, подлежащим юрис
дикции Трибунала, независимо от того, являлись ли эти действия на
рушением внутреннего права страны, где они были совершены.
К общим принципам Трибунал отнес роль должностного положе
ния подсудимых, юридическое значение действий виновных по рас
поряжению правительства или приказу начальника и соотношение
индивидуальной ответственности с ответственностью соответствую
щей группы или организации, к которой принадлежал подсудимый.
Так, должностное положение подсудимых, их положение в качестве
глав государств или ответственных чиновников различных правитель
ственных ведомств не должно было рассматриваться как основание к
освобождению от ответственности или смягчению наказания. Не осво
бождал от ответственности и тот факт, что подсудимый действовал по
распоряжению правительства или по приказу начальника [3, c. 84-85].
2 Согласно Уставу, первый судебный процесс должен был состояться в Нюрнберге.
За время работы состоялось 403 от
крытых судебных заседания, в ходе ко
торых было рассмотрено более трех
тысяч подлинных документов, допро
шено около 200 свидетелей и доказаны
факты совершения чудовищных пре
ступлений, инкриминируемых подсу
димым. Суду были преданы 24 главных
немецких военных преступника: Геринг
– рейхсмаршал и ближайший помощ
ник Гитлера; Гесс – заместитель Гитле
ра по фашистской партии; Риббентроп
– министр иностранных дел; Кейтель –
фельдмаршал, начальник верховного
командования вооруженных сил Гер
мании; Кальтенбруннер – начальник
главного имперского управления без
опасности и службы безопасности; Ро
зенберг – имперский министр по делам
по делам оккупированных восточных
территорий, идеолог фашизма; Борман
– заместитель Гитлера по фашистской партии (заочно) и др.
Обвинительный акт содержал требование о признании преступны
ми следующих групп и организаций гитлеровской Германии: 1) им
перского кабинета министров; 2) руководящего состава фашистской
партии; 3) охранных отрядов фашистской партии (СС), включая службу
безопасности (СД); 4) государственной тайной полиции (гестапо); 5)
штурмовых отрядов фашистской партии (СА) и 6) генерального шта
ба и верховного главнокомандования германских вооруженных сил
Особый интерес представляет тот факт, что Генеральная Ассамблея
ООН своим решением от 11 декабря1946 года подтвердила принципы
международного права, признанные Уставом Нюрнбергского трибу
нала и закрепленные в его приговоре. Они имеют непреходящее зна
чение и оказывают влияние на развитие норм и принципов междуна
родного права об ответственности за международные преступления.
Существенное влияние на развитие норм и принципов междуна
родного права об ответственности за международные преступления
оказал и Токийский международный уголовный трибунал над япон
скими милитаристами, совершившими тягчайшие международные
преступления во время Второй мировой войны. Вопрос о наказании
японских военных преступников впервые обсуждался на Потсдамской
конференции. После поражения Японии в 1945 году на совещании
олжностное положение
подсудимых, их положение
в качестве глав государств
или ответственных
чиновников различных
правительственных
ведомств не должно
было рассматриваться как
основание к освобождению
от ответственности или
смягчению наказания.
Не освобождал от
ответственности и тот факт,
что подсудимый действовал
по распоряжению
правительства или по
приказу начальника.
/76
министров иностранных дел СССР, США и Великобритании в Москве
было достигнуто соглашение (Китай присоединился) об организации
и компетенции Дальневосточной комиссии и Союзного совета для
Японии. Постановлением Дальневосточной комиссии определялись
вопросы ареста, суда и наказания японских военных преступников, а
после завершения переговоров между союзными правительствами
19 января 1946 года был утвержден Устав Международного Трибунала
для Дальнего Востока (аналогичный Уставу Нюрнбергского трибуна
ла). Согласно Уставу, Трибунал создавался для «справедливого и бы
строго суда и наказания главных военных преступников на Дальнем
Востоке». Военному трибуналу были преданы двадцать восемь руко
водящих государственных деятелей Японии [17].
2. Международные уголовные трибуналы по бывшей
Югославии и Руанде
Международный трибунал для судебного преследования лиц, от
ветственных за серьезные нарушения международного гуманитар
ного права, совершенные на территории бывшей Югославии с 1991
года и Международный уголовный трибунал для преследования лиц,
ответственных за геноцид и другие серьезные нарушения междуна
родного гуманитарного права, совершенные на территории Руанды,
и граждан Руанды, ответственных за геноцид и другие подобные на
рушения, совершенные на территории соседних государств, в период
с 1 января 1994 года по 31 декабря 1994 года представляют собой
уникальные в своем роде международные судебные органы, создан
ные не на основе международного договора, а в соответствии с резо
люциями Совета Безопасности ООН. В обоснование решений Совет
Безопасности сослался на главу VII Устава ООН, посвященную полно
мочиям Совета в отношении угрозы миру, нарушений мира и актов
агрессии. Указывалось, что наказание военных преступников будет
содействовать восстановлению и поддержанию мира.
октябре 1992 года
Совет Безопасности ООН
учредил комиссию
экспертов по расследованию и анализу информации о нарушени
Женевских конвенций
от 12 августа 1949 года
и других норм
дународного права
на территории бывшей Югославии, в результате
которых было принято решение о создании судебного органа для рас
следования международных преступлений и привлечения к междуна
родной уголовной ответственности лиц, виновных в их совершении.
Ad hoc
(лат.
ad hoc – «по месту», «для частного случая»
трибунал
Женевские конвенции от 1949 г. и Дополнительные протоколы к ним от 1977 и 2005 гг. составляют
основу международного гуманитарного права, которое регламентирует ведение вооруженных
конфликтов и пытается смягчить их последствия. Они защищают тех, кто не участвует или перестал
199
был учрежден резолюцией 827 Совета
Безопасности ООН от 25 мая 1993 года
для судебного преследования лиц, от
ветственных за серьезные нарушения
международного гуманитарного права,
совершенные на территории бывшей
Югославии. Процессуальная деятель
ность трибунала определяется Стату
том 1993 года и Правилами процедуры
и доказывания от 11 февраля 1994 года
Трибунал уполномочен осущест
влять судебное преследование лиц,
совершивших или отдавших приказ
о совершении серьезных нарушений
положений Женевских конвенций от
12 августа 1949 года, а именно следу
ющих действий, направленных против
лиц или имущества, пользующихся защитой положений соответству
ющей Женевской конвенции: 1) умышленное убийство; 2) пытки и
бесчеловечное обращение, включая биологические эксперименты;
3) умышленное причинение тяжких страданий или серьезного уве
чья или нанесение ущерба здоровью; 4) незаконное, произвольное
и проводимое в большом масштабе разрушение и присвоение иму
щества, не вызываемое военной необходимостью; 5) принуждение
военнопленного или гражданского лица служить в вооруженных си
лах неприятельской державы; 6) умышленное лишение прав военно
пленного или гражданского лица на беспрепятственное и нормальное
судопроизводство; 7) незаконное депортирование, перемещение или
арест гражданского лица; 8) взятие гражданских лиц в качестве за
ложников [7, c.26].
Международный трибунал уполномочен подвергать судебному
преследованию лиц, нарушающих законы и обычаи войны, а имен
но – применяющих отравляющие вещества или другие виды оружия,
предназначенные для причинения излишних страданий, бессмыслен
но разрушающих города, поселки и деревни, не оправданные воен
ной необходимостью, а также нападающих на незащищенные города,
деревни, жилища или здания либо совершающих их обстрел с при
менением каких бы то ни было средств.
К юрисдикции трибунала относятся также геноцид и преступления
против человечности. Определение преступления геноцида в уставе
трибунала дается в соответствии с Конвенцией о предупреждении
преступления геноцида и наказании за него 1948 года
. Под геноци
4 Конвенция предусматривает возможность создания международного уголовного суда.
В обоснование решений
Совет Безопасности сослался
на главу VII Устава ООН,
посвященную полномочиям
Совета в отношении
угрозы миру, нарушений
мира и актов агрессии.
Указывалось, что наказание
военных преступников
будет содействовать
восстановлению и
поддержанию мира.
0..
дом понимаются следующие действия, совершаемые с намерением
уничтожить, полностью или частично, какую-либо национальную, эт
ническую, расовую или религиозную группу как таковую:
) убийство
членов такой группы;
) причинение серьезных телесных поврежде
ний или умственного расстройства членам такой группы;
) умышлен
ное создание для какой-либо группы таких жизненных условий, кото
рые рассчитаны на полное или частичное физическое уничтожение
) меры, рассчитанные на предотвращение деторождения в среде
такой группы;
) насильственная передача детей из одной человече
ской группы в другую.
К преступлениям против человечности Устав относит убийства, ис
требление, порабощение, депортацию, заключение в тюрьму, пытки,
изнасилование, преследование по политическим, расовым или рели
гиозным мотивам и другие бесчеловечные акты, совершенные в ходе
вооруженного конфликта международного или внутреннего характе
ра и направлены против любого гражданского населения [11].
Юрисдикция Международного трибунала распространяется на
физических лиц. Особую важность представляет заимствованное у
Нюрнбергского и Токийского международных трибуналов положение
Устава о том, что должностное положение обвиняемого в качестве
главы государства или правительства или ответственного чиновника
не освобождает это лицо от уголовной ответственности и не является
основанием для смягчения наказания.
Территориальная юрисдикция Международного трибунала рас
пространяется на территорию бывшей Социалистической Федера
тивной Республики Югославии, включая ее сухопутную территорию,
воздушное пространство и территориальные воды. Временная юрис
дикция Международного трибунала распространяется на период, на
чинающийся 1 января 1991 года (завершение судебного процесса оз
начает упразднение трибунала).
Международный трибунал и национальные суды имеют парал
лельную юрисдикцию в отношении судебного преследования лиц
за серьезные нарушения международного гуманитарного права, со
вершенные на территории бывшей Югославии с 1 января 1991 года.
Юрисдикция Международного трибунала имеет приоритет по отно
шению к юрисдикции национальных судов. На любом этапе судеб
ного разбирательства Международный трибунал может официально
просить национальные суды передать производство по делу Между
народному трибуналу в соответствии с Уставом и правилами проце
дуры и доказывания Международного трибунала. Так, в суде Мюнхе
на рассматривалось дело Душко Тадича, обвинявшегося в соучастии
в геноциде. По запросу Трибунала оно было передано ему, с учетом
того, что дело Тадича важно для судебного преследования лиц, ответ
201
ственных за совершение серьезных на
рушений международного гуманитар
ного права. Преступления, в которых
он обвиняется, могут послужить свиде
тельством наличия соответствующего
плана массового и систематического
преследования населения региона (эт
нической чистки).
При этом в соответствии с общим
принципом уголовного права «нельзя
судить дважды за одно и то же» (
non bis
in idem
) установлено, что ни одно лицо не может быть судимо нацио
нальным судом за деяния, представляющие собой серьезные наруше
ния международного гуманитарного права в соответствии с Уставом,
за которые оно уже было судимо Международным трибуналом. Лицо,
которое было осуждено национальным судом за деяния, представля
ющие собой серьезные нарушения международного гуманитарного
права, может быть впоследствии судимо Международным трибуна
лом только в случае, если:
) деяние, за которое оно было осуждено,
было квалифицировано как обычное преступление; или
) судебное
разбирательство в национальном суде не было беспристрастным и
независимым, предназначалось для того, чтобы оградить обвиняе
мого от международной уголовной ответственности, или же дело не
было расследовано обстоятельным образом. При определении меры
наказания для лица, осужденного за преступление в соответствии с
настоящим Уставом, Международный трибунал принимает во внима
ние степень отбытия любого наказания, определенного националь
ным судом для этого же лица за совершение того же деяния.
В целом участие национальных судов в преследовании военных
преступников на основе универсальной юрисдикции существенно
повышает уровень борьбы с международными преступлениями.
С 1993 года
трибунал выдвинул обвинения в отношении 161 фи
зического лица. Все они имели отношение к операциям Югославской
народной армии против Хорватии (1991-1995), к войне в Боснии и
Герцеговине (1992-1995) и событиям в Косово (1998-1999).
На сегодняшний день
149 дел уже завершены: в отношении 20 че
ловек обвинения были сняты в ходе расследования, 13 дел переданы
в национальные суды, 2 находятся на повторном рассмотрении, 80 че
ловек были осуждены, 18 оправданы, 16 умерли в Гааге в ходе судеб
ного разбирательства [14].
Среди последних приговоров трибунала особо следует отметить
осуждение бывшего лидера боснийских сербов Радована Караджича на
40 лет тюремного заключения за геноцид и военные преступле
ния в
частие национальных
судов в преследовании
военных преступников
на основе универсальной
юрисдикции существенно
повышает уровень борьбы
с международными
преступлениями.
0.0
ходе Боснийской войны в 1992-1995 годах. 24 марта 2016 года суд при
знал Караджича ответственным за организацию массового убийства му
сульман в Сребренице в 1995 году. Жертвами резни стали более 7 тысяч
мужчин. Караджич также признан виновным в организации нападений
на мирных жителей и в убийствах в ходе осады города Сараево [20].
Статут Международного уголовного трибунала для судебного пре
следования лиц, ответственных за геноцид и другие серьезные на
рушения международного гуманитарного права, совершенные на
территории Руанды, и граждан Руанды, ответственных за геноцид и
другие подобные нарушения, совершенные на территории соседних
государств, в период с 1 января 1994 года по 31 декабря 1994 года был
утвержден резолюцией Совета Безопасности ООН № 955 от 8 ноября
1994 года [22]
в ответ на геноцид, начавшийся после прихода к власти
в стране в результате военного переворота представителей этниче
ского большинства хуту. В течение 100 дней в Руанде были убиты от
500 тыс. до одного миллиона представителей народности тутси
июня 1995 года Трибунал утвердил Правила процедуры и доказыва
ния, дополняемые в дальнейшем более 10 раз
Во время дискуссии и принятия указанной резолюции Совета Без
опасности ООН посол Руанды заявил: «Трибунал будет способствовать
национальному примирению и построению нового общества, осно
ванного на социальной справедливости и уважении основных прав
человека, все это окажется возможно, только если виновные в руан
дийской трагедии будут привлечены к ответственности» [16, c. 114].
Как и в Уставе Международного уголовного трибунала по бывшей
Югославии, определение геноцида в Уставе трибунала по Руанде при
водится в соответствии с Конвенцией о предупреждении преступле
ния геноцида и наказании за него.
Трибунал уполномочен осуществлять судебное преследование
лиц, совершивших геноцид и другие уголовные преступления между
народного характера, в том числе убийство; заключение в тюрьму;
пытки; изнасилования; преследования по политическим, расовым или
религиозным мотивам.
Трибунал осуществляет судебное преследование лиц, которые со
вершают или отдают приказ о совершении серьезных нарушений ст.
3, общей для Женевских конвенций от 12 августа 1949 года, о защите
жертв войны и Дополнительного протокола II к ним от 8 июня 1977
года. К таким преступлениям, в частности, относятся посягательство
на жизнь, здоровье и физическое или психическое благополучие лиц,
в частности убийство, а также жестокое обращение, как, например,
В отличие от Международного уголовного трибунала по бывшей Югославии
Международный
уголовный трибунал по Руанде учрежден для рассмотрения преступлений, совершенных в ходе
вооруженного конфликта немеждународного характера. С учетом этого обстоятельства, применимое в
Подробнее
.: Williamson L. An Overview of the International Criminal Lurisdiction Operaing in Africa
// International Review of the Red Cross, Vol
203
пытки, увечья или любые формы телесного наказания; коллективные
наказания; взятие заложников; акты терроризма; вопиющие посяга
тельства на личное достоинство, в частности унижающее обращение,
изнасилование, принуждение к проституции и т.п.; грабеж; вынесение
приговоров и исполнение наказаний помимо законного учрежденно
го суда. Самостоятельным преступлением является угроза соверше
ния любого из перечисленных деяний.
Юрисдикция трибунала распространяется на физических лиц, ко
торые участвовали в планировании, подготовке или совершении
преступлений. Так же как и в практике Международного уголовного
трибунала по бывшей Югославии, официальное положение обвиняе
мого, вплоть до главы государства или правительства, не освобождает
его от ответственности. Более того, указанные лица несут ответствен
ность также за то, что не предотвратили совершение преступлений
своими подчиненными. При этом действие по приказу начальника не
освобождает совершившего преступление от ответственности.
Аналогично трибуналу по бывшей Югославии трибунал по Руанде
имеет параллельную юрисдикцию в отношении судебного преследо
вания лиц за серьезные нарушения международного гуманитарного
права, совершенные на территории Руанды. Однако, как и в вышепри
веденном случае, юрисдикция Трибунала имеет приоритет по отно
шению к юрисдикции национальных судов всех государств мирового
сообщества. Исходя из этого, Трибунал на любом этапе судебного раз
бирательства может официально просить национальные суды пере
дать ему производству по делу в соответствии со Статутом и Правила
И в этом случае
в соответствии с общим принципом уголовного
права «нельзя судить дважды за одно и то же» (
non bis in idem
), ни
одно лицо не может быть судимо национальным судом за деяния,
представляющие собой серьезные нарушения международного гу
манитарного права, за которые оно уже было судимо Трибуналом.
Исключения составляют случаи, указанные выше, при рассмотрении
вопроса о параллельной юрисдикции Международного уголовного
трибунала для бывшей Югославии.
Трибунал рассмотрел дела 93 обвиняемых, в числе которых были
государственные и политические деятели, офицеры силовых струк
тур, религиозные и общественные лидеры. С 2 человек обвинения
были сняты на стадии досудебного расследования; 14 были оправда
ны; в отношении 61 вынесены обвинительные приговоры; 8 человек
были экстрадированы для осуществления правосудия в Руанду, 2 – во
Францию; 3 – скончались до вынесения приговора; еще 3 – предпри
ниматель Фелисьен Кабуга, бывший командир батальона президент
ской гвардии Протэ Мпиранья и министр обороны Огюстен Бизимана
0.2
(1993-1994) – остаются в международном розыске [15].
Следует подчеркнуть, что
первым подсудимым, признанным вино
вным в осуществлении геноцида, стал бывший бургомистр коммуны
Таба Жан-Поль Акайесу, приговоренный к пожизненному заключе
нию 2 сентября 1998 года. Дело Акайесу представляет собой особый
интерес, в связи с тем, что оно стало первым в истории случаем вы
несения вердикта по делу о геноциде и применения определения ге
ноцида, содержащегося в Женевской конвенции 1948 года. В этом же
деле Трибунал впервые признал изнасилование формой осуществле
ния геноцида и преступлений против человечности.
31 декабря 2015 года Международный трибунал по Руанде прекра
тил свое существование. Прокурор Трибунала Хассан Бубакар Джэллоу
отметил, что «Международный уголовный трибунал по Руанде внес
значительный вклад в развитие международного уголовного права, в
особенности в том, что касается преступлений геноцида» [6].
Как подчеркнули члены Совета Безопасности ООН, создание Меж
дународного остаточного механизма для уголовных трибуналов стало
очень важным шагом, благодаря которому закрытие Трибунала не оз
начает, что оставшиеся преступники не понесут наказание. Они также
призвали все государства-члены помочь Международному механиз
му и правительству Руанды в поимке еще 8 преступников, находящих
ся на свободе, и их судебном преследовании.
Деятельность
Международных трибуналов оказала существенное
влияние на становление наиболее сложных отраслей международно
го уголовного права – международного судоустройства и междуна
родного уголовно-процессуального права. Под их влиянием получи
ло широкое развитие национальное законодательство, регулирующее
сферу сотрудничества государств в борьбе с преступностью. Кроме
этого, Трибуналы стимулировали учреждение Международного уго
ловного суда.
3. Международный уголовный суд
17 июля 1998 года в Риме на Дипломатической конференции пол
номочных представителей 160 государств под эгидой ООН был при
нят Статут Международного уголовного суда
, за принятие которого
проголосовали 120 государств
. Римский статут вступил в силу 1 июля
Примечательно то, что уже в начале деятельности ООН в 1948 году Генеральная Ассамблея
предложила Комиссии международного права рассмотреть вопрос о создании международного
уголовного суда. Комиссия завершила работу над проектом устава суда в 1994 году и рекомендовала
Генеральной Ассамблее созвать конференцию для принятия соответствующей конвенции. Однако
государства мирового сообщества оказались не готовы к этому, в связи с чем, было принято решение
21
государство воздержалось, 7 государств проголосовали «против». За ограничение полномочий
Суда наиболее активно выступали США, добиваясь того, чтобы под юрисдикцию Суда подпадало только
преступление геноцида. В статье председателя сенатского комитета по иностранным делам Дж. Хелмса
под названием «Убить чудовище», опубликованной после принятия Статута МУС, выражается опаска
205
2002 года, после того, как его ратифицировали 60 государств
МУС является самостоятельным международным органом. Отно
шения Суда с ООН регулируются его соглашением с Организацией.
Местом пребывания является Гаага, при этом Суд может решить про
вести процесс и в ином месте.
Суд представляет собой постоянный орган (в отличие от вышерасс
мотренных судов ad hoc), обладающий юрисдикцией в отношении
лиц, ответственных за самые серьезные преступления, вызывающие
озабоченность международного сообщества государств. Следует от
метить, что речь идет только о тех преступлениях, которые нашли свое
закрепление в Статуте Суда. К таким преступлениям относятся престу
пления геноцида, преступления против человечности, военные пре
ступления и преступление агрессии
Статут содержит развернутые составы перечисленных преступле
ний. Вместе с тем подчеркивается, что относящиеся к преступлени
ям против человечности действия подпадают под юрисдикцию Суда
лишь в том случае, если они совершены «в рамках широкомасштаб
ных или систематических нападений на любых гражданских лиц». В
случае с военными преступлениями – «если совершены в рамках пла
на или политики или при крупномасштабном совершении таких пре
ступлений».
К юрисдикции МУС отнесены и военные преступления, совершае
мые в ходе вооруженных конфликтов немеждународного характера.
Статут не содержит определение преступления агрессии, т.к. госу
дарства оказались не в состоянии его согласовать. В результате, госу
дарства предусмотрели, что Суд не может осуществлять юрисдикцию в
автора относительно того, что Суд может оказать сдерживающее влияние на такую практику США, как
вторжение в Панаму и Гренаду, как бомбардировка Триполи или минирование гаваней Никарагуа.
Хелмс опасается, что МУС может отнести эти действия Штатов к актам агрессии, в подтверждении чего
ссылается на факт осуждения действий США против Никарагуа Международным судом ООН. Кроме этого,
военнослужащие США, находящиеся на территории многих стран, могут попасть под юрисдикцию Суда
даже в том случае, если США не ратифицируют Статут, что также является причиной их отрицательного
отношения к данному учреждению. (См.:
. 1998, 30
Израиль
выступают против самой идеи МУС как ограничивающей суверенитет государств и дающей
По состоянию на апрель
2013 года
Римский статут ратифицировало 123 государства мирового
Учитывая отзывы государств, Комиссия международного права отказалась от намерения дать в
своем проекте общую формулу «преступления по международному праву». В результате преступления
перечислялись конкретно: геноцид, агрессия, серьезные нарушения законов и обычаев войны и
преступления против человечности. В целом круг преступлений совпал с тем, что был определен
статутами Нюрнбергского и Токийского трибуналов. Перечень этот рассматривался не как примерный,
а как исчерпывающий для Суда. При этом данный перечень не исчерпывает все преступления по
общему международному праву. Так, в комментариях Комиссии к проекту Устава отмечалось, что
соответствующая статья «ограничивается такими преступлениями по общему международному праву,
которые, по мнению Комиссии, должны подпадать под юрисдикцию Суда на этой стадии…» (Доклад
Кроме этих преступлений к юрисдикции Суда Комиссия отнесла и преступления, установленные
в соответствии с договорами. В результате сформировалось четкое разделение международных
преступлений на преступления по общему международному праву и преступления конвенционные.
Соответствующие договоры были перечислены в Приложениях к проекту Устава Суда. Однако
представители государств-членов отвергли эти предложения.
0.4
отношении преступления агрессии до тех пор, пока государства-участ
ники не достигнут на одной из конференций по обзору согласия отно
сительно определения, элементов и условий для осуществления Судом
юрисдикции в отношении агрессии. При этом необходимо отметить,
что факт совершения акта агрессии определяется исключительно Со
ветом Безопасности ООН в соответствии с Уставом Организации. В
Статуте МУС предусматривается, что окончательный текст, касающийся
преступления агрессии, должен согласовываться с соответствующими
положениями Устава Организации Объединенных Наций.
Суд обладает юрисдикцией лишь в отношении преступлений, со
вершенных после вступления в силу его Статута (ч. 1. ст. 11).
Становясь участником Статута, государство тем самым признает его
юрисдикцию (ст. 12).
Свои функции МУС может осуществлять на территории любого го
сударства-участника Статута, на основе же специального соглашения
– и на территории любого иного государства.
Суд осуществляет свою юрисдикцию в случаях, когда: 1) ситуация,
при которой были совершены одно или несколько преступлений,
передается Прокурору государством-участником; 2) Прокурор начал
расследование по собственной инициативе. Осуществление юрисдик
ции в таких случаях возможно только в том случае, если государство
является участником Статута или признает юрисдикцию Суда и отно
сится к одной из следующих категорий: а) государство, на террито
рии которого соответствующие действия имели место; б) государство,
гражданином которого является обвиняемое лицо.
Суд должен признать дело не подлежащим его юрисдикции в сле
дующих случаях: 1) дело было расследовано или возбуждено уголов
ное преследование государством, которое обладает в отношении его
юрисдикцией. Исключения составляют случаи, когда государство не
желает или не способно осуществить расследование или уголовное
преследование должным образом; 2) дело было расследовано го
сударством, и оно решило не преследовать соответствующее лицо.
Исключения, как и в предыдущем пункте, составляют случаи, когда
государство не желает или не способно осуществить расследование
или уголовное преследование должным образом; 3) лицо уже было
судимо за соответствующие действия, и повторное рассмотрение его
дела недопустимо в силу принципа «нельзя судить дважды за одно и
то же» (non bis in idem); 4) преступление является недостаточно тяж
ким, чтобы быть предметом рассмотрения в Суде (ст. 17).
Особое внимание хотелось бы уделить статье 21 Статута МУС,
определяющей применимое право. Так, в соответствии с этой статьей,
Суд в первую очередь применяет свой Статут, Элементы преступле
ний, Правила процедуры и доказывания, во-вторых, где это уместно,
207
применимые договоры, а также принципы и нормы международного
права.
И.И.Лукашук и А.В.Наумов справедливо отмечают, что «нет сомне
ний, что для Суда являются обязательными общепризнанные принци
пы и нормы международного права, и он обязан ими руководство
ваться. Так, при решении вопросов, связанных с юрисдикцией того
или иного государства, Суд будет руководствоваться соответствую
щими нормами морского и воздушного права. Императивные нормы
международного права стоят выше положений Статута Суда и никак
не могут применяться «во-вторых». Приведенные положения Стату
та следует понимать таким образом, что они указывают специальные
принципы и нормы, имеющие прямое отношение к деятельности
Суда» [4, c. 102].
В случае если ни первая, ни вторая категории применимого права
не дают достаточных оснований для решения дела, то могут приме
няться общие принципы права
, выводимые Судом из национальных
правовых систем мира, включая национальные законы государств, к
юрисдикции которых при обычных обстоятельствах относилось бы
данное преступление. При этом обязательным условием является со
вместимость общих принципов права со Статутом Суда и междуна
родным правом, а также с международно-признанными нормами и
стандартами. На лицо, приоритет международных норм и принципов.
МУС может применять принципы и нормы международного права
как они истолкованы в его ранее принятых решениях, что дает основание
предположить, что в практике Суда формируется прецедентное право.
Как и в практике послевоенных трибуналов и судов ad hoc, имму
нитет должностного лица, принадлежащий ему в соответствии с наци
ональным или международным правом, не может быть препятствием
для привлечения его к уголовной ответственности. Статут МУС под
лежит применению в равной степени ко всем лицам, независимо от
их официального статуса, включая статус главы государства или пра
вительства и др. Официальный статус подсудимого не может также
служить основанием для смягчения приговора.
Статут Суда устанавливает уголовную ответственность командиров
и других начальников за преступные действия лиц, находящихся под
их контролем.
Совершение преступления по приказу правительства или началь
ника не освобождает лицо от уголовной ответственности. Однако из
этого общего правила есть исключения, которые отличают МУС от по
слевоенных трибуналов и трибуналов по бывшей Югославии и Руан
Статут МУС содержит специальный раздел, посвященный общим принципам уголовного права
(ч. 3). По мнению И.И. Лукашука и А.В. Наумова, включение общих принципов уголовного права в
право, применяемое Судом, объясняется недостаточной развитостью международного уголовного права
0.6
де. Так, данное правило не относится к случаям, когда: 1) лицо было
юридически обязано подчиняться приказам; 2) лицо не знало, что
приказ был незаконен; 3) приказ не был явно незаконным.
Это отступление от утвердившегося правила, объясняемое пози
цией ряда государств, стремившихся ограничить возможность при
влечения своих военнослужащих к международной уголовной ответ
ственности, существенно снижает значение указанного положения.
Тем не менее, учреждение МУС ознаменовало наступление но
вого этапа в развитии международного уголовного права, которое
оказывает серьезное влияние и на внутригосударственное право го
сударств.
На сегодняшний день три государства-участника Римского ста
тута – Уганда, Демократическая Республика Конго и Центрально-
Африканская Республика – передали в Суд ситуации, имеющие или
имевшие место на их территории. Расследование ситуаций в Кении и
Кот-д’Ивуаре было начато Прокурором по собственной инициативе.
Наконец, Совет Безопасности ООН передал Суду ситуации в судан
ском регионе Дарфур и в Ливии. Началось и судебное рассмотрение
дел по Демократической Республике Конго. Так, был арестован и пре
дан Международному уголовному суду гражданин ДРК Томас Лубанга
Дьило, лидер Союза конголезских патриотов, участник итурийского
конфликта. Он был обвинен в военном преступлении в виде набора
и использования в военных действиях детей-солдат в возрасте до 15
лет. Суд начался 26 января 2009 года. 14 марта 2012 года решением
Судебной камеры Лубанга был признан виновным по предъявленным
ему обвинениям. Это решение стало первым обвинительным приго
вором Международного уголовного суда.
Прокурором выдан ряд ордеров на арест и приказов о явке. К на
стоящему моменту ряд обвиняемых предстали перед судом, другие
остаются на свободе.
Так, например, 21 июля 2008 года Международный уголовный суд
выдал Ордер на арест президента Судана Омар аль-Башира и ряда
иных военных и политических лидеров Судана по обвинению в воен
ных преступлениях, преступлениях против человечности и геноциде в
связи с конфликтом в Дарфуре.
27 июня 2011 Международный уголовный суд выдал Ордеры на
арест ливийского лидера Муаммара Каддафи (дело было закрыто 12
ноября 2011 года в связи со смертью обвиняемого), его сына Саифа
аль-Ислама и главы ливийской разведки Абдуллы аль-Сенусси по об
винению в преступлениях против человечности.
Кроме того, Канцелярия Прокурора проводит предварительную
экспертизу ситуаций в Афганистане, Грузии, Гвинее, Колумбии, Гонду
расе, Южной Корее и Нигерии [5].
209
4. Смешанные (гибридные) и интернационализированные
уголовные суды
Порядок деятельности и юрисдикция смешанных (гибридных) уго
ловных судов определяются совокупностью норм международного
права (соглашения с ООН, другими международными договорами)
и внутригосударственного права, в связи с чем, материально-право
вая основа правосудия является «смешанной», предполагающей
применение этими судами как норм международного права, так и
национального уголовного права. Состав судов также является «сме
шанным», включающим как представителей государства, так и между
народных участников уголовного судопроизводства.
На сегодняшний день международному уголовному правосудию
известно две категории смешанных (гибридных) трибуналов: 1) спе
циальные суды, созданные в соответствии и на основе международ
ного договора государств с ООН; 2) суды, формируемые временными
администрациями ООН на территориях государств, осуществляются
миротворческие операции.
К первой категории смешанных (гибридных) судов относится Спе
циальный суд по Сьерра-Леоне для судебного преследования лиц,
несущих наибольшую ответственность за серьезные нарушения
международного гуманитарного права и права Сьерра- Леоне, со
вершенные на территории Сьерра-Леоне с 30 ноября 1996 года
Совет Безопасности ООН в резолюции 1315 от 14 августа 2000 года
выразил глубокую обеспокоенность преступлениями, совершаемы
ми в Сьерра-Леоне в отношения населения страны, а также персона
ла ООН и связанных с ним сотрудников, и сложившимися условиями
безнаказанности. Совет обратился к Генеральному секретарю ООН
с просьбой заключить путем переговоров соглашение с правитель
ством Сьерра-Леоне в целях учреждения независимого специально
го суда, а также рекомендовал наделить этот суд предметной юрис
дикцией в отношении преступлений против человечества, военных
преступлений и других серьезных нарушений международного гу
манитарного права, а также в отношении предусмотренных наци
ональным законодательством Сьерра-Леоне преступлений, совер
шенных на территории этой страны. В этой связи Совет Безопасности
рекомендовал наделить суд персональной юрисдикцией в отноше
нии лиц, которые несут главную ответственность за совершение пре
ступлений, в том числе в отношении тех руководителей, которые со
вершив такие преступления, поставили под угрозу установление и
Вооруженный конфликт немеждународного характера в Сьерра-Леоне начался 23 марта 1991
года, когда силы Объединенного революционного фронта (основная повстанческая группировка страны)
вошли в страну из Либерии и подняли мятеж в целях установления однопартийного военного правления
Всенародного конгресса. В результате гражданской войны в Сьерра-Леоне погибли около 300 тыс.
0/.
осуществление мирного процесса в Сьерра-Леоне [21].
16 января 2002 года между ООН и Сьерра-Леоне было подписано
соглашение об учреждении Специального суда. Согласно Уставу, Суд
уполномочен осуществлять судебное преследование лиц, ответствен
ных за преступления которые совершаются в рамках широкомасштаб
ного или систематического нападения на любое гражданское населе
ние: убийство; истребление; порабощение; депортация; заключение
в тюрьму; пытки; изнасилование, обращение в сексуальное рабство,
принуждение к проституции, принудительная беременность и любые
другие формы сексуального насилия; преследование по политиче
ским, расовым, этническим или религиозным мотивам; другие бесче
Суд уполномочен осуществлять судебное преследование лиц, ко
торые совершили или приказали совершить серьезные нарушения ст.
3, общей для Женевских конвенций о защите жертв войны 1949 г. и
Дополнительного протокола II к ним 1977 г.
Кроме этого, Суд уполномочен осуществлять судебное преследо
вание лиц, которые совершили ряд преступлений по национально
му законодательству Сьерра-Леоне. Так, к примеру, под юрисдикцию
Суда подпадают правонарушения, связанные с надругательствами над
девочками, в соответствии с гл. 31 Закона о предотвращении жесто
кого обращения с детьми 1926 г., бессмысленным разрушением иму
щества, в соответствии с Законом об умышленном причинении вредя
1961 г., поджог жилых домов с любыми находящимися в них лицами
в нарушение раздела 2, а также поджог общественных зданий в на
рушение разделов 5 и 6 Закона 1961 г.
В соответствии со ст. 8 Устава, Специальный суд и национальные
суды Сьерра-Леоне имеют параллельную юрисдикцию. При этом Суд
имеет верховенство над национальными судами Сьерра-Леоне. На
любой стадии судебного разбирательства Суд может официально по
просить национальные суды передать ему производство по делу в со
ответствии с Уставом и Правилами процедуры и доказывания.
В настоящее время ведутся судебные процессы по делам Сил граж
данской обороны и Объединенного революционного фронта
. Как и
практике вышерассмотренных международных трибуналов, офици
альный статус подсудимого не является основанием для освобожде
ния его от ответственности. Так, Специальный суд по Сьерра-Леоне
признал президента Либерии Чарльза Тейлора виновным в пособни
честве и подстрекательстве к военным преступлениям и в соучастии
в преступлениях против человечности. Триубнал указал, что Тэйлору
было известно о преступлениях против гражданского населения, со
Рассмотрение дел осуществляется, как в отношении участников пропрезидентских сил, так и в
отношении участников Объединенного революционного фронта и сил Революционного вооруженного
вершаемых повстанцами
Революционного объединенного фронта
, на
которых он имел «непосредственное влияние», но отверг обвинения
в том, что Тэйлор командовал вооружёнными формированиями РОФ
и управлял их действиями [2]. Cуд приговорил Чарльза Тэйлора к 50
годам тюремного заключения, признав его виновным по всем 11 пун
К первой категории смешанных (гибридных) судов относится также
Специальный трибунал по Ливану для судебного преследования лиц,
виновных в нападении 14 февраля 2005 года, в результате которого
погиб бывший премьер-министр Ливана Рафик Харири, а также были
ранены и убиты другие лица
. Юрисдикция Трибунала может быть
также распространена на другие события, произошедшие в Ливане
1 октября
2004 года
12 декабря
2005 года
, если будет установлено,
что они взаимосвязаны с убийством Харири [19].
Эта связь включа
ет, в частности, сочетание следующих элементов: преступный умысел
(мотив), цель нападений, характер потерпевших, против которых они
были направлены, способ совершения нападений и исполнители.
Правовой основой для учреждения Трибунала является Соглаше
ние между ООН и Правительством Ливана, к которому прилагается
Устав Трибунала. Трибунал создан во исполнение резолюции 1664
Безопасности ООН [10]. Это первый судебный орган,
созданный при содействии ООН, в котором объединены основные
элементы обеих правовых систем. При рассмотрении дела и вынесе
нии приговора Трибунал руководствуется УК и УПК Ливана и нормами
своего Устава.
30 июня
2011 года
представители Трибунала передали ливанскому
правительству обвинительное заключение по делу об убийстве
бывшего премьер-министра Рафика Харири, в котором отмечается,
что четверо активистов шиитской партии
участвовали 14
февраля 2005 года в атаке, в результате которой погибли бывший
премьер-министр Ливана Рафик Харири и ещё 21 человек. В качестве
главных организаторов названы два высокопоставленных члена
Особенностью второй категории смешанных (гибридных)
трибуналов является то, что они учреждены Миссиями по
поддержанию мира, которым предоставлен административный
мандат ООН. Так, Временной администрацией ООН в Восточном
Тиморе (ВАООНВТ) были созданы Особые коллегии по тяжким
преступлениям (в некоторых документах ООН они именуется
«Группа
по тяжким преступлениям») [9] – смешанный уголовный трибунал
для привлечения к уголовной ответственности лиц, причастных к
Перечень нападений, совершенных в Ливане с 1 октября 2004 года по 12 февраля 2005 года,
совершению тяжких преступлений на территории
Восточного Тимора
(Тимор-Лешти)
в период с
25 октября
1999 года
В принятой
25 октября
1999 года
Резолюции 1272 (1999)
на ВАООНВТ была возложена общая ответственность за
управление Восточным Тимором (Тимором-Лешти) после того как на
его территорию был введён
миротворческий контингент
. Временная
администрация ООН осуществляла полномочия законодательной и
исполнительной власти, включая отправление
правосудия
. Поэтому
Особые коллегии были учреждены не
, а в одностороннем
порядке в ситуации, не терпящей отлагательства, и без, как этого требует
практика, переговоров о соглашении между ООН и национальными
властями Восточного Тимора [3, c.56-57].
В предметную юрисдикцию трибуналов входили преступления
геноцида, военные преступления, преступления против человечности,
убийства, сексуальные преступления и пытки, ответственность за
которые предусмотрена уголовным законодательством Восточного
Тимора (Тимора-Лешти).
За время работы Трибунала, ограниченное сроком полномочий
Временной администрации ООН, обвинительные заключения были
предъявлены 391 человеку, проведены 55 разбирательств с участием
87 подсудимых. В
2006 году Трибунал окончательно завершил свою
деятельность, передав все не рассмотренные дела в национальные
суды Восточного Тимора (Тимиора-Лешти).
Смешанные (гибридные) уголовные суды двух категорий кроме
общего сходства имеют и ряд существенных различий, ключевым из
которых является их положение в судебной системе соответствующих
государств. Так, суды, учрежденные на основании договоров с
ООН, не входят в судебные системы соответствующих государств
и являются «внешними» по отношению к судам этого государства.
А суды, учрежденные временными администрациями ООН, входят
в судебные системы этих государств, являются их элементами,
но обладают «смешанным» характером при осуществлении
специальной предметной юрисдикции. Однако данное отличие носит
относительный характер, поскольку судебные системы этих государств
изначально созданы не в порядке обычной законодательной
процедуры, а в результате деятельности внешних органов управления
– временных администраций ООН в рамках миротворческих миссий.
Иными словами данные судебные органы, де-юре, являясь составной
частью внутригосударственной судебной системы, де-факто являются
«внешними» судами для государств, на территориях которых они
функционируют, поскольку созданы «внешним законодателем» [1].
Интернационализированные суды – национальные суды,
Caitlin Reiger
Marieke Wierda
Serious Crimes Process
Leste
: In Retrospect. New
York
International
Center
Transitional
213
к юрисдикции которых специальными решениями отнесено
правосудие по делам о международных преступлениях с участием
международных и национальных судей и других участников
процесса. Правовой основой для этого является законодательство
соответствующего заинтересованного государства, которым
предусматривается формирование во внутригосударственных
судах специализированных судебных составов (по форме «суд
в суде»), наделенных ограниченной предметной юрисдикцией
(в отношении международных преступлений). Эти суды, являясь
внутригосударственными органами, имеют международных
характер, прежде всего потому, что главной целью их создания
является осуществление правосудия в отношении лиц, виновных в
совершении международных преступлений
Первым судом, относящимся к рассматриваемой категории
уголовных трибуналов, является Отдел по военным преступлениям
Суда Боснии и Герцеговины, созданный на основе поправок,
внесенных в 2004 году в Закон о Суде Боснии и Герцеговины и Закон
о Прокуратуре Боснии и Герцеговины. К юрисдикции отнесены
преступления геноцида, преступления против человечности и
военные преступления.
Еще одним примером интернационализированного суда
являются Чрезвычайные камеры для преследования виновных
лиц в соответствии с камбоджийским правом за преступления,
совершенные в период Демократической Кампучии. В соответствии
с резолюцией 57/228-В от 13 мая 2003 года Генеральная Ассамблея
ООН одобрила проект Соглашения между ООН и Королевским
правительством Камбоджи о преследовании в соответствии с
камбоджийским правом за преступления, совершенные в период
Демократической Кампучии с 17 апреля 1975 года по 6 января
1979 года. Соглашение, подписанное в Пномпене в 2003 году,
регламентирует сотрудничество между ООН и Камбоджей в
предоставлении прав руководителям судебным органов Кампучии
и тем, кто несет ответственность за преступления и серьезные
нарушения камбоджийского права, международного гуманитарного
права и обычаев и международных конвенций, признанных
Камбоджей, совершенные в вышеотмеченные сроки.
К предметной юрисдикции Чрезвычайных камер относятся
преступление геноцида, как оно определено в Конвенции 1948 г.,
преступления против человечности, как они определены в Статуте
Международного уголовного суда 1998 г., а также серьезные нарушения
Женевских конвенций 1949 г. и другие преступления, которые указаны
в главе 2 Закона Камбоджи об учреждении чрезвычайных камер 2001 г.
В этой связи ряд авторов не относит эти суды к международным уголовным трибуналам.
0/2
Заключение
На современном этапе международных отношений борьба с
международной преступностью приобретает все большее значение,
что в свою очередь обуславливает необходимость широкого
сотрудничества государств и международных организаций.
Об осознании международным сообществом необходимости
объединения усилий государств в борьбе с преступностью
свидетельствует уже тот факт, что этой проблеме уделяет
растущее внимание ООН. В рамках ООН созданы специальные
органы, призванные содействовать повышению эффективности
сотрудничества государств в борьбе с преступностью.
Наибольшим достижение в этой сфере является возможность
преследования за международные преступления и привлечения
к международной уголовной ответственности физических лиц
непосредственно на основе международного права. Важным
шагом, предпринятым в этом направлении можно по праву считать
учреждение международных уголовных судов (трибуналов),
уставы которых кодифицировали основные принципы и нормы
международного уголовного и уголовно-процессуального права,
относящиеся к международным преступлениям.
Необходимо особенно отметить тот факт, что международные
уголовные суды смогли обеспечить наказание ряда преступников,
которые зачастую оказываются недоступными национальной юстиции,
в частности высокопоставленных должностных лиц отдельных
государств. Более того, речь идет о преступлениях, имеющих особенно
тяжкие последствия и представляющих угрозу международному миру
Таким образом,
международное сообщество, действуя через
платформу ООН, а точнее – Совета Безопасности ООН, призванно
го поддерживать международный мир и безопасность, полномочно
реагировало на международные преступления, привлекая к ответ
Высокая заинтересованность мирового сообщества в лице ООН к
борьбе с международными преступлениями и вопросам привлече
ния к международной уголовной ответственности лиц, виновных в
их совершении, вполне логична. Ведь именно сегодня, в эпоху гло
бализации, когда происходит постепенное преобразование миро
вого пространства в единую зону и формируется общее для всех
участников международных отношений международно-правовое и
культурно-информационное поле, совершение преступлений про
тив человечности, военных преступлений, преступлений геноцида и
агрессии в одной стране или регионе, становятся угрозой планетарно
215
го масштаба. Воплощение же в действующих правовых нормах обще
человеческих моральных принципов и норм, идей справедливости и
гуманизма, ставших главными ориентирами развития современного
общества, обуславливает закономерность этого процесса.
Однако мировое сообщество далеко не всегда демонстрирует за
интересованность в борьбе с международными преступлениями и
привлечении виновных в их совершении лиц к международной уго
ловной ответственности. Наглядным тому примером является факт
безнаказанности армянских фашистов, учинивших массовую резню
азербайджанского населения Нагорного Карабаха, нарушив их есте
ственное и гарантированное каталогом международных документов
фундаментальное право на жизнь [8].
Приближается
25-я годовщина геноцида в Ходжалы, унесшего
жизни 613 человек, в том числе 63 детей, 106 женщин и 70 пожилых
людей. И до сих пор этому беспрецедентному по своей жестокости
международному преступлению в истории современного Азербайд
жана полноценно не дана политическая и юридическая оценка со
стороны мирового сообщества, а виновные в совершении этих звер
ских деяний лица не предстали перед судом и не понесли соответ
ствующее наказание.
Более того, непосредственные организаторы и
исполнители Ходжалинского геноцида Роберт Кочарян, Серж Саргсян,
Сейран Оганян и другие, избежав судебного приговора и соответству
ющей меры наказания, заняли посты президентов и министров, при
этом не отрицая своей причастности к совершенному преступлению
и оценивая его как «героизм армянского народа».
Необходимо отметить, что Военной прокуратурой Азербайджанской
Республики собран обширный материал по событиям в Ходжалы,
который может быть представлен в Совет Безопасности ООН для
учреждения Ходжалинского трибунала по аналогу рассмотренных
ad hoc судов, в соответствии с главой VII Устава ООН, посвященной
полномочиям Совета в отношении случаев угрозы миру, нарушений
мира и актов агрессии.
Другой вопрос – проявит ли международное
сообщество государств достаточную для этого заинтересованность
и политическую волю, от коих и будет зависеть конечный результат
этого процесса.
Дальнейшее развитие международного механизма применения
норм международного уголовного права в рамках деятельности
органов международного уголовного правосудия будет способствовать
обеспечению неотвратимости наказания и тем самым, содействовать
поддержанию законности и правопорядка как внутри государств, так
и в международных отношениях.
0/4
Список использованной литературы:
Волеводз А.Г. Международное уголовное правосудие: от идеи к современной
системе // Вестник МГИМО-Университета, 2009, № 2, c. 55-68.
Гаага: Тэйлор виновен в содействии военным преступлениям (рус.), BBC (26
апреля 2012 г.). URL: http://www.bbc.com/russian/international/2012/04/120425_
taylor_verdict.shtml
Доклад Генерального секретаря ООН S/2010/394, c. 56-57 (26 июля 2010).
Лукашук И.И., Наумов А.В. Международное уголовное право. Москва, 1999.
Международный уголовный суд // Вестник Международного Уголовного Право
судия. URL: http://mup-info.com/mup/international-court
Международный уголовный трибунал по Руанде завершил свою работу // Ра
дио ООН. Отдел новостей и СМИ. /31.12.2015/. URL: http://www.unmultimedia.
org/radio/russian/archives/208334/#.Vz1kp_mLTIU
Мустафаева Н.И. Международно-правовая ответственность государств: виды и
Мустафаева Н.И. Обессудьте, господа судьи, или Когда заработает Ходжалин
ский трибунал? URL: http://1news.az/authors/oped/20150130023949730.html
(30.01.2015).
Резолюция 1543 (2004) Совета Безопасности ООН // S/RES/1543 (2004) (14 мая
Специальный трибунал по Ливану // Организация Объединенных Наций. URL:
www.un.org/russian/law/lebanontribunal/
Устав Международного трибунала для судебного преследования лиц, ответ
ственных за серьезные нарушения международного гуманитарного права, со
вершенные на территории бывшей Югославии с 1991 года. URL: www.un.org/ru/
law/icty/charter.shtml
Экс-президент Либерии получил 50 лет тюрьмы (рус.), BBC (30 мая 2012 г.).
URL: http://www.bbc.com/russian/international/2012/05/120529_taylor_sentenced_
Amarasingle Ch. Lurisdiction of International Tribunals. The Haague, 2003.
International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. URL: www.icty.org
International Criminal Tribunal for Rwanda // United Nations. Mechanisms for
International Criminal Tribunals. URL: www.unictr.unmict.org
International criminal tribunals // International Review of the Red Cross, 2006, Vol. 88,
International Military Tribunal for the Har East URL: http://www.ibiblio.org/hyperwar/
PTO/IMTHE/IMTHE-A6.html#31
Statute of the Special Court for Sierra Leone. URL: http://www.rscsl.org/Documents/
scsl-statute.pdf
Statute of the Special Tribunal for Lebanon. URL: http://www.stl-tsl.org/en/404-we-
are-sorry
Trial Ludgement Summary for Radovan Karadžić // Trial Chamber. United Nations,
International Criminal Court for the former Yugoslavia. The Haague, 24 March 2016.
URL: www.icty.org/x/cases/karadzic/tjug/en/160324_judgement_summary.pdf
United Nations. Security Council. Doc. S/RES/1315 (2000). 14 August 2000.
UN Security Council, Security Council Resolution S/RES/955 (1994), 8 November
1994, S/RES/955 (1994). URL: www.refworld.org/docid/3b00f2742c.html
Moynier. Note sur la creation d’une institution judiciaire internationale propre
217
a prevenir et a reprimer les infractions a la convention de Geneve, lue au comite
international de secours aux militaires blesses dans sa seance du 3 janvier 1872. –
Revue. 1872.
Nəcibə Mustafayeva
Beynəlxalq cinayət hüququ: formalaşması, müasir vəziyyəti və
inkişaf perspektivləri
Məqalədə Nürnberq və Tokio beynəlxalq cinayət məhkəmələrinin tarixi,
hüquqi əsasları və fəaliyyəti, Ruanda və Yuqoslaviya tribunallarında mühüm
işlər, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin yurisdiksiyasının formalaşması,
eləcə də Syerra Leone, Livan, Kamboca və Şərqi Timorun mühüm işlər üzrə
məhkəmələrinin vəziyyəti təhlil edilir. Bundan əlavə, maqalədə beynəlxalq
hüquq prinsipləri prizmasından milli məhkəmələrdə keçmiş yüksək vəzifəli
şəxslərə qarşı məhkəmə prosesinə dair ümumi müzakirələrə də nəzər salınır.
Müəllif Xocalı soyqırımı törədənlərin beynəlxalq cinayət məsuliyyəti
kontekstində beynəlxalq ədalət məhkəməsinin gələcək inkişafına xüsusi diqqət
ayırır. Bu, beynəlxalq cinayətin törədilməsində cavabdeh olan siyasi və hərbi
liderlərin məhkum edilməsi faciə qurbanlarına münasibətdə ədalətin bərpa
edilməsi və gələcəkdə başqalarına qarşı analoji cinayətlərin törədilməsinin
qarşısını almaq məqsədilə məsuliyyət hissinin formalaşması üçün vacibdir.
Najiba Mustafayeva
International criminal justice: formation, modern situation
and prospects of future development
This article analyzes history, legal bases and activity of the Nurnberg and
Tokyo international criminal tribunals, important cases in the Yugoslavia and
Rwanda tribunals, the formation and jurisdiction of the International Criminal
Court, as well as developments at the Special Courts in Sierra Leone, Lebanon,
Cambodia and East Timor. In addition, the article covers general discussions
about the trials of former top o�cials in domestic courts in light of international
Author makes a special focus on the future development of international
criminal justice in the context of international criminal responsibility of the
perpetrators of Khojaly genocide. Successful convictions of political and
military leaders responsible for this international crime are meant to bring
justice to victims and to deter others from committing such crimes in the
future.
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 16.09.2016
Təkrar işləməyə göndərilmişdir: 29.09.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 17.10.2016
0/6
219
KİLLİ BÖTLƏR
OSPSASLSĞSLSL
QİW?Qİ-İBCMLMHİ ƏQ?QL?PG8
R?PİV TƏ KÜ?QİPLİI
00.
Küqrəogjjgi
tə kü_qgpjgi8
bg_jmo
dəjqədəqglbəl
`_vış
Açar sözlər:
müstəqillik, suverenlik, mədəniyyətlərarası qarşılıqlı əlaqə,
müasirlik, emercent interfeys, şüur, spontan şüur, təcrübə, dil, dialoq
Key words:
independence, sovereignty, intercultural interaction, modernity,
emergent interface, consciousness, the spontaneity of consciousness,
Ключевые слова:
независимость, суверенность, межкультурные
взаимодействия, современность, эмерджентный интерфейс, сознание,
спонтаннсоть сознания, опыт, язык, диалог
Küqrəogjjgi
tə kü_qgpjgi8
bg_jmo
dəjqədəqglbəl
`_vış
[email protected]?LMT
?KC? Dəjqədə İlqrgrsrslsl ş–`ə kübgpg,
dəjqədə üxpə cjkjəp bmirmps
dsxsjg,osp`_lmt,37>k_gj,ps
Dövlət müstəqilliyi lüğətlərdə ümumi olaraq siyasi qeyri-asılılıq,
sərbəstlik kimi xarakterizə olunur.
Siyasi müstəqillik
(political independen
ce) dövlətin daxili və xarici siyasətdə sərbəstliyini, suverenliyini ifadə edir.
Siyasi müstəqillik konstitusiya və başqa hüquqi əsaslara, təminatlara dayan
malı, beynəlxalq təcrübəni nəzərə almalıdır. Göründüyü kimi, müstəqillik
suverenliklə sıx bağlı anlayışdır. Onlar faktiki olaraq bir-birini tamamlayırlar.
Suverenlik (sovereignty, fransızca:
souverainete
– "ali hakimiyyət") dövlətin
daxili işlərdə və xarici münasibətlərdə tam sərbəstliyini və müstəqilliyini ifadə
edir. Suveren dövlət xarici müdaxiləyə imkan vermir. Prinsipcə ərazisindən,
əhalinin sayından və ictimai quruluşundan asılı olmayaraq bütün dövlətlər
buna malik olmalıdır. Suverenlik doktrinası Avropanın Orta əsr dövlətlərinin
müasir dövlətlər sisteminə transformasiyası dövründə meydana gəlib. Bu
proses öz kulminasiya nöqtəsinə 1648-ci il Vestfal müqaviləsində çatıb [8].
Beynəlxalq hüquq aspektində
onun başqa dövlətlər tərə�ndən
tanınması aktına bərabərdir.
Nəhayət, suverenliyin "millət" və "xalq" anlayışları ilə əlaqəli dərki də
vardır. Milli aspektdə
suverenlik
millətin tam hakimiyyətliliyini, onun siyasi
azadlığını, öz milli həyatının xarakterini müəyyənləşdirməyin real imkanla
rını əks etdirir. Burada, hər şeydən əvvəl, millətin siyasi özünütəyin etməsi
qabiliyyəti əhəmiyyət daşıyır. "Xalq" anlayışı kontekstində
suverenlik
xalqın
tam hakimiyyətini, yəni cəmiyyətin və dövlətin idarə edilməsi işlərində real
iştirak etmək üçün sosial-iqtisadi və siyasi vasitələrə malik olmasını ifadə
İndi “müasirlik” anlayışının mədəniyyət fəlsəfəsi və siyasi nəzəriyyədəki
məzmununa nəzər salaq. Müəlli�ər qeyd edirlər ki, bu anlayış problem si
tuasiyanı ifadə edir. Bu situasiya cəmiyyətdə mövcud olan ali dəyərlərin elə
bir düzəninin pozulması və dağılmasıdır ki, onların (ali dəyərlərin – müəllif)
legitimliyini təmin edir, cəmiyyət üzvlərinin “ümumi dünya mənzərəsi”nin
dərk edilməsini saxlayır və onlar
(cəmiyyətin üzvləri
H.Q.
) tərə�ndən
yüksək və obyektiv “ontoloji” reallıq kimi qavranılır [7, s. 587]. Burada “on
toloji reallıq” ifadəsi “təbiətin universal əxlaq qanunları” kimi təqdim edilən
mifoloji və dini təsəvvürləri də əhatə edir. İndi işlənən “müasirlik” anlayışı
Yeni Dövr Avropa cəmiyyətlərində yaranmış situasiyadan qaynaqlanır.
Buradan aydındır ki, müasirliyin iki qütbü var. Onlardan biri subyektiv
azadlıqla, digəri isə sosial nizamla bağlıdır. Əgər cəmiyyətdə ümumi ni
zamlılığı “obyektiv reallıq” kimi təqdim edə bilən ümumi konsepsiya yox
dursa, onda fərd-kollektiv münasibətlərində ziddiyyətli situasiya yaranır:
onlardan biri, yaxud hər ikisi yeniləşmə zərurəti qarşısında qalır. G.V.Hegel
“Ruhun fenomenologiyası” əsərində yazır: “Hərd mütləq formadır, başqa
sözlə, özünün özünə birbaşa təsdiqidir və... bununla mütləq varlıqdır” [4,
s.2]. Ancaq bu “mütləq azadlıq” sərhədsiz eqoizmə aparıb çıxarır. Bu təhlükə
sosial-mədəni kontekstdə daima müxtəlif vasitələrlə neytrallaşdırılır. Onla
rın sərhədi isə konkret tarixi-mədəni mərhələdə müasirliklə müəyyənləşir.
Həmin vasitələr kimi institusional təsisatlar, mənəvi dəyərlər və s. çıxış edə
bilir. Bununla ictimai düzən təmin edilir.
Deməli, müasirlik tarixin bütün
dönəmlərində sosial-siyasi və mədəni nizamı təmin etməkdə birbaşa
rol oynayıb.
Bu mənada B.Q.Kapustin yazır: “Prinsipcə müasirliyin bütün
tarixini fərdin “mütləq azadlığı” ilə qarşılaşan müxtəlif cəmiyyətlərin tarixi
qismində ictimai qaydanı təmin etmənin uğurlu və uğursuz cəhdləri seri
yası kimi təsəvvür etmək olar” [5, s. 587].
/, Qs`wcirgl _x_bjığı tə qmqg_j lgx_k kü_qgpjgi imlrciqrglbə
Buradan maraqlı sual meydana çıxır: müasirlik baxımından ictimai qay
danı təmin etmənin bir standart modeli varmı? Müasir olmaq həmin “stan
darta uyğun gəlmək”, “onlara oxşamaq”, “onlar kimi birgəyaşayış nizamı
müəyyənləşdirmək” anlamına gəlirmi? Burada “onlar” deyəndə biz yalnız
Qərbi nəzərdə tutmuruq, ümumiyyətlə, konkret cəmiyyətə yad olan, an
caq nümunə kimi götürülən istənilən başqa cəmiyyətin nizam qaydasını
nəzərdə tuturuq. Məsələn, bu key�yyətdə Rusiya, yaxud Çin də nəzərdə
tutula bilər. Bunların hər birindən fərqlənən və alternativ ola biləcək öz
milli-tarixi reallıqlarından çıxış edərək müasirləşmək kursunu seçmək də
konkret qərardır. Burada “öz milli-tarixi reallıqlar” ifadəsi qətiyyən fərqli
dəyərləri inkar etmək anlamına gəlmir. Əksinə, müasirlik kontekstində
fərqli dəyərləri mütləq surətdə nəzərə almaqla yerli şərtlərə uyğun nizamlı
lıq modeli formalaşdırmaq önəm kəsb edir. Yalnız bu prosesdə aparıcı rolu
cəmiyyətin tarixi-milli təcrübəsi oynamalıdır.
Müasirləşmək kontekstində bu suala cavab tapmağın çox əhəmiyyətli
olduğunu düşünürük. Çünki həmin cavab faktiki olaraq strateji üfüqdə
cəmiyyətin yeniləşmə kursunu müəyyən edir – toplu hansı ideal obraza
doğru təkamül etmək xəttini seçir! Bəli, bu mənada müasirləşmə seçim
hadisəsidir. Hikrimizcə, seçimin uğurlu olması üçün ona dialoq fəlsəfəsi
aspektində yanaşmaq daha doğru olardı. Nəzəri və metodoloji olaraq dia
loq aspektində əhəmiyyət daşıyan faktorlardan biri, obrazlı desək, yerli və
yad nizamlama elementlərinin hansı sahədə qarşılıqlı əlaqədə olmasının və
orada dəyişikliklər prosesinin dinamikasının müəyyənləşməsidir.
Bizim yanaşma sinergetik xarakterlidir. Həmin prizmada kollektiv re
allıq üçün prinsipial əhəmiyyət kəsb edən dəyərlər “sərhəd zonası”nda
meydana gəlir. Sinergetiklərin araşdırmalarına görə, açıq və qeyri-xətti
mürəkkəb sistemlərdə (biz cəmiyyəti məhz bu key�yyətdə qəbul edirik)
yeni mənalar, adətən, sərhəd zonasında olan qarşılıqlı əlaqələrdən spontan
olaraq (emercent xarakterdə) yaranır [1]. “Sərhəd zonası” anlayışı metafo
radır, ümumi obrazdır. O, açıq və qeyri-xətti sistemin ətraf aləmlə qarşılıq
lı əlaqələrinin mövcud olduğu prosessual və linqvistik məkanı ifadə edir.
002
Müasirlik kontekstində sərhəd zonası milli
dəyərlərlə ətraf mühitdən gələn müxtəlif
dəyərlərin qarşılıqlı əlaqədə olduğu
məkan kimi təsəvvür edilə bilər. Burada
yeni dəyərlər, yaxud mövcud dəyərlərə
yeni məna çalarları verə bilən mənalar
emercent olaraq meydana gələ bilir. Bu
proses hər bir konkret situasiyada xüsu
si kommunikasiya kanalları vasitəsi ilə
həyata keçir. M.Maklüyen və N.Lumanın
araşdırmaları göstərir ki, həmin gedişatda
media-kommunikasiya böyük rol oynayır.
Beləliklə, sinergetik yanaşma çərçivə-
sində demək mümkündür ki, sosial-
mədəni sistemin ətraf aləmlə əlaqədə
olduğu “sərhəd zonası”nda media-kom
munikasiyanın böyük rol oynadığı, eyni
zamanda digər kommunikasiya vasitələri
ilə müxtəlif dəyərlərin qarşılıqlı əlaqədə
olduğu mürəkkəb struktur-funksional (onun ontoloji prosessual və linqvis
tik-informasiya aspektləri var və onlar vəhdət halındadırlar) sahə meydana
gəlir. Həmin sahədə mürəkkəb, qeyri-xətti, risklərlə müşayiət olunan xaotik
xarakterli parametrlərin aktiv fəaliyyətdə olduğu məkan – yeni mənaların
spontan olaraq formalaşdığı struktur yaranır (riyazi olaraq onu "topos" da
adlandırmaq olar).
Məsələnin müstəqilliklə müasirlik kontekstində aktual olan cəhəti həmin
mənaların vahid sistem halına düşə bilməsi şansının mövcudluğundadır.
Buna sinergetikada “qəribə attraktorlar”ın (yeni mənanı ifadə edən lokal
incə nizamlı strukturlar) formalaşması da deyirlər. Köhnə dəyərlər prizma
sında bu strukturlar xaos kimi görünə bilər, yeni dəyərlər kontekstində isə
onlar incə nizamlılığa malikdirlər. Bu müddəa təbii sistemlər üçün siner
getikada sübut olunub. Onların sosial sistemlərə tətbiqi isə hələlik meta
forik xarakter daşıyır. Biz bu hipotezanı qəbul edirik və sosial sistemlərdə
yeni dəyərlərin (sinergetik dildə deyilsə, emercent mənaların) yaranmasını
mövcud dəyərlərlə müasirliyin vəhdəti kimi qiymətləndiririk. Bu e�ektin
səmərəli yaranmasının əsas üsulu isə kommunikasiya sahəsində dialoqun
təmin edilməsi ilə bağlıdır. Bu tezisin fəlsə� sübutu bir qədər geniş yanaş
ma tələb edir. Burada daha əhəmiyyətli saydığımız bir məqam üzərində
anlayışı ilə
məhz yuxarıda təsvir etdiyimiz
mexanizm əsasında qarşılıqlı münasibətdə olmasını nəzərdə tuturuq. Yuxa
rıdakı təqdimatdan da göründüyü kimi, müstəqillik cəmiyyət və dövlətdən,
hər şeydən əvvəl, özünü təşkil edə bilən, özyetərli, suveren bir sistem olma
“Qəpfəb xml_qı” _lj_wışı
kcr_dmp_bıp, ükskg
m`p_xbıp, M, _çıo tə ocwpg-
vərrg qgqrckgl ərp_d _jəkjə
k–tasb mjbsğs npmqcqqs_j
tə jglotgqrgi kəi_lı gd_bə
cbgp, Kü_qgpjgi imlrciqrglbə
qəpfəb xml_qı kgjjg bəwəpjəpjə
ərp_d küfgrbəl eəjəl küvrəjgd
bəwəpjəpgl o_pşıjıojı əj_oəbə
mjbsğs kəi_l igkg rəqəttüp
cbgjə `gjəp,
ğı tələb edir. Bu mənada
avtonomluğa, təcrid olmağa meyillidir.
Lakin onun bu meyilliliyi nisbi xarakter daşıyır, çünki daim ətraf mühitlə
qarşılıqlı əlaqədədir və bu mübadilənin hesabına daxili dinamik balansını
saxlaya bilir. Eyni zamanda, müstəqilliyin suverenlik aspektində çox mühüm
tərə� beynəlxalq mühitdə mövcudluğunu təsdiq etməkdən ibarətdir.
faktiki olaraq daxili və xarici dinamik balansların
ortaq olaraq yaratdığı “metabalans” şəraitində real məzmun kəsb edə
(“metabalans” terminini dövriyyəyə biz daxil etmişik və onun xüsusi
məzmunu vardır

H.Q.
Metabalans
faktiki olaraq müstəqilliklə müasirliyin
harmoniyasını, uzlaşmış formasını, bir-birini tamamlayan struktur-funksio
nal özəlliklərini ifadə edir. Hər iki səviyyə üçün (cəmiyyətin daxili balansını
saxlaması və xarici mühitlə balansını təmin etməsi) kommunikasiya ka
nalları ciddi rol oynayır. Kommunikasiya vasitələri informasiya aspektində
sosial-mədəni mühitin mövcud dəyərləri ilə “kənardan gələnlər” arasında
“görüş təşkil edir”. Bu sahədə onların ya toqquşması, ya da vəhdəti spontan
olaraq meydana gəlir. Ona sinergetiklər “emercent interfeys” də deyirlər. Biz
bu anlayışı müəyyən hallarda intuisiya ilə tutula bilən konkret məzmunda
təsəvvür edirik. Başqa sözlə, “emercent interfeys” də təbiət elmlərində si
nergetik yanaşma nəticəsində meydana gələn anlayışdır və onun sosial
sahəyə tətbiqi metaforik xarakter daşıyır. Ancaq bu variantda belə həmin
anlayış bizə kifayət qədər kreativ imkanlar yaradır. Bununla daxil etdiyimiz
“emercent interfeys” anlayışını izah etməyə ehtiyac vardır.
0, “Qəpfəb xml_qı”lb_ bg_jmo8 şüspsl qnmlr_ljığı, rəapü`ə tə bgjgl
f_pkmlgw_qı
Ümumiyyətlə, “emercent interfeys” anlayışını Helqa Novotnı elmə
gətirmişdir [2, s. 55]. O, bununla bir-biri ilə uyğunlaşmayan, ortaq xarakterə
malik olmayan, fərqli dil-kateqorial özəlliklərə sahib bilik sahələrinin
kəsişməsində və hətta konfrontasiyasında yaranan müvəqqəti linqvistik-
koqnitiv strukturu ifadə etmək istəmişdir. Təbii ki, burada da bir metaforik
reduksiya vardır. “İnterfeys” �zikada müxtəlif fazalarda olan maddələri ayı
ran sərhəd kimi tərif edilir. Məsələn, maddənin bərk, qaz və maye hallarını
ayıran “sərhəd zolağı” interfeysdir. Məişət sferasında interfeys maşın-insan
təmasını saxlayan vasitələrdir (deyək ki, avtomobilin sükanı və s.). H.Novotnı
bu anlayışın �zikada olan məzmununu metaforik olaraq, ümumiyyətlə, bi
lik sahəsinə tətbiq etməyə çalışır. O, müxtəlif bilik sahələrinin kəsişdiyi və
yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, hətta ixtilafda, ziddiyyətdə olduğu koqni
tiv sahəni spontan, gözlənilmədən meydana gələn interfeys adlandırır. Bu
zonada biliyin sərhədləri, məzmunu, təsnifatı qeyri-müəyyəndir. Alim vur
ğulayır ki, həmin sahədə nəinki bilik sahələri arasında uyğunlaşma özünü
göstərir, hətta onların vahid sistem halına gəlməsi imkansız görünür, situ
asiya mürəkkəbləşir, qeyri-müəyyənlik artır. Ancaq ən maraqlısı da bun
dan sonra baş verir – məhz həmin sahədə
yeni kommunikasiya imkanları spontan
olaraq əmələ gəlir, situasiya müəyyən
həddə qədər sadələşdirilir. Bu hədd sis
temin əvvəlki vəziyyətinə qayıtmaması
ilə məhdudlaşır, yəni
emercent interfeys
heç zaman sistemi keçmişinə qaytarmır,
onu yeni məna çoxluqları kontekstində
sadələşdirir. Həmin əsasda da kəsişən
sahələrdə yeni struktur-funksional pro
ses yarana bilir. Ümumi halda,
emercent
interfeys
sistemin "sərhəd zolağı"nda
yeni reallıq yaratması, bütövlükdə özünü
dəyişdirməsi prosesinin vacib vasitəsi ro
lunu oynayır [bax: 10].
Bu müddəalar müstəvisində "emercent
interfeys" anlayışının sosial sistemlərə
metaforik tətbiqi çox düşündürücü təsir
bağışlayır. Əgər bu keçidi qəbul etsək,
emercent interfeys
zonasını milli dəyərlərlə yad dəyərlərin kəsişmə
sahəsi olaraq təsəvvür edə bilərik. Onların bu sahədə kəsişməsi özlüyündə
dinamik, qarşılıqlı kommunikativ prosesdir. Həmin zonada, doğrudan da,
bir qarışıqlıq, qeyri-müəyyənlik, bir-birini qəbul etməmə mənzərəsi mey
dana gəlir. Yad elementlərin bir müddət bu cür qarşılıqlı təsirlərindən sonra
situasiya müəyyən qədər “sadələşir”. Sonrakı mərhələdə isə meydana or
taq dəyərlər zolağı çıxa bilir. Onun əmələ gəlməsi mahiyyətcə emercentdir,
yəni gözlənilmədən, spontan olaraq, sərhəd zolağının daxili xarakterinə
uyğun baş verə bilər. Bu isə o deməkdir ki, prosesin sonucu həmin zolaq
da hadisələrin hansı məzmunda və istiqamətdə cərəyan edəcəyindən çox
asılıdır.
İnsan faktorunun olduğu yerdə, təbii ki, bu kontekstdə daha çox motiva
siya edən şüur ola bilər. Şüur konkret halda hər zaman təcrübə ilə sıx bağlı
lıqda olur. Daha doğrusu, şüurun məzmunu şəxsi təcrübə ilə müəyyənləşir.
Emercent interfeys kimi mürəkkəb bir zonada bu özəlliyin rolu yekun e�ekt
aspektində əhəmiyyətlidir. Çünki əgər “sərhəd zolağı”nda qarşılıqlı əlaqədə
olan elementlərin sayı çoxdursa və onların hər biri konkret təcrübənin daşı
yıcılarıdırsa, ortaq ritmə gəlmək çətin prosesdir. Digər tərəfdən, cəmiyyətin
daxili tarixi-milli, mədəni-mənəvi təkamül dinamikası ilə kənardan olan
təsirlərin analoji xüsusiyyətləri bir-birindən fərqlənir.
Deməli, şəxsi təcrübə fərqliliyinə sistemin və ətraf mühitin tarixi məzmun
fərqlilikləri də əlavə olunur. Məhz bu özəllik yuxarıda vurğuladığımız
tabalans
anlayışını daxil etməyi şərtləndirən faktorlardan biridir. Onun
reallaşması yalnız müəyyən kommunikativ sahədə mümkündür. Onda
Şüspsl kəxksls şəvqg
rəapü`ə gjə küəwwəljəşgp,
Ckcpaclr glrcpdcwq igkg
küpəiiə` `gp xml_b_ `s
–xəjjgwgl pmjs wcisl c�cir
_qncirglbə əfəkgwwərjgbgp,
Çülig əeəp “qəpfəb xmj_ğı”lb_
o_pşıjıojı əj_oəbə mj_l
cjckclrjəpgl q_wı çmvbspq_
tə mlj_pıl fəp `gpg imlipcr
rəapü`əlgl b_şıwıaıj_pıbıpq_,
mpr_o pgrkə eəjkəi çərgl
npmqcqbgp,
227
deyə bilərik ki, emercent interfeys zolağında mürəkkəb qarşılıqlı təsirləri
müəyyən nizama gətirə bilən “kommunikativ mediator-kanallara” ehtiyac
meydana gəlir.
“Mediator-kanal” terminini dövriyyəyə biz daxil edirik. Məlumdur ki,
“mediator”un mənalarından biri neytral, müstəqil vasitəçidir ki, tərə�ərə
mövcud münaqişəni, ixtilafı aradan qaldırmağa yardım edir. Onu qeyd
edək ki, biz burada mediasiyanın mübahisələrin alternativ həlli sahəsindəki
peşəkar fəaliyyət çalarını nəzərə almırıq. Çünki onun siyasi aspekti bizi ma
raqlandırmır - əsas olanı, ümumiyyətlə, fəlsə�-elmi kontekstdə çoxlu say
da xaotik qarşılıqlı təsirlərin müəyyən nizama salınması mexanizmlərinin
müəyyənləşməsidir.
“Kanal” anlayışı mediatorun iki aspektini vəhdətdə ifadə etmək üçün daxil
edilmişdir. Onlardan biri mediatorun müxtəlif olmasını (ən azı vahiddən çox
olmasını), digəri isə hər birinin müəyyən sərhədə, məhdudlaşdırıcı mayak
ların cızdığı hüdudlarda aktiv olmasına işarədir. Bu şərtlər emercent zonada
“vasitəçilərin” əsas funksiyasının qarşılıqlı təsirləri sistemləşdirməkdən, on
ları müəyyən barış məcrasına yönəltməkdən ibarət olduğunu təsbit etmək
üçündür.
Deməli, bu anda bizim üçün sistem səviyyəsində nizam yaradan
“vasitəçi-mediator” əhəmiyyət kəsb edir. Bununla biz M.Maklüyen və
N.Lumanın izi ilə gedərək kommunikasiya vasitələrinin
(burada "kommu
nikasiya vasitələri" ifadəsi "KİV" anlayışından daha geniş mənada işlənir və
ümumiyyətlə, bütün ünsiyyət imkanlarını, o cümlədən İKT-ni nəzərdə tutur
H.Q.
) emercent zonada həlledici rol oynadığı tezisini irəli sürürük. Bu təmas
kanallarında meydana gələn hər yeni məna çaları uyğun şərtlər daxilində
bütöv sistem miqyasında konkret düzən yarada bilər. Bu imkanı reallaşdır
ma mexanizmi isə dialoqdur.
Yuxarıda ifadə edilən �kirlərin işığında emercent interfeysdə nizam
lı vəziyyətin meydana gəlməsinin spontan xarakterli olması aydın görü
nür. Bununla yanaşı, nizamlı vəziyyət kommunikasiya-mediator kanal
ların müəyyən şərtlər daxilində fərqli ritmləri, dil fərqlərini ortaq sahəyə
yönləndirməsi halında formalaşa bilir. Bu proses qarşılıqlı təsir zolağında
dialoqun alınması halında reallaşmaq imkanı əldə edir. Həmin prizmada
dialoq cəmiyyətin bütövlüyünü təmin etmənin, fərqliliklərin vəhdətini ya
ratmanın yeganə səmərəli mexanizmi təsiri bağışlayır.
Dialoq bu prosesi zaman-zaman, pilləvari olaraq yekuna doğru aparır.
Yəni onun təsiri birdəfəlik deyil, kompleks halda, mərhələlidir. Burada bir
səviyyədə əsası tam hazırlamadan digərinə keçid mən� nəticə verə bilər.
Həmin bağlılıqda biz dialoqun reallaşma mexanizmini “şüurun açılması”
prosesi kimi qəbul edə bilərik. O mənada ki, dialoq şüurun vəhdətə, ba
rışa və tamlığa aparan qatlarını mərhələli açmağın e�ektiv üsulu olaraq
təsəvvür edilə bilər. Əslində məsələ daha dərin və mürəkkəb elmi-fəlsə�
məqamlara bağlıdır. Çünki şüur özü mahiyyətcə spontandır. V.V.Nalimova
görə, “spontanlıq şüurun dərinliklərindən qaynaqlanır” [6, s.149]. Spon
tanlıq yalnız daxili səbəblərdən, kənardan birbaşa təsir olmadan yaranan
proses-hadisə-faktordur. Əgər şüurun spontanlığını qəbul etsək, onda
V.V.Nalimovun aşağıdakı �kirləri üzərində dayanmaq faydalı olardı. Rusiyalı
alim yazırdı ki, hər yeni situasiyanın iştirakçısı “dərketmə süzgəci”
vun ifadəsində - “�ltr”

H.Q.
) yaradır. Dərketmə süzgəcinin mənbəyi yeni
təcrübə deyil, şüurun dərin qatlarında olan qaynaqdır, şəxsiyyətin özüdür.
İdrak süzgəci yeni dəyərlər məkanı əmələ gətirir. Məhz həmin məqamda
da fərdin “bir an öncəni görmək” şansı yaranır. Bununla dərketmə süzgəci
şüurun dərin qatlarından qaynaqlanan proses əsasında yeni idraki situasiya
yaradır ki, burada yeni dəyərlər sistemi ilə yeni təcrübə qarşı-qarşıya gəlir.
Onların qarşılaşdığı həmin sahəni "emercent interfeys zonası" adlandırmaq
olar. Terri Marks-Terlou bunu daxili ilə xarici, “Mən” (Self) ilə özgəsi arasın
da “fraktal
(özünəoxşar deməkdir
H.Q.
) separatrisalar məkanı”
(separatrisa
ikiölçülü dinamik sistemin hərəkət trayektoriyasını ifadə edir və müəyyən
şərtlər daxilində həmin sistemin fəaliyyət məkanını müxtəlif hissələrə bölə
bilər, ilgək, dövrilik, yəhər forması və s. yaradar

H.Q.
) adlandırır ki, orada
“dünya ilə mənəviyyatın vəhdətdə yaradılması” baş verir (bax: 9, s.49-62).
Beləliklə, şüurun spontanlığı fərdin hər bir yeni situasiyada davranışının
ehtimali olduğunu göstərir. Başqa alimlərin araşdırmaları da bu nəticəni
təsdiq edir. Bu o deməkdir ki, heç bir halda subyektlərarası münasibətlərdə
hamının eyni �kirdə olduğu situasiyası yaranmır. Bütün variantlarda şüurun
spontanlığı fərdlərin düşüncələri və davranışlarında fərqli çalarların, müxtəlif
baxışların mövcudluğunu şərtləndirir. Lakin elə bu faktor da emercent in
terfeys zonasında (yaxud fraktal separatrisaların yaratdığı ortaq məkanda)
yeni mənaların formalaşmasına imkan yaradır. Məhz bu səbəblərdən fərqli
kültür elementlərinin qarşılaşdığı məkanda dialoq zərurətə çevrilir. Dialoq
iştirakçılar arasında ortaq məna çalarları yarada biləcək yeganə mexanizm
kimi qəbul edilə bilər.
Başqa aspektdən baxanda yuxarıda vurğulanan �kirlər göstərir ki, emer
cent interfeys zolağında fəlsəfədə klassik olaraq aktual olan şüur, təcrübə
və dil faktorlarının qarşılıqlı nisbəti məsələsi əhəmiyyət kəsb edir. Bu,
özlüyündə emercent interfeys zolağında elementlər arasında münasibətlər
sisteminin xarakteri məsələsini gündəmə gətirir. Bizim �krimizə görə, həmin
münasibətlər dialoq fəlsəfəsi çərçivəsində qurulsa, ümumi qeyri-müəyyən
situasiyanın daha səmərəli sadələşməsi və deməli, yeni kommunikasiya im
kanlarının yaranması şansı meydana gələr.
Müstəqillik, yəni cəmiyyətin bütövlüyü, tamlığı, suverenliyi və özü
nü təminetmə qabiliyyəti baxımından bunun prinsipial əhəmiyyəti vardır.
Məhz bu kontekstdə müstəqilliklə müasirliyi vəhdətə gətirən dialoqdur.
229
Deməli, dialoq əslində obyektiv əsaslara malik, insan varlığının məntiqinə
uyğun bir fenomen-hadisədir. Dialoq fəlsəfəsi həmin özəlliyə görə müasir
liyin çox vacib komponentidir. Hətta müstəqilliklə müasirliyin qovuşmasının
başlıca sahəsi, onların təkanverici və birləşdirici kreativ qüvvəsidir. Bu isə o
deməkdir ki, fəlsə� dərk olmadan müstəqilliyi tam mənasında reallaşdır
maq, onu həqiqi zaman-məkan kontinuumunda yaşatmaq mümkün deyil.
Həlsəfə bu cür xeyli qəribə üsulla müasir dövlətçilik, müstəqillik və müasir
liyin qovşağında mövcud olan reallıq olaraq özünü göstərir. O, vazkeçilməz
fəaliyyət növü, kollektiv var olmanın əvəz edilməyən təkanverici və yaradıcı
şansıdır.
İqrgd_bə cbgjkgş əbə`gww_r8
Rus dilində
Аршинов В.И., Свирский Я.И. От смыслопрочтения к смыслопорождению. //
2. Аршинов В.И. Рефлексивно-активные среды инновационного развития в контексте
синергетики сложности. // Междисциплинарные проблемы средового подхода
к инновационному развитию. М.: Когито-Центр, 2011, с. 52-73.
Большой юридический словарь/Под ред. А. Я. Сухарева. 3-е изд., доп. и перераб/.
М.: ИНФРА-М, 2007, 858 с
Гегель Г. В. Ф. Феноменология духа. Философия истории. М.: Наука, 2007, 890 с.
5. Капустин Б.Г. Современность. /Новая философская энциклопедия: T. 3. /Под
редакцией В.С.Стёпина/. М.: Мысль, 2010, с. 587-588.
Налимов В.В. Спонтанность сознания. М.: Прометей, 1989, 288 c.
Новая философская энциклопедия: T. 3. /Под редакцией В. С. Стёпина/. М.:
Мысль, 2010, 696 c.
Политика. Толковый словарь. /Д. Андерхилл, С. Барретт, П. Бернелл, П. Бернем,
и др. Общая редакция: д.э.н. Осадчая И.М./ М.: "ИНФРА-М", Издательство “Весь
Мир”, 2001.
Marks-Tarlow T. Semiotic Seams: Hractal dynamics of Reentry // Cybernetics And Hu
man Knowing, Vol. 11, № 1, pp. 49–62.
Nowotny H. The increase of complexity and its reduction: emergent interfaces betwe
en the natural sciences, humanities and social sciences // Theory, culture and society,
2005, № 5, pp. 15-31.
Huzuli Gurbanov
The independence and modernity: a view from the perspective of the
philosophy of the dialogue
This article from the perspective of the philosophy of the dialogue, analy
zes the relationship of the independence and modernity. It is shown that the
se concepts are deeply intertwined in the context of ensuring the integrity
of society and interaction between di�erent socio-cultural systems. Based
on the analyze of the ideas of the classics of synergetics, and B.G.Kapustin,
H.Nowotny, T.Marks-Tarlow, V.I.Arshinov, V.V.Nalimov, the thesis is put forward
that the independence and modernity become a speci�c form of the interac
tion in the boundary zone where new meanings appear. New emergent me
anings appear in the interaction of consciousness, a new experience, and the
language. But the spontaneity of the consciousness leads to the need for the
dialogue as the only way of formation of the unity and today‘s independence.
Физули Гурбанов
Независимость и современность: взгляд с позиции философии
диалога
В статье анализируется взаимосвязи независимости и современности
с точки зрения философии. Показывается, что эти понятия глубоко
взаимосвязаны в контексте обеспечения целостности общества и
взаимодействия различных социокультурных систем. На основе анализа
идей классиков синергетики Б.Г.Капустина, Х.Новотны, Т.Маркс-Терлоу,
В.И.Аршинова, В.В.Налимова выдвигается тезис о том, что независимость
и современность приобретают конкретную форму взаимодействия
в граничной зоне, где возникают новые смыслы. Новые смыслы
эмерджентно появляются в поле взаимодействия сознания, нового опыта
и языка. А спонтанность сознания обусловливает необходимость диалога
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 14.10.2016
Təkrar işləməyə göndərilmişdir: 26.10.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 08.11.2016
Qədətgwwə
qs�-bəptgş fəpəi_rı
tə Oıxıj`_ş
gbcmjmegw_qı
Açar sözlər:
Səfəviyyə təriqəti, Ərdəbil dərgahı, qızılbaş, Şeyx Sə�əddin,
Şeyx Heydər, Şeyx Cüneyd
Key words:
Safaviyya order (sect), Dargahk of Ardabil, Kizilbash, Sheikh
Sa�yaddin, Sheikh Haydar, Sheikh Lunayd
Ключевые слова:
Тарикат Сафавия, Ардабильский даргах, Кызылбаш,
Qədətgwwə
qs�-bəptgş fəpəi_rı
tə Oıxıj`_ş
gbcmjmegw_qı
Eülcj
@BS-lsl ?xəp`_wa_l r_pgvg
(rə`gər d_iüjrəjəpg üxpə'
i_dcbp_qılıl bmirmp_lrı
eslcjp_fgkjg/>ek_gj,amk
“Din dövlətdən ayrıdır” ifadəsini tez-tez eşitsək də tarixə nəzər saldı
ğımız zaman bunun reallıqda çox vaxt heç də belə olmadığını görürük.
Ya mövcud siyasi vəziyyət müəyyən bir dini ideologiyanı doğurur, ya da
formalaşmış dini ideologiya siyasi mübarizəyə qarışır və arxa planında
nəzərdə tutduğu siyasi proqramına dayanan dövlətin qurulması ideyası
üçün mübarizəyə qoşulur. Səfəviyyə təriqətindən yola çıxaraq formalaşan
Qızılbaş ideologiyası da həmin dövrdəki mövcud siyasi vəziyyətin nəticəsi
olaraq yaranır, sonradan təriqətin arxa planındakı siyasi məqsədlər də orta
ya çıxır. Uzun bir mübarizənin nəticəsi olaraq isə güclü Səfəvilər dövləti ya
ranır. Su�-dərviş orderi kimi yaranan və zamanla şiəliyə meyil edən Səfəvi
təriqəti və Qızılbaş ideologiyasının fəaliyyəti nəticəsində qurulan Səfəvi
dövləti Azərbaycan tarixinin xüsusi bir dövrünü təşkil edir. Bu səbəbdən də
"qızılbaş ideologiyası, Səfəvi dövləti" mövzusu bu gün də öz aktuallığını
qoruyur. Çünki həmin dövrün tarixi günümüzün tarixi ilə sıx bağlıdır. Ona
görə də indi də bu mövzunun araşdırılması davam edir və bəzi qaranlıq
məsələlər işiq üzünə çıxır.
Məqaləmizdə Qızılbaş ideologiyasının arxa planında nələrin gizləndiyini
və ideologiyadan yola çıxaraq Səfəvilər dövlətinə aparan yolu araşdıracağıq.
/, Qədətgwwə qs�-bəptgş fəpəi_rı tə Oıxıj`_ş gbcmjmegw_qı
Səfəviyyə təriqəti Azərbaycanda siyasi vəziyyətin çox qarışıq olduğu
bir dövrdə yaranmışdı. Siyasi balanssızlığın mövcud olduğu bu dövrdə
amansız monqol yürüşləri insanların təkcə maddi cəhətdən deyil, mənəvi
cəhətdən də əzilməsinə səbəb olmuşdu. Belə bir zamanda mənəvi olaraq
insanı uca tutan bir çox dini-ideoloji istiqamətlər formalaşdı. Mənəvi boş
luğa düşən kütlə çarəni bu ideologiyalara bağlanmaqda gördü. Bu zaman
kəsiyində yaranan Səfəviyyə təriqəti də Azərbaycanda, Anadoluda özünə
xeyli tərəfdar toplaya bildi.
Səfəviyyə təriqəti öz adını Şeyx Sə�əddin İshaqın adından götürür.
Hələ Azərbaycanda moğol ağalığı dövründə müqəddəs şeyx kimi çıxış
edən Sə�əddin İshaq (1254-1334) səfəvilərin təriqət birliyini yaradır [1,
s.323]. Dövrün tədqiqatçısı İ.P. Petruşevski təriqətin yaranması ilə bağ
lı yazır: ""Səfəviyyə" adlanan su�-dərviş cəmiyyəti XIV əsrdə Cənubi
Azərbaycanın Ərdəbil şəhərində yaranmışdır. Bu cəmiyyətə başçılıq edən
Şeyx Sə� “dərvişlər şeyxi” adlanan məşhur Zahidi Gilaninin müridi və
yeznəsidir" [12, s.99]. Ərdəbildə doğulan Şeyx Sə�əddin haqq yolunu,
doğru yolu tapmaq məqsədi ilə buradan ayrılır və bu yol onu Gilana –
Şeyx Zahidi Gilani dərgahına gətirib çıxa
rır. O, Gilaninin ən hörmətli müridlərindən
olur və onun qızı Bibi Hatimə ilə evlənir
[7, s.14]. Sə�əddin Şeyx Zahidi Gila
ninin ölümündən sonra Ərdəbilə geri
dönür. Səfəviyyə təriqətinin əsasını qo
yur (təxminən 1300-cü ildə). Səfəviyyə
təriqəti Səfəvilər dövlətinin qurulmasına
aparan yolu təqribən 200 il ərzində bir
çox çətinlikləri aşaraq qət edir. Bu zaman
kəsiyində təriqət ideoloji istiqamətdə
müəyyən dəyişikliyə uğrayır.
Təriqətin ilk yarandığı illərdə, yəni
Şeyx Sə�nin Ərdəbil dərgahındakı şeyx
liyi dönəmində təriqətin şiə və ya sün
ni meyilli olması haqqında konkret məlumatlar yoxdur. Buna görə də
bu dövrdə ideologiyanın sünni və ya şiə meyilli olduğunu demək çox
çətindir. Çünki Şeyx Sə� haqqında ən nüfuzlu mənbə sayılan İbn Bəzzazın
“Səfvətüs-səfa” əsərinin üzərində sonradan Səfəvilər dövlətinin siya
si məqsədləri üçün dəyişikliyin edilməsi Şeyxin dini görüşləri haqqında
düzgün məlumat almağa mane olur. “Səfvətüs-səfa”nın bir çox nüsxəsini
dərindən incələyən tədqiqatçı Mirzə Abbaslı həmin mənbəyə istinad
edərək Şeyx Sə�əddin haqqında yazır: "Şərqin çox önəmli və miliyonla
rı əhatə edən böyük bir kütləsinin təriqəti sayılan Səfəviyyənin qurucu
su və öndəri Şeyx Sə� əgər bəlli bir istiqamətə bağlı qalsaydı, şiəlik və
sünniliyin müxtəlif qruplarını, eləcə də təsəvvü� və arifanə qruplara bağlı
olanları Darülirşad ətrafında birləşdirə bilməzdi" [14, s.290]. Araşdırma
çı “Səfvətüs-səfa”ya əsaslanaraq həmçinin qeyd edir ki, Şeyx Sə�əddinin
müridlərinin çoxu şa� və hənə�lərdən ibarət olsa da, onların içərisində
bir çox şiə, eləcə də mövləviyyə, kübraniyyə, əxilik və başqa çox yayılmış
arifanə düşüncə tərəfdarları böyük yer tutur [14, s.290]. Mövzunun digər
bir tədqiqatçısı Məhməd Saray isə “Türk-İran münasibətlərində şiəliyin
rolu” adlı kitabında yazır ki, Şeyx Sə� və oğlu Sədrəddin dövründə təriqət
sünni məzhəbi çərçivəsində fəaliyyət göstərmiş, zamanla şiəliyə meyil et
miş, Xacə Əli dövründən etibarən isə tam olaraq şiəlik təbliğ olunmağa
başlamışdır [16, s.11]. Digər türk müəlli� Y.Karadeniz də bu �krə tərəfdar
çıxaraq qeyd edir ki, əvvəlcə sünni bir cərəyan olaraq ortaya çıxan təriqət
monqol və Teymurilərin himayədarlığı ilə şiəliyə meyil edərək yayılmışdır
[13, s.33]. Səfəviyyə ideologiyasında imamiliyə, şiəliyə meyil birdən-birə
ortaya çixmamışdı. Belə ki, ideologiya ilk yarandığı dövrdə Şeyx Sə�nin
düşüncələrində də buna meyilli �kirlər olub. Amma bu gizli düşüncələr tam
olaraq Şeyx Cüneyd dönəmində bəyan edilir.
Qədətgwwə gbcmjmegw_qılb_
gk_kgjgwə, şgəjgwə kcwgj
`gpbəl-`gpə mpr_w_
gbcmjmegw_ gji w_p_lbığı
b–tpbə Şcwv Qə�lgl
kcwgjjg �igpjəp mjs`, ?kk_ `s
egxjg büşülaəjəp r_k mj_p_o
Şcwv Aülcwb b–ləkglbə
`əw_l cbgjgp,
Zamanla təriqətin dini siması ilə yanaşı ictimai siması da dəyişikliyə uğ
rayır. Süleyman Əliyarlı yazır ki, XIV əsrin II yarısında Səfəviyyə təriqət quru
munun ictimai siması dəyişildi. Təriqət başçısı - şeyx böyük torpaq sahibinə
çevrildi. Şeyx Sə�əddinin oğlu Sədrəddin (1392-ci ildə vəfat etmişdir) bu
cür torpaq sahiblərindən idi [1, s.323].
Şiəlik meylinin ilk olaraq hiss olunduğu Xacə Əli zamanında Ərdəbil
dərgahının ictimai-siyasi nüfuzu daha da artır. Buna onun Teymurla yaxın
münasibəti təsir edir. İsgəndər bəy Münşinin “Tarix-i aləmara-yi Abbasi”
əsərində Teymurla Şeyx Əli arasındakı münasibətlər haqqında məlumat
verilir. Müəllif qeyd edir ki, Osmanlı səfərindən qayıdan Teymur Xacə Əli
ilə görüşür və yanında gətirdiyi türkmən ailələrini Şeyxin xahişi ilə onun
himayəsinə verir. Həmçinin Ərdəbil ətrafındakı bir neçə kəndi də şeyxin
dərgahına bağışlayır [5, s.64]. Şeyx Əlidən sonra irsi şeyx olan Şeyx İbrahim
zamanında artıq Səfəviyyə təriqəti Ərdəbil ərazisinin müstəqil idarəçisinə
çevrilir. Bu haqda Süleyman Əliyarlının "Azərbaycan tarixi" kitabında yazılır
ki, XV əsrin I yarısının sonuna yaxın təriqətin başçısı Şeyx İbrahim (1447-ci
ildə vəfat etmişdir) Ərdəbil vilayətinin irsi feodal hakimi kimi çıxış etməkdə
idi. Bu zaman təriqətin hərbi-siyasi təşkilatı bir ruhani dövlətə çevrildi.
Yəni bu təriqət qurumu öz görüşlərini yaymaqla yanaşı ölkənin ayrıca bir
vilayətində siyasi hakimiyyəti ələ aldı, ruhani və dünyəvi hakimiyyət onun
XV əsrin ortalarına doğru ideologiyanın arxasındakı siyasiləşmə mey
li özünü büruzə verir. Lakin Şeyx Cüneydə qədər Qızılbaş ideologiyası
nın siyasi meyilləri və dövlət qurmaq istiqamətindəki fəalliyəti haqqında
mənbələrdə dəqiq məlumatlara rast gəlinmir. Cüneydin şeyxlik fəaliyyətinə
başlaması ilə onun siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizə apardığı tam ola
raq görünür. Cüneyd bunu öz �kirləri ilə də bəyan edir. Abbasqulu ağa
Bakıxanov “Gülüstani-İrəm” əsərində yazır ki, Şeyx Cüneyd zahiri və batini
dövləti (hakimiyyəti) öz şəxsində topladı. Hər tərəfdən çoxlu mürid onların
astanasına üz tutub irşad
(yol göstərmə, rəhbərlik etmə
-
) gözləyirdi.
Şeyx Cüneydin cah-cəlalı və müridlərinin sayı gündən-günə artırdı. O za
man İraqi-Ərəb, İraqi-Əcəm və Azərbaycan padişahı olan türkmən Qara
qoyunlu Cahanşah dövlətinin zəvalından qorxub Şeyx Cüneyd haqqında
bədgüman oldu [2, s.106]. Səfəvilər dövrünün avropalı tədqiqatçısı Alloş
isə Şeyx Cüneydin fəaliyyəti haqqında yazır ki, vərəsəlik neməti Cüneydə
yetişdiyi zaman o, babalarının izləmiş olduğu yaşam xəttini tamam dəyişdi.
Etirasın başlanması onun xəyal dünyasındakı iqtidar istəyi �krini artıq can
landırmışdı. Atası vəfat etdiyi zaman Cüneyd bu və ya digər səbəbdən
ölkəni tərk etdi [8, s.51].
Cüneydin siyasi hakimiyyət iddiasında olduğunu başa düşən Baharlı Ca
hanşah (1435-1467) Şeyxdən Ərdəbili tərk etməsini tələb edir. Qaraqoyun
lularla mübarizə aparacaq gücdə olmadı
ğını başa düşən Şeyx Cüneyd Ərdəbili tərk
etmək məcburiyyətində qalır. Səfəvilər
dövrünün tədqiqatçısı Oqtay Əfəndiyev
bu haqda yazır: "1449-cu ildə Cahanşah
Qaraqoyunlu tərə�ndən Ərdəbildən sıxış
dırılıb çıxarılan Cüneyd Kiçik Asiya və Qa
ramana gedir" [3, s.36]. Digər bir müəllif
Haruk Sümər isə qeyd edir ki, Şeyx Cüneyd
əmisi Şeyx Cəfər ilə Səfəviyyə təriqəti
şeyxliyi uğrunda mübarizə aparır, bu
mübarizədə uduzaraq Ərdəbili tərk etmək
məcburiyyətində qalır. O, Anadoluya ge
dir. Şeyx Cəfərin şeyxlik mövqeyində qala
bilməsi isə Baharlı Cahanşahın dəstəyi ilə
mümkün olur [17, s.7]. Osmanlı torpaq
larına gələn Şeyx Cüneyd II Muraddan
burada qalmaq üçün icazə istəsə də, II
Murad "bir taxta iki padişah sığmaz" ca
vabı ilə bunu rədd edir [15, s.264]. Alman
tədqiqatçısı Hınz yazır ki, buradan Konyaya gələn Şeyx Cüneyd bu bölgədə
özünün Həzrəti Əli soyundan gəldiyini iddia edib batini düşüncələrini yay
mağa başlayır [20, s.18]. Şeyx ən sonda Diyərbəkirə gəlir, burada Cahanşa
ha müxalif olan Bayandurlu Həsənin sarayında hörmətlə qarşılanır. Bayan
durlu Həsənin bacısı Xədicə Bəyim ilə evlənməklə isə Cüneyd gücünü daha
da artırır. Ömər H.Təbər yazır ki, məzhəb yönündən mövzuya baxdığımız
zaman özü ilə eyni məzhəbdən olan Baharlı Cahanşahla düşmən mövqedə
dayanan Cüneydin ona əks məzhəbə – sünni məzhəbinə bağlı Uzun
Həsənlə yaxın münasibəti fərqli yönü ilə diqqət çəkən məsələlərdəndir [18,
s.64]. Cüneydin tarixdə sünni meyili ilə tanınan ağqoyunlularla bu cür ya
xınlığı Şeyxin əslində əsas məqsədinin din yox, siyasi hakimiyyət olduğunu
sübut edir.
Şeyx Cüneydin Anadoluda apardığı təbliğat nəticəsində təriqət
müridlərinin sayı xeyli artır. Haruq Sümər yazır ki, Anadolu türklərinin böyük
bir qismini Səfəvi təriqətinə bağlayan Cüneyd olur [17, s.7]. Digər bir türk
tədqiqtçısı isə qeyd edir ki, öz düşüncələrini əsasən Anadolunun köçəri
tayfaları arasında yayan Şeyx Cüneydin bu ərazilərdə yerləşdiyi dövrdə
müridlərinin sayı 12 min su�yə çatır. Buradan ətraf ərazilərə ideologiya
nı yaymaq üçün çoxlu sayda xəlifəni təlimatlandırdıqdan sonra Cüneyd
yenidən daha güclü bir şəkildə Ərdəbilə geri qayıdır [9, s.76].
Şeyx Cüneydin Qızılbaş ideologiyasını Anadolunun türk tayfaları arasın
Şcwv Aülcwbgl oıxıj`_ş
gbcmjmegw_qılı ?l_bmjslsl
rüpi r_wd_j_pı _p_qılb_ p_f_r
w_w_ `gjkəqglə fək b–tpül
qgw_qg f_bgqəjəpg, fək bə
rüpi r_wd_j_pı _p_qılb_ bglg
`gjgijəpgl qərfg mjk_qı –x
rəqgpglg e–qrəpgp, D_pso Qükəp
w_xıp ig, Aülcwbgl iəlbjg
tə i–çəpg r_wd_j_p _p_qılb_
vcwjg rəpədb_p rmnj_k_qılıl
qə`ə`jəpg mlsl –xülü Həxpərg
Əjg –tj_bı igkg e–qrəpkəqg tə
fərr_ `gp bə qgw_qg o_wəqglgl
mjbsğsls _çıo şəigjbə `əjjg
da rahat yaya bilməsinə həm dövrün siyasi hadisələri, həm də türk tayfaları
arasında dini biliklərin səthi olması öz təsirini göstərir. Haruq Sümər yazır
ki, Cüneydin kəndli və köçəri tayfalar arasında xeyli tərəfdar toplaması
nın səbəbləri onun özünü Həzrəti Əli övladı kimi göstərməsi və hətta bir
də siyasi qayəsinin olduğunu açıq şəkildə bəlli etməsi idi. Onun yanında
yer alan türkmənlərin o dövrün şərtləri baxımından siyasi, iqtisadi, mədəni
baxışdan problemlər işərisində olmaları, onların Şeyxə olan bağlılıqlarını
Yuxarıda qeyd etdiyimiz hadisələrin təsviri ilə Qızılbaş ideologiyasının
siyasi məqsədləri tam olaraq ortaya çıxmış olur. Cüneyd özünə "sultan"
adını layiq görməklə dünyəvilik düşüncələrini bəyan edir. Şahin Hərzəliyev
bu haqda yazır: "Cüneydin də Şeyx adlandırılmasına baxmayaraq, o, son
radan öz müridlərini silahlandırır, özünü "sultan" elan edərək Azərbaycan
və Anadoluda şiə məzhəbini hərbi-siyasi yollarla yaymağa başlayır" [4,
s.61]. Həmçinin müəllif qeyd edir ki, XV əsrdə səfəvilərin arxalandıqla
rı əsas qüvvələr - "qızılbaş" adlandırılan yeddi tayfa (şamlı, rumlu, us
taclı, təkəli, əfşar, qacar, zülqədar) olmuş, bu tayfalar "müqəddəs" Səfəvi
şeyxlərinin itaətinə girərək, özlərini "mürid", "su�", "dərviş" adlandırsa
lar da, həqiqətdə səfəvilərə xidmət edən feodal qoşunları funksiyasını
daşıyırdılar [4, s.62]. Müridlərdən ibarət bu hərbi birləşmələr şeyxlərinə
tam bağlı idi. Onun bir sözü ilə heç düşünmədən ölümə gedirdilər. İde
ologiyanın tərəfdarları arxalandıqları bu səfəvi-qızılbaş təriqətinin axtar
dıqları ən ədalətli cəmiyyəti və dövləti quracağına qəlbdən inanaraq bu
mübarizəyə qoşulmuşdular.
Ərdəbilə geri qayıtdıqdan sonra da Cüneyd siyasi mübarizəni davam
etdirir. Cahanşahın ona qarşı yenidən mübarizəyə başlayacağını dərk edən
Şeyx Cüneyd müridlərini qənimətlə təmin etmək və gücünü göstərmək
məqsədi ilə çərkəzlərlə mübarizə aparmaq adı altında Şirvana daxil olur.
Amma baharlıların yardımı ilə Şirvanşah Sultan Xəlil tərə�ndən döyüşdə
Şeyx Cüneydin qısa, lakin xeyli mənalı keçən həyatına nəzər saldığı
mız zaman onun siyasi hədə�ərinə çatmaq üçün çox çalışdığını görürük.
Azərbaycanda, Anadolu, Suriya, Gürcüstan ərazilərində hədə�nə çatmaq
üçün onun gərgin təbliğat apardığının şahidi oluruq. Xitab etdiyi sosial
təbəqənin mədəniyyət və hisslərini çox yaxşı əxz edə bildiyi üçün o, özünə
bağlı minlərlə müriddən ibarət hərbi qüvvə toplaya bilmişdi.
Şeyxin ölümündən sonra da müridləri onun vəsiyyətinə sadiq qala
raq Xədicə Bəyimdən olan ən kiçik oğlu Heydərin ətrafında toplandılar.
Yaşca ən kiçik olmasına baxmayaraq, Cüneydin şeyxliyi Heydərə vəsiyyət
etməsi də təsadü� deyildi. Soy etibarilə ana tərəfdən Bayandur sülaləsinə
mənsub olan Heydərin fəaliyyətinin daha təsirli olacağını Şeyx Cüneyd
237
yaxşı dərk edirdi [19, s.26]. Şeyxlik mövqeyinə yetişən Heydər dayısı
Uzun Həsənin də dəstəyini qazandı. Əslində Uzun Həsənin də Heydərə
dəstək verməkdə məqsədi var idi. O da hakimiyət uğrunda baharlılarla
mübarizədə Səfəviyyə təriqətinin gücündən istifadə etmək istəyirdi. Bu
radan belə görünür ki, hər iki tərəf hakimiyyət uğrunda mübarizədə bir-
birindən istifadə edirdi.
Heydər öz şeyxliyi dönəmində siyasi gücünü artırmaq məqsədi ilə
təriqət daxilində bir sıra dəyişikliklər edir. O, əvvəlcə öz müridlərini
(Səfəviyyə təriqətinə bağlı olan müridləri) başqalarından fərqləndirmək,
onlardan ibarət mütəşəkkil ordu yaratmaq məqsədilə onları xüsusi bir ad
– "qızılbaş" adı altında birləşdirir. Qızılbaş adının ortaya çıxması haqqında
İsgəndər bəy Münşi geniş məlumat verir. O yazır ki, bir gecə Şeyx Heydər
sonradan həqiqətə çevrilən bir yuxu görür. Qeyb aləminin xəbər gətirənləri
onun öhdəsinə qoyurlar ki, o, gərək on iki imamın əlaməti olan qırmızı
zolaqlı bir papaqla öz tərəfdarlarının başını bəzəsin. Bu yuxunu gördükdən
sonra Şeyx başına şadimanlıq papağı qoyur və o vaxtlarda dəbdə olan türk
man papağını on iki zolaqlı "Heydər papağı" ("tərəke-Heydəri") əvəz edir.
Şeyxin arxasınca gedən və ona itaət edən adamlar da o həzrətin əqidəsinə
tabe olurlar. Həmin vaxtdan xanədanın bütün üzvləri o dəyərli papağı baş
larına qoymaqla başqalarından seçilirlər. Elə buna görə də, o şan-şöhrətli
adamlar "qızılbaş" ifadəsi ilə məşhur oldular [5, s.69]. Tarixçi Volter Hinz bu
məsələ haqqında yazır: "Peyğəmbərlə qan bağlılığı səbəbindən yalnız bu
12 imam onun sələ�əri sayıldığından adları 12 dilimin üzərində işlənmişdir"
[20, s.65]. Həzlullah ibn Ruzbihan Şeyx Heydərin bu dəyişikliyi etməsində
məqsədinin öz müridlərini digər təriqətlərin müridlərindən fərqləndirmək
Şeyxlərinə möhkəm bağlı olan Səfəvi müridləri həmin vaxtan etibarən
bu papağı sevə-sevə başlarına qoyur və zamanla "qızılbaş" adlanmağa
başlayırlar. Şeyx Heydər öz müridlərinin təkcə geyim-kecimində dəyişiklik
etməklə kifayətlənmir, həmçinin onlardan ibarət mütəşəkkil ordu hissələri
yaratmağa başlayır. Həmin Qızılbaş ordusu şeyxlərinin hər sözünü ilahi
ifadə kimi qəbul edir, başçıları və idealları üçün heç kimdən çəkinmədən
canlarını qurban verirdilər. Şərq tarixinin tədqiqatçısı Petruşevski yazır ki,
Şeyx Heydər zamanından Qızılbaş qaziləri döyüşə girərkən Azərbaycan
dilində "Ey mənim rəhbərim və mürşidim, sənin uğrunda qurban gedirəm"
sözlərini söyləməyə başladılar [7, s.102]. Qızılbaşların rəhbərlərinə bağ
lılığı haqqında tarixçi Haruk Sümər o dövr Osmanlı qaynaqlarına istinad
edərək yazır ki, Şeyx Heydər zamanında Anadoludakı təriqət mənsubları
çoxalmış və onlar nəzir və hədiyyələrlə dərgahı ziyarət etməyə başlamış
dılar. Hətta bu qədər zəhmət çəkib Mədinəyə gedib Həzrəti Peyğəmbərin
türbəsini ziyarət etmələrini tövsiyə edən qonşularına "biz ölüyə deyil,
diriyə gedərik" cavabını verirmişdilər [17, s.12]. Müəllif onu da qeyd edir ki,
qızılbaş türklər şeyxləri və şahları uğrunda hər cür fədakarlığa sevə-sevə
qatlaşırdılar. Bu xüsusiyyət dövlətin qurulmasında və yaşaya bilməsində
çox mühüm amillərdən biri olmuşdur [17, s.8]. Süleyman Əliyarlı da Qı
zılbaş hərəkatının dövlətin yaranmasında əhəmiyyətindən bəhs edərkən
yazır: "Səfəvilər dövlətinin qurulması bir sıra daxili amillər, o sıradan
Azərbaycan və bəzi qonşu ölkələri bürümüş Qızılbaş hərəkatı sayəsində
yaranmışdır. Bu hərəkat ideoloji baxımdan şahlıq uğrunda mübarizə üçün
uyğunlaşdırılmış şiəlik bidətçiliyi bayrağı altında çıxış etmişdir" [1, s.368].
Şeyx Heydər dövründə təriqətin daxilində aparılan dəyişikliklər ən
çox bayandurluları narahat etməyə başlayır. Heydərin Uzun Həsənin qızı
Həlimə Bəyimlə evli olmasına baxmayaraq, Sultan Yaqubun hakimiyyət ba
şına keçməsi ilə qızılbaşlarla mübarizə başlayır. Belə bir vəziyyətdə atası
kimi Şirvan üzərinə yürüş edən Şeyx Heydər ağqoyunluların şirvanşahlara
yardım etməsi ilə həmin mübarizədə öldürülür (1488). Bu hadisədən sonra
uzun zaman Səfəvi təriqət ailəsi Sultan Yaqub tərə�ndən İstəxr qalasına
həbs edilir. Rüstəm Mirzənin Ağqoyunlu taxtına çıxması ilə Səfəvi ailəsi
həbsdən azad olur. Yeni Ağqoyunlu padişahı Rüstəm Mirzə onları hörmətlə
qarşılayaraq Ərdəbilə yola salır. Heç şübhəsiz ki, Rüstəm Mirzənin Səfəvi
ailəsini həbsdən azad etməsi hiylə xarakteri daşıyırdı və səfəviləri Baysun
qura qarşı döyüşə cəlb etmək planının tərkib hissəsi idi [6, s.107]. Buna
görə də Sultan Əlinin Səfəvi Şeyxi kimi fəaliyyəti uzun çəkmir. O, 1493-cü
ildə ağqoyunlularla mübarizədə öldürülür. Tarixçi Namiq Musalı anonim
mənbə olan "Aləmara-yi Şah İsmayıl"a əsaslanaraq yazır ki, Ağqoyunlu qo
şununun tozanağını uzaqdan müşahidə edən Sultan Əli bu döyüşdən sağ
çıxacağına inanmayaraq, qardaşı İsmayılı Səfəviyyə orderinin rəhbəri təyin
etdi [6, s.110]. Bu da tarixdə araşdırma tələb edən məsələlərdən biridir.
Bildiyimiz kimi, Şeyx Heydərin 3 övladı var idi – Sultan Əli, İbrahim, İsma
yıl. İbrahimin İsmayıldan böyük olmasına baxmayaraq niyə məhz İsmayıl
şeyxliyə layiq görülür? Bu tarixdə qaranlıq qalan məsələdir. Mənbələrdə
İbrahimin də İsmayılla birlikdə Lahicanda gizlədildiyi və sonradan Ərdəbilə
– anasının yanına qayıtdığı haqqında məlumat verilsə də, onun sonrakı ta
leyi haqqında bilgi yoxdur. Tarixçilərin bu qaranlıq məsələ ilə bağlı araşdır
maları günümüzdə də davam etməkdədir.
Sultan Əlinin vəfatı ilə səfəvilər siyasi mübarizədə üç şeyxini itirmiş olur.
Namiq Musalı yazır ki, Səfəvilər XV əsrin II yarısında öz dövlətlərini qurmaq
uğrunda üç dəfə mübarizəyə qalxsalar da, istəklərinə nail ola bilmədilər.
Lakin ard-arda yaşanan bu bədbəxt hadisələr qızılbaşların öz ideologiyala
rı uğrunda apardıqları mübarizənin sonu olmur. Qəlbən bağlandıqları Qı
zılbaş ideologiyası hərəkatı siyasi qələbəyə aparıb çıxarır. Həm ideologiya
insanların mənəvi hisslərinə toxunacaq şəkildə yaxşı işlənib hazırlanmış
239
dı, həm siyasi şərait ideologiyanın möhkəmlənməsi üçün əlverişli idi, həm
də tərəfdarlar ideologiyaya səmimi qəlbdən bağlı idilər. Avropalı tarixçi
Seyvoriyə görə, 3 təməl element bu ideologiyanı dinamik şəkildə saxlamış
və qələbəyə gətirib çatdırmışdır:
1. Səfəvi təriqətində, su� nizamında müridlərin təriqət liderinə şərtsiz
itaətinin məcbur sayılması (təriqət müridləri şeyxlərinə çox bağlı idilər, ona
təmənnasız itaət edirdilər).
2. Müridlərin şeyxi Allahın yaşayan üzü kimi görmələri və onu müqəddəs
3. Bu element Səfəvilər dövlətinin qurulmasından sonra böyük önəm
daşıdı. Onların iddiasına görə, şeyx 12 imamın, Mehdinin yer üzündəki
Alman müəlli� Anton Lozef Dierl "Anadolu ələviliyi" əsərində qeyd edir
ki, Şeyx Heydərin ölümü ilə qızılbaşların da sonu çatmış kimi görünürdü.
Lakin onun 1487-ci ildə doğulan oğlu İsmayıl inanılmaz bir yüksəlişə nail
oldu [11, s.61]. İsmayılın təriqətin başına keçməsindən sonra ideologiya
tərəfdarları güclü liderinin rəhbərliyi ilə öz qayəsinə doğru iri addımlarla
irəliləməyə başlayır. Türk tarixçisi Məhməd Çələng səfəvilərin fəaliyyətini
3 dövrə bölür və yazır ki, Səfəvi dərgahının üçüncü dövrü Şah İsmayıl ilə
başlayır. Bu dövrdə şeyxlikdən şahlığa keçid tamamlanır, Ərdəbil dərgahı
missiyasını yerinə yetirmiş olur [10, s.21]. A.Paşazadənin yazdığına görə
isə İsmayıla müridlərinin bağlılığı o həddə çatmışdı ki, Səfəvi tərəfdarları
bir-birləri ilə qarşılaşdıqları zaman salam verəcəkləri halda "Şah" deməyə
başlamışdılar [15, s.268].
200 illik zaman kəsiyində baş verən bütün bu hadisələr güclü liderin,
uyğun zamanın və güclü inancın nəticəsində qələbə çalır. Bu mübarizə
nəticəsində tarixdə dərin izlər buraxmış Səfəvilər dövlətinin əsası qoyul
du. Sonda ideologiyanın arxa planındakı siyasi hakimiyyət planları real
lığa çevrildi və bu ideologiyaya bağlılıq da Səfəvilər dövlətinin uzun bir
müddət mövcudluğunu təmin etdi. Bu dövrü öyrəndiyimiz zaman bizə ay
dın olur ki, qızılbaşlar heç də asanlıqla və birdən-birə Səfəvilər dövlətini
qurmadılar, bunu zamanla, planlı şəkildə, addım-addım reallaşdırdılar.
İlk vaxtlarda Səfəvi müridi olan insanların zamanla Qızılbaş əsgərlərinə
dönüşməsi və şeyxlərinə bu qədər bağlı qalmaları Qızılbaş ideologiyası
nın arxa planında işlənib hazırlanmış və sonda qayəsinə çatmış məsələlər
idi. Səfəviyyə təriqətinin əvvəl gizli, Cüneyd zamanından isə açıq şəkildə
apardığı mübarizə İsmayılın təriqətin başına keçməsi ilə reallığa çevrildi.
02.
Bu proseslərin nəticəsində İsmayılın rəhbərliyi ilə əsası qoyulan Səfəvilər
dövləti uzun müddət öz müstəqilliyini qoruya bildi və bölgədə güclü
İqrgd_bə cbgjkgş əbə`gww_r8
Azərbaycan dilində
Azərbaycan tarixi (Uzaq keçmişdən 1870-ci illərə qədər). /Prof. S.S.Əliyarlının redaktəsi
Əfəndiyev O. Azərbaycan Səfəvilər dövləti. Bakı: Azərnəşr, 1993, 299 s.
Hərzəlibəyli Ş.H. Azərbaycan və Osmanlı imperiyası ( XV - XVI əsrlər ). Bakı: Azərbaycan
İsgəndər bəy Münşi Türkman. Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi (Tarixe aləmaraye Ab
basi). Bakı: Şərq-Qərb, 2010, 999 s.
Musalı N. I Şah İsmayılın hakimiyyəti (" Tarixi-i Aləmara-yi Şah İsmayıl" əsəri əsasında).
Petruşevski İ.P. XV əsrdə Azərbaycan dövlətləri. // Azərbaycan EA Tarix və Həlsəfə İns
Türk dilində:
Allouche A. Osmanlı - Safevi ilişkileri kökenleri ve gelişimi. /Çeviren Ahmet Emin Dağ/.
Arayancan A.A. Karakoyunlu Sultan Cihanşahın Şeyh Cüneyde karşı aldığı önlemler. //
“ Uluslararası Sosial Araştırmalar” dergisi, № 11, Vol 3, , 2010, s. 73- 77
Çeleng M. 16-17. yüzyıllarda İranda şiiliğin seyri. Bursa: Emin yayınları, 2013, 318 s.
Dierl A.L. Anadolu Aleviliği. /Almancadan tərcümə edən Hahrettin Yiğit. İstanbul: ANT,
Gündüz T. Son Kızılbaş Şah İsmayıl. İstanbul: Yeditepe yayınevi, 2015, 176 s
Karadeniz Y. Safeviler döneminde tarikat-şeriat mücadelesi. // Lournal of Qafqaz
university- History, Low and Political siences, № 1, Vol- 2, Bakı: Qafqaz Universiteti
nəşrləri, 2014, s 33- 39
Mirzə Abbas. Safevilerin kökünine dair. Belleten cilt: XL sayı: 156, Nissan 1976-dan
ayrıbasım. Ankara: Turk Tarih Kurumu Basımevi, 1976, s.287- 329.
Paşazade A. Osmanoğullarının tarihi. /Hazırlayan: Kemal Yavuz, Yekta Saraç. İstanbul:
MAS matbaacılık, 2003, 615 s.
Saray M. Türk-İran münasibetlerinde şiiliğin rolu. Ankara: Türk Kültürü Araşdırmalar
Enstitüsü Yayınları: 107, 1990, 78 s.
Sümer H. Safevi devletinin kuruluşu və gelişiminde Anadolu türklerinin rolu. Ankara:
Güven matbaası, 1976, 265 s.
Teber Ö.H. XVI yüzyılda Kızılbaş farklılaşması. /Yayınlanmamış doktora tezi/. Ankara:
241
Uluerler S. Osmanlı – Safavi ilişkilerinin başlangici sürecinde Osmanlıda Kızılbaş alqı
sı. / Geçmişdən günümüzə alevilik I uluslararası simpoziyumunun materialları. II cilt.
Bingöl: Bingöl Universitesi yayınları, 2014, s. 12-37.
Walther Hinz. Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd. /Çeviren Tev�k Bıyıklıoğlu. Ankara: Türk
Tarih Kurumu Yayınları, 1992, 176 s.
Hadlullah b. Ruzbihan Khunji-Isfahani. Tarikh-i 'Alam-ara-yi Amini. Translated by Lohn
Wood. London: Science ,1992, 460 p.
Savory R. M. The Safavid State and Polity. Cambridge: Cambridge university, 1974,
Safaviyya Su�-dervish movement and Gyzylbash ideology
The issues of the formation of Safaviyya sect, the transformationof the sect
into Gyzylbash ideology and joining to the political �ght are studied in the
article. It is noted that Safaviyya sect formed as Su� – Darvish order changes
its direction towards Shiitism later. The period of political struggle of Safaviyya
sect starts by Sheikh Luneyid’s leading the sect. Since the period of SheikhHey
dar, the followers of the sect being called followers– the ideological system
which the sect was based on has been called “The ideology of Gizilbash”. “The
army of Gizilbash” containing the followers of the sect has been formed. With
Ismayil’s leading this army, the political struggle ends with victory. The author
comes to the conclusion that the Safavid state which has a special place in the
history of Azerbaijan was established as a result of the struggle of about 200
years and it achieved to protect it existence for a long time as it was based on
a strong ideological system.
Гюнель Рахимли
Сефевидское-Суфиское движение дервишов и идеология
Гызылбашей
В статье исследуются вопросы зарождения секты Сефевидов,
превращение секты в идеологию кызылбашей и вступления в
политическую борьбу. Указывается, что секта Сефевидов, зародившаяся,
как суфиско-дервишский орден впоследствии изменяет направление
в сторону шиизма. С приходом во главу секты Шейха Гюнейдина
начинается период политической борьбы секты Сефевидов. С момента
присваивания мюридам секты названия «Гызылбаш» с начала периода
Шейха Гейдара, идеологическая система, на которую опирается секта
020
называется идеологией Гызылбашей. Формируется «армия Гызылбашей»,
состоящая из мюридов секты. Политическая борьба завершается
победой с приходом Исмаила во главу этой армии. Автор приходит к
такому выводу, что государство Сефевидов, занимающее особое место
в истории Азербайджана зародилось в результате приблизительно 200
летней борьбы и смогло просуществовать длительное время в истории,
ввиду того, что опиралось на сильную идеологическую систему.
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 28.09.2016
Təkrar işləməyə göndərilmişdir: 19.10.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 08.11.2016
Əfkəb
?ğ_mğjslsl
üç kəbəlgwwər
imlqcnqgw_qı
243
Açar sözlər:
Ağaoğlu, üç mədəniyyət konsepsiyası, islam, Qərb,
Key words:
Agaogly, three cultures concept, islam, West, Buddy-
Ключевые слова:
Ахмед Агаоглу, концепция трех культур, ислам, Запад,
Будда-Брахма
Əfkəb
?ğ_mğjslsl
üç kəbəlgwwər
imlqcnqgw_qı
I?P?H?L
Vəxəp Slgtcpqgrcrglgl
bmirmp_lrı
kcbgl_,i_p_f_l>ek_gj,amk
022
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbi, ictimai �kri axtarışlar içərisində
idi. Əsrin görkəmli ziyalıları dövrün siyasi, elmi və mədəni çağırışlarına la
qeyd qalmamış, xüsusilə mədəniyyət konsepsiyası kontekstində �kirlərini
bildirmiş, dünya mədəniyyətinə inteqrasiya yönündə �kirlər söyləmiş,
məqalələr yazmışdılar. Mətbuatda gedən müzakirələrdə H.Zərdabi,
Ə.Topçubaşov, Ə.Hüseynzadə, Ə.Ağaoğlu, M.Ə.Rəsulzadə və başqaları
nın yaradıcılığında kulturoloji görüşlər başlıca yer tuturdu. Bu məqalə və
�kirlərdə çağdaş Azərbaycanın, eləcə də türk dünyasının, islam coğra�yası
nın yeni mərhələdə mədəniyyət konsepsiyası müəyyənləşdirilməyə çalışılır,
köhnə mədəniyyətə yeni baxışla qiymət verilirdi.
/, Əfkəb ?ğ_mğjs w_p_bıaıjığılb_ "kəbəlgwwər" _lj_wışı tə wclg
kəbəlgwwər imlqcnqgw_qı
Yeni mədəniyyət konsepsiyası axtarışlarının ilk mərhələsində daha çox
müqayisələrə üstünlük verilirdi. Bu yöndə əsasən Avropa mədəniyyəti ilə
Şərq mədəniyyəti qarşılaşdırılır və müqayisə edilir, xalqın milli şüurunun
hansı istiqamətdə formalaşması məsələlərində müxtəlif, bir-birinə zidd
�kirlər irəli sürülürdü. Məhz bunun nəticəsi idi ki, Ə.Hüseynzadə baş re
daktoru olduğu "Həyat" qəzetinin 1-cı sayında yazırdı ki, Avropa elminə,
maari�nə, ədəbiyyatina, sənət və sənayesinə bələd olmaga və bunu xalqa
aşilamaga çalişmalıyıq. Biz belə etməyə çalışacağıq, çunki məsləyimiz bunu
Lakin getdikcə yeni mədəniyyət konsepsiyası arayışları bütün türk
dünyasını əhatə etməyə başlamışdır. Ötən əsrin ikinci onilliyində Ziya Gö
yalp "Türk yurdu" dərgisində bu istiqamətdə yazdığı məqalələrində yeni
�kirlər irəli sürərək, bunu "Türk millətindənəm, islam ümmətindənəm,
Batı (Qərb, Avropa) mədəniyyətindənəm" şəklində formulə etmişdir. Bö
yük �kir adamının bu istiqamətdə araşdırmaları əvvəlcə "Türkləşmək, is
lamlaşmaq, müasirləşmək" (1918), daha sonra isə "Türkçülüyün əsasları"
(1923) kitablarının nəşri ilə nəticələnir. Bu əsərlərində Z.Göyalp
milli kültür
anlayışlarına aydınlıq gətirərək yazırdı: "Türkçülər tamamilə
türk və müsəlman qalmaq şərtilə Qərb mədəniyyətinə tam və qəti bir
surətdə girmək istəyənlərdir. Ancaq Qərb mədəniyyətinə girmədən öncə
milli kültürümüzü arayıb taparaq meydana çıxarmağımız tələb olunur" [2,
Bu istiqamətdə türk dünyasında özünün konsepsiyasına malik �kir
adamlarından biri də Əhməd Ağaoğlu idi. Ə.Ağaoğlu XX əsrin əvvəllərində
245
türk dünyasının böyük �kir adamı olaraq Qərb dəyərlərini mənimsəmış,
yeni Azərbaycan və Türkiyə uğrunda siyasi mücadilə etmişdir. Türkçülük
ideologiyasının və intellektual düşüncəsinin önəmli şəxslərindən biri ola
raq Rusiya arealında yaşam şərtləri ağırlaşdığından məcburən Türkiyəyə
mühacirətə gedərək yeni bir siyasi faəliyyət arenasına daxil olmuşdur.
Ə.Ağoğlu eyni zamanda həm Azərbaycan Xalq Cümhiriyyətinin, həm də
Türkiyə Respublikasının qurulmasında böyük rolu olan �kir adamı olmuş
dur.
"Mədəniyyət" anlayışı və yeni mədəniyyət konsepsiyası Ağaoğ
lu yaradıcılığında epizodik xarakter daşımamış, əksinə getdikcə daha da
dərinləşmiş və Türkiyə dövrü yaradıcılığında mühüm yer tutmuşdur. Onun
mədəniyyətə dair düşüncələri ayrı-ayrı məqalələrində, ən əsası isə 1919-
1920-ci illərdə Maltada sürgündə olduğu dövrdə yazdığı "Üç mədəniyyət"
əsərində konsepsiya şəklində ifadə edilmişdir. Məsələ burasındadır ki,
uzun müddət Ə.Ağaoğlu yaradıcılığı öz vətənində tədqiqata cəlb olun
madığından bu əsər həm dərc edilməmiş, həm də tədqiqatdan kənarda
qalmışdır. Əslində isə bu əsərdə Ə.Ağaoğlu dünya sivilizasiyasının beşiyi
olan Şərq mədəniyyətinin tənəzzülünün səbəblərini göstərməklə yana
şı, Qərb mədəniyyətini mənimsəmə yollarını və formalarını da axtarmış
dır. Ə.Ağaoğlu əsərinin ilk 1927-ci il nəşrinə "Ön söz"də yazırdı ki, əsərin
mövzusu dünyada yan-yana yaşayan üç mədəniyyətdən birinin, yəni Qərb
mədəniyyətinin digərlərinə qalib gəldiyini və dolayısı ilə qurtuluşumuz
üçün bu mədəniyyəti olduğu kimi mənimsəməkdən başqa çarə olmadığını
göstərməkdir" [3, s.19].
Əslində isə Ə.Ağaoğlunun "Üç mədəniyyət" əsərində bir çox problemlər
araşdırılır, o cümlədən
mədəniyyət, dövlət, cəmiyyət, din, əxlaq, fərd, ailə

s. anlayışlar təhlil edilir, yeni konsepsiyalar irəli sürülür, "mədəniyyət nədir",
"islam mədəniyyəti", "Qərb mədəniyyəti" arasında ortaq xüsusiyyətlər ax
tarılır, "qalib və məğlub" mədəniyyətlər müəyyənləşdirilirdi. Əsərin yazıl
dığı dövrdə Türkiyənin, eləcə də Azərbaycanın bu mədəniyyətlər arasında
qalması Ə.Ağaoğlunun da gələcək inkişaf yolunu müəyyənləşdirməyə əsas
verirdi. Aydındır ki, islam dünyasının Qərb mədəniyyəti qarşısında geri qal
ması �kri XIX yüzilliyin ortalarından başlayaraq "gənc türklər"in yaradıcılı
ğında, XX əsrin əvvəllərindən isə Azərbaycan ədəbi, ictimai �krində bu və
ya digər şəkildə ifadə edilmiş və bu proses əsrin 20-ci illərinə qədər davam
etmişdir. Türkiyədə cümhuriyyətin qurulması ilə bu istiqamətdə araşdır
maların aparılmasına bir növ zəmin yaratmışdır. Dövrün bir sıra ziyalıları
Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulduğu ilk illərdə qurtuluş resepti olaraq gah
islam, gah türk-islam, gah da türk birliyini əsas götürürdülər. Ə.Ağaoğlu isə
tamamilə fərqli bir yolla gedirdi. Bu, sonralar Türkiyə Cümhuriyyətinin tut
duğu Qərb mədəniyyəti yolu idi. Bu da, heç şübhəsiz, Ə.Ağaoğlunun siyasi
024
hadisələrin axarının əvvəlcədən müəyyənləşdirə bilməsini bir daha təsdiq
etmiş olurdu.
Ə.Ağaoğlu "Üç mədəniyyət" əsərində əvvəlcə "mədəniyyət" anlayışının
mücərrəd məna daşımasını önə çəkir və bunun üçün bu anlayışın özünün
mahiyyətini açmağa çalışır. O, "mədəniyyət" anlayışını "sivilizasion" anlayı
şı ilə bərabər tutaraq ona verilən təri�əri ümumiləşdirmiş və bu qənaətə
gəlmişdir: "Biz bu deyimi, zənnimizcə, bütün təri�əri əhatə edən və bu
kəlməyə ən geniş mənanı verən "Həyat tərzi" olaraq qəbul edirik. Belə ki,
mədəniyyət demək "həyat tərzi" deməkdir. Yalnız həyat qavramını ən geniş
və əhatəli bir mənada anlamaqdır. Həyatın bütün təcəllilərini, maddi və
Lakin Ə.Ağaoğlunun bu mədəniyyətlər arasında heç də "Çin səddi"
çəkmək �kri yoxdur, çünki bu mədəniyyətlər arasında "bir çox sızma
lar", "qarşılıqlı əlaqələr", "sıx təmaslar" vardır. O, bu mədəniyyətlərin
içərisində səkkiz milyonluq Budda-Brahma, Qərb və ya Avropa və islam
mədəniyyətlərinə toxunaraq onların yayılma coğra�yasını da göz önünə
gətirir. Bu müxtəlif mədəniyyət zümrələrinin yayılma sahəsinə nəzər
yetirən Ə.Ağaoğlu qan, cins, rəng və dil dəyişikliklərinə rəğmən, onların
bəzi ortaq və ümumi tərə�ərini üzə çıxarır. Ümumi tərə�ər insanların yalnız
görünüşlərinə deyil, eləcə də daxili dünyasına - onların ruhi hallarına, görüş
tərzlərinə və zehniyyətinə qədər gedib çıxır. Bu bənzəyiş hər üç mədəniyyətə
sahib olan insanlar arasında vardır. Yəni sıradan bir istanbullu sıradan bir
mərakeşlini, bir kabillini, bir kəlküttəlini özü kimi düşünürsə, sıradan bir
romalı da Parisdə, Vyanada, Londonda, Vaşinqtonda özünü öz mühitindəki
kimi hiss edir, eyni zamanda bir yapon da Koreyada, Pekində, Tibetdə özü
nü heç cür yad hiss etmir. Bütün bunlar bir mədəniyyət zümrəsinə mənsub
qövmlər arasındakı ümumi və ortaq tərə�ərin olduğunu bir daha aydın
göstərir.
Ə.Ağaoğlu daha sonra üç mədəniyyət arasında oxşar və fərqli cəhətləri
əhatə edən məsələləri iki qismə bölür: maddi və mənəvi. Maddi qisim
dedikdə o, geyimlərin şəkli, binaların forması, ibadət və ayinlərin icra
tərzini, mənəvi qisim dedikdə isə düşüncə və duyğunu nəzərdə tuturdu.
O, ikinci qismin yayılma arealını daha geniş və əhatəli hesab edərək bu
mədəniyyətlərin tarixinə ekskurs edir. İslam aləminin hər tərə�ndən gəlmiş
alimlər, ədiblər ərəb və fars dillərini mükəmməl bilməklə bir yerə toplanıb
akademiya qurduqları kimi, qərbli alim və yazıçılar da fransızcanı, ingiliscəni,
almancanı, üstəlik əski latıncanı da öyrənirdilər. Onun �krincə, XIX əsrdə
mətbəəçilik və əlaqələrin inkişafı Qərb mədəniyyətini önə çıxarmışdır.
Ə.Ağaoğlu onları qarşılaşdırarkən Qərb mədəniyyətinin üstün durumda ol
duğunu qeyd edir. Yəni Qərb mədəniyyətini qalib, Budda-Brahma və islam
mədəniyyətinin isə məğlub durumda olduğunu iddia edir. Əlbəttə, bu cür
247
�kirləri o dövrdə səsləndirmək böyük cəsarət tələb edirdi. Ona görə ki, hələ
də sivilizasiya, idarəetmə baxımından islam aləminə heyranlar və onu kor-
koranə müda�ə edənlər çox idi. Ə.Ağaoğlu onları "gerçəyi görməməkdən
xoşlanan korlar" adlandırırdı [3, s.28].
0, Əfkəb ?ğ_mejslsl gqj_kg `_vışj_pı
Ə.Ağaoğlu yenilməni də iki yerə bölür: maddi və mənəvi. Mad
di yenilmənin çox açıq olduğunu, üç yüz ildən bəri başlandığını və is
lam cəmiyyətlərinin bir-birinin ardınca tənəzzülə uğramasını qeyd edir,
sonuncu qalanın - Osmanlının da yıxıldığına diqqət çəkir və bu nəticəni
Qərb mədəniyyəti ilə mücadilənin sonucu hesab edirdi. Mənəvi yenilmə
isə maddi yenilmə qədər acı olmasa da, bir �kir adamı üçün mütləq ol
duğunu söyləyir. Yenilmə dedikdə isə başqasının şəxsiyyətini qəbul
etməyi və iradəsinə tabe olmağı nəzərdə tuturdu: "Bu baxımdan istər is
lam və istərsə də Budda-Brahma mədəniyyəti yenilmişdir. Onlar Qərb
mədəniyyətinin şəxsiyyət və özəlliklərini qəbul etmək və onun iradəsinə
tabe olmaq məcburiyyətindədirlər. İstər müsəlmanlar, istərsə də digər
irqlər geyimlərindən tutmuş evlərinin quruluşuna kimi, həyatın maddi
təcəllilərindən başlayaraq ədəbiyyat və musiqi kimi mənəvi tərə�ərin ən
munis numunələrinə qədər Avropa modellərini təqlid etməkdədirlər. İcti
mai, siyasi, texniki müəssisələrdə təlim və təhsildə hələ də Avropanı təqlid
edirlər. Bu təqlid bəzən istəyə bağlıdırsa, bəzən də məcburiyyətdən edilir"
Ə.Ağaoğlu "Üç mədəniyyət" əsərində bir �kir adamı kimi özü
nü tamamilə bu təmayüllərdən kənara çəkir, sanki bu mədəniyyətlərin
müqayisəsi zamanı hissə qapılmır, əksinə faktlarla ehtimallarını, nəzəri və
praktiki düşüncələrini sübuta yetirməyə çalışır. Doğrudan da, onun yaşa
dığı dönəmdə baş verən hadisələr, cəmiyyətdəki cərəyanlar problemin nə
qədər ciddi olduğunu göstərirdi. Bu zaman istər Asiya, istərsə də islam
cəmiyyətlərində bir-biri ilə mücadilə aparan iki cərəyanı aydın görmək
olurdu: məhəlli, əski ənənələrə dayanan mədəniyyətlə, Qərb mədəniyyəti
tərəfdarlarının mübarizəsi davam edirdi. Bir tərəf keçmişi və yüzillər boyu
sahib olduğu ənənəni qorumağa çalışır, o biri tərəf isə müha�zəkarlığa
meydan oxuyaraq Qərb mədəniyyətini təbliğ edirdi. Ə.Ağaoğlu da dövrü
nün şərtlərindən və tələblərindən çıxış edərək "Avropa mədəniyyətindən
kənarlaşmaq istəyən bütün cəmiyyətlərin və özəlliklə islam mədəniyyətinə
mənsub olanların gün keçdikcə daha da azaldığını görürük" [3, s.30] �kri ilə
ikinci cərəyana haqq qazandırırdı.
Ə.Ağaoğlu bu əsəri 1919-cu ildə sürgündə olduğu zaman yazsa da, ilk
dəfə 1927-ci ildə nəşr etdirmişdir. Həmin tarixdən bu yana bu əsər bir neçə
026
dəfə çap edilmişdir. Azərbaycan elmi mühitində olmasa da, Türkiyədə əsərə
münasibət bildirilmişdir. Lakin əsərə münasibətdə bu gün də müxtəlif �kir
və mövqelər özünü göstərməkdədir. Bu müxtəlif �kirlilik əsasən Türkiyə
ədəbiyyatşünaslığında özünü göstərir. Bu da təbiidir. Çünki 80 ildən çoxdur
ki, Türkiyədə bu əsər təhlil edilir, buradakı �kirlərə münasibət bildirilir. Onu
da nəzərə almaq lazımdır ki, əsərin yazıldığı dövr müsəlman cəmiyyətlərinin
tənəzzülə uğradığı dövr idi. Ona görə də, ola bilsin ki əsərdə dövrün və
siyasi şəraitin xarakterindən irəli gələn �kirlər də öz əksini tapmışdır. La
kin bir şey aydındır ki, Ə.Ağaoğlunun əsərindəki �kirlər istər zamanında,
istərsə də bugünkü şərtlər baxımından aktuallığını qoruyub saxlayır. Bunu
Türkiyə tədqiqatçısı Şaban Öz də təsdiq edir. Ancaq o, Ə.Ağaoğlunun bəzi
�kirləri ilə razılaşmır: "1919-cu ildə yazılmasına baxmayaraq, yazarın bir çox
mövzudakı görüşləri hazırda bir sıra insanlar tərə�ndən müda�ə edilməsi,
mövcud �kirlərin mənşəyinə çatması baxımından böyük önəmi vardır. An
caq yazarın ideoloji baxışla mövzulara münasibəti, ya da islamiyyət haqqın
dakı məlumatlarının yetərsizliyi ziddiyyətli, əsası olmayan tezislər yazması
Tədqiqatçının Ə.Ağaoğlunun əsərində razılaşmadığı tezislər nədən
ibarətdir? Doğrudanmı, Ə.Ağaoğlunun islam mədəniyyəti ilə bağlı
bilgiləri səthi olmuşdur? Hikrimizcə, Ə.Ağaoğlunun bu əsərini Azərbaycan
ədəbiyyatında M.H.Axundzadənin "Kəmalüddövlə məktubları",
Ə.Hüseynzadənin "Siyasəti fürusət", M.Ə.Rəsulzadənin "Əsrimizin
Səyavuşu" əsərləri ilə müqayisə etmək olar. Əsəri janr etibarilə fəlsə�
traktat da adlandırmaq mümkündür. Ona görə də əsərə və oradakı
�kirlərə qiymət verərkən dövrün prizmasından yanaşmaq daha doğru
olardı. Burada tədqiqatçını narazı salan cəhət xristianlıqla islamiyyətin
müqayisəsidir: "Tarixi prosesdə siyasi praktik sahə olaraq xristianlıqla
islamiyyətin müqayisə edilməsi də ayrı bir problemdir. Bunu ifadə edim ki,
islam dünyası xristian dunyasının tam əksinə, dinin siyasi irqlər üzərindəki
hegemonluğunu deyil, siyasi iqtidarın din üzərinə təzyiqlərinə şahid ol
Əlbəttə, tarixi şərait daim dəyişir və yeniləşir, ictimai �kir daim inki
şafdadır. Bu mənada Ə.Ağaoğlunun "Üç mədəniyyət" əsərində ola bil
sin ki, M.H.Axundzadənin "Kəmalüddövlə məktubları"nda olduğu kimi
bəzi yerinə düşməyən �kirlər də vardır. Lakin bütövlükdə götürdükdə
bu əsərin əhəmiyyəti olduqca böyükdür. O ki qaldı Ə.Ağaoğlunun islam
aləmi ilə bağlı məlumat azlığına, ola bilsin ki türkiyəli tədqiqatçı onun
həyat və yaradıcılığını yetərincə öyrənməmişdir. Belə ki, Ə.Ağaoğlu hələ
gənclik illərində islam dini və bütövlükdə islam dünyası ilə bağlı yazı
larla mətbuatda tez-tez çıxış etmişdir. İslam aləminin mütəfəkkiri Şeyx
Cəmaləddin Əfqani ilə Parisdə bir yerdə qalmış, onun �kirlərini dərindən
249
mənimsəmişdi. 1892-ci ildə dün
ya şərqşünaslarının Böyük Britaniya
da keçirilən IX Beynəlxalq konqresində
"Şiəlikdə məzdəki inancları" adlı məruzə
ilə çıxış etmiş və bu məruzə şərqşünasların
maraq və diqqətini cəlb etməklə yanaşı,
İran şahının da hədiyyəsinə layiq görül
müşdü. 1890-cı ildən başlayaraq Parisin
"La Nouvelle Revue", "La Revue bleue
politigue et litteraire", "Lournal des de
bats" kimi nəşrlərində islam dünyasında
yaşayan xalqların həyatı, məişəti, dini
inancları ilə bağlı məqalələrlə çıxış et
mişdi. Y.V.Çəmənzəminlinin yazdığı kimi:
"Əhməd bəy islam və türk tarixinə hər kəsdən artıq vaqif idi" [5, s.7].
Ə.Ağaoğlunu yaxşı tanıyan və onun əqidə dostlarından biri olan Yusif
Akçura isə "Türküçülüyün tarixi" əsərində onun islam aləminə yaxından
bələd olduğunu önə çəkərək yazırdı: "Əhməd bəy türkcə qəzetçiliyə baş
lamamışdan öncə "İslama görə və islamda qadın" adlı rusca bir kitabça
yazıb nəşr etdirmişdir
(əsər 1901-ci ildə Ti�isdə çap olunmuşdur
-
).
Bu kitabça da çap edilməmiş türkcə "Dialoq" kimi
(Ə.Ağaoğlunun "İslam
və axund" əsəri nəzərdə tutulur, nəşr edilməsə də, xalq arasında böyük
səs-küyə səbəb olmuş və müəlli�nə qarşı yönəlmişdir
) onun isla
mi görüşlərini əks etdirir. O, Abbasilərin hakimiyyət dövrünün ortalarına
qədər bu mütərəqqi hərəkatın davam etdiyini, daha sonra alimlərin və
şeyxlərin mənfəətləri səbəbindən islamın gerilədiyini və çökdüyünü iddia
etməkdədir" [3, s.229].
Göründüyü kimi, Ə.Ağaoğlunun yaradıcılığında islam dini və mədəniyyəti
kifayət qədər geniş yer tuturdu. Hətta belə demək mümkünsə, islamla
bağlı �kirləri müxtəlif dövrlərdə müəyyən təzyiqlə qarşılanmasına bax
mayaraq, islam mövzusu Ə.Ağaoğlu yaradıcılığının əsas sütununu təşkil
edir. Halbuki Ə.Ağaoğlunun islamla bağlı �kirləri elmə əsaslanır və möv
cud reallığı əks etdirirdi. Ona görə də, Ə.Ağaoğlunun "Üç mədəniyyət"
əsərini qiymətləndirərkən bu amilləri nəzərə almaq lazımdır. Əsəri ilk dəfə
Azərbaycanda nəşrə hazırlayaraq ona ön söz yazan professor Vaqif Sul
tanlı əsərə daha doğru mövqedən yanaşmışdır: "Əsər ədibin dünyagö
rüşünün konseptual tərə�ərini öyrənmək baxımından onun bütün digər
tədqiqatlarından daha çox material verir" [6, s.12].
Əfkəb ?ğ_mğjs “Üç
kəbəlgwwər” əqəpglbə bgl,
əvj_o, dəpb, b–tjər, aəkgwwər,
füoso npm`jckjəpglə eclgş
wcp tcpkgş tə qmlp_j_p `s
əqəpglg qgjqgjə mj_p_o “Rüpi
wspbs” oəxcrglbə bəpa
crbgpəpəi wclg aəkgwwər
ospsasjsğslb_ w_vılb_l
gşrgp_i crkgşbgp,
03.
Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, Ə.Ağaoğlunun "Üç mədəniyyət"
əsəri ədəbiyyatşünaslar, sosioloqlar, tarixçilər tərə�ndən hələ yetərincə
öyrənilməmişdir. Əsərin Ağaoğlu yaradıcılığında sürgün dövrünün yeganə
monumental məhsulu oldugunu nəzərə alaraq, mahiyyətini düzgün
qiymətləndirmək üçün onun tarixi-müqayisəli üsulla araşdırılması zamanın
zəruri tələbidir.
Ə.Ağaoğlu özünün mədəniyyət konsepsiyasının əsaslandığı, tarixi fakt
ları bir-birinə birləşdirən, islam dininin maddi və mənəvi ünsürləri ilə for
malaşmış sosial-psixoloji şəraitin mədəni müştərəkliyə təsirinə çox boyük
əhəmiyyət verirdi. Onun din, əxlaq, fərd, ailə, cəmiyyət, dövlət, hökumət və
s. anlayışlarla bağlı �kirləri bu gün də aktuallığını qoruyub saxlayır.
İqrgd_bə cbgjkgş əbə`gww_r8
1. Ağaoğlu Ə. Üç mədəniyyət. Bakı: Mütərcim, 2006, 154 s.
Ağaoğlu Ə. Seçilmiş əsərləri. Bakı: Şərq-Qərb, 2007, 391 s.
Akçura Y. Türkçülüyün tarixi. Bakı: Qanun, 2010, 209 s.
4. Göyalp Z. Türküçülüyün əsasları. Bakı: Maarif, 1991, 175 s.
6. Sultanlı V. Әhmәd Ağaoğlu fenomeni // "Әdәbiyyat" qəzeti, №35, Bakı, 2006.
7. Şaban Ö. Cümhuriyetin ilk yıllarında medeniyyet tasavvuları – Ahmet Ağaoğlu özelin
de. Turkish Studies International Periodical Hor the Languages, Literature and History
of Turkish or Turkic Volume 4/3 Spring 2009.
Ahmad Agaoglu’s three cultural conceptions
The concept of the three cultures of the outstanding author of literary and
public opinion of Azerbaijan literature of XX century is being investigated in
the target article. The article displays the a�ects of the culture concept in
Agaogly’s works, like in "Three culture" which he wrote during the exile in
Malta and turned it into a concept that works. Binding Islam Buddy-Brahma
and the current state of the Western culture, the author shows the bene�ts of
Western culture. The article also exposes the opinions of the Turkish researc
hers on religion, morality, personality, family, community, State, Government
and particularly Agaoglu’s literary activity.
Медина Карахан
Концепция трех культур Ахмед Агаоглу
В статье исследуется концепция трёх культур выдающегося автора
Азербайджанской литературы XIX-ХХ в.в. Отмечается, что Агаоглу в своих
статьях эпизодически затрагивает понятие культуры, а в написанной
251
им в ссылке на Мальте произведении «Три культуры» превращает его
в концепцию этого произведении. Переплетая Ислам, Будда-Брахму
и современное состояние Западной культуры, автор обосновывает
преимущества западной культуры. В произведении также представлено
отношение Турецких исследователей к религии, нравственности,
личности, семье, общине, государству, правительству и к творчеству
Агаоглу в частности.
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 07.11.2016
Təkrar işləməyə göndərilmişdir: 23.11.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 01.12.2016
030
253
İLLMT?QİW?
TƏ İQL?H?RL?P8
İLIİŞ?DGL
NPİMPİRCRLƏPİ
Kgjjg gllmt_qgw_
qgqrckglgl
gligş_d kmbcjjəpglgl
255
Açar sözləri:
milli innovasiya sistemi, innovasiya, inkişaf modeli, innovasiya
siyasəti, innovasiya prosesi, elm
Key words:
national innovation system, innovation, development model,
innovation policy, innovation process, science
Ключевые слова:
национальная инновационная система, инновация,
модель развития, инновационная политика, инновационный процесс,
Kgjjg gllmt_qgw_
qgqrckglgl
gligş_d kmbcjjəpglgl
HÜQCWLMT?
İorgq_bgww_r L_xgpjgwglgl İorgq_bg
İqj_f_rj_p Cjkg-Rəbogo_r İlqrgrsrslsl
İllmt_qgw_lıl gligş_dı ş–`əqglgl kübgpg,
gorgq_b üxpə dəjqədə bmirmps, bmqclr
cgk.7>p_k`jcp,ps
Bütün inkişaf etmiş dövlətlərdə innovasiya proseslərinin aktivləşdirilməsi
məqsədi ilə innovativ iqtisadiyyatın inkişafının əsası olan milli innovasiya sis
temi (MİS) yaradılır. İnnovasiya sistemi elmi-texniki və innovasiya fəaliyyətinin
nəticələrinin toplanılması, ötürülməsi və təcrübədə istifadəsinin səmərəli
mexanizmlərini istifadə etməklə ölkənin iqtisadi inkişafının intensivliyini ar
tırmağa imkan yaradır. Müasir dövrdə MİS yüksək rəqabətədavamlı iqtisa
diyyatın vacib elementidir.MİS-in inkişaf perspektivləri dövlət siyasətində xü
susi yer tutur. MİS-in inkişaf istiqamətlərini müəyyən etmək və perspektivləri
qiymətləndirmək üçün onun özünün tiplərini və iqtisadi yeniləşmələri nəzərdən
keçirmək lazımdır.
Bildiyimiz kimi, MİS müəyyən struktura malik olub, qarşılıqlı əlaqəli blokla
rın məcmusundan ibarətdir. Bütün MİS-lərin tərkibində aşağıdakı 5 blok vardır
kreativ blok – bilik yaradan blok;
texnologiyaların transferi bloku;
istehsal bloku;
kadr hazırlığı bloku.
MİS-lər əsasən təşkilati və fəaliyyət prinsiplərinə görə fərqlənirlər. MİS-in
xüsusiyyəti innovasiyanın inkişaf modellərindən asılıdır.
/, Kgjjg gllmt_qgw_ qgqrckglgl gligş_d kmbcjjəpg
Bir çox ədəbiyyatda innovasiyanın inkişaf modelləri müxtəlif formalarda ve
rilir. S.Hreeman [9], R.Nelson [9], N.İ.İvanova [4], H.H.Qasımov, N.Z.Nəcəfov [1]
və başqa müəlli�ərin əsərlərində MİS-in təsnifatına bəzi yanaşmalar verilir.
Bəzi müəlli�ər MİS-i tələbdən asılı olaraq (daxili və xarici tələbə əsaslanan)
2 növə bölür. Digərləri innovasiya fəaliyyəti üçün şərait yaradan və innovasiya
nı bazara gətirən iqtisadi subyektlərdən asılı olaraq MİS-i 6 növə bölür. Daxili
bazarın həcmi və xarici bazarda tutduğu mövqeyə görə innovasiya inkişaf mo
delinin 7 növünü qeyd edənlər də vardır.
V.V.İvanovun, T.Y.Mikuşevanın, A.V.Zverevin əsərlərində innovasiya inkişaf
modelinin 4 tipi verilir [4; 6; 8]:
- Elmdə böyük həcmli layihələrin həyata keçirilməsində liderliyə
- Yeniliklərin yayılmasına əlverişli innovasiya mühitinin yaradılması, iqti
sadiyyatın bütün strukturlarının təkmilləşdirilməsinə istiqamətlənmiş ölkələr
(Almaniya, İsveçrə, İsveç).
- İnnovasiya infrastrukturunun inkişaf etdirilməsi yolu ilə yenilikləri stimul
laşdıran ölkələr (Yaponiya, Cənubi Koreya).
- İnnovasiya amillərinin istifadəsi ilə inkişaf etmiş sənaye mühitinin yara
Bu gün iqtisadiyyatın innovasiya mühitinin sürətli inkişafı, onun müxtəlif
üsullarla təkmilləşdirilməsi həyata keçirilir (cədvəl 1). Bütün ölkələr inkişaf et
257
miş sosial-iqtisadi mühitin formalaşması hesabına innovasiya mühitinin yara
dılması yolu ilə gedirlər. Ona görə də innovasiya inkişaf modelinin əsas baza
topologiyasını, bu və ya digər modelə uyğun milli şəraiti nəzərdən keçirmək
lazımdır.
Cədvəl 1. Dünyada dövlət innovasiya siyasətinin
əsas istiqamətləri [4; 8]
Xüsusiyyətləri
MİS strukturunun optimallaşdırılması
idarəetmə və planlaşdırma,
dövlət sisteminin
Yaponiya, Norveç, Hindistan, Çili
Elm və innovasiya sahəsinin
Danimarka, Norveç, Tayvan,
Avstraliya, İsveçrə
Universitet və
kooperasiyaların
stimullaşdırmaq
Elm və innovasiya sahəsinə böyük
Xarici kapitalın innovasiya
sektorun innovasiya aktivliyinin
Elmi sektorun innovasiya
Almaniya, Yaponiya, Yeni
Beynəlxalq innovasiya şəbəkəsinə
inteqrasiya
Kompleks inteqrasiya
Texnoloji ixtisaslaşdırma
Koreya, Malayziya, Sinqapur,
Tayvan, Hindistan
Daxili innovasiya şəbəkəsinin
ABŞ, Norveç, İrlandiya
Milli regionların təşəbbüsünün
MİS-in formalaşması
dövlət sektorunda elmin
rolunun artırılması
Bolqarıstan, Polşa, Litva
Elm və təhsilin inteqrasiyası
Litva, Estoniya, Çexiya
Rumıniya, Çexiya, Slovakiya,
Litva, Estoniya, Türkiyə, Çili
Yüksək texnologiya sahəsində
prioritet ekspert istiqamətinin
İnnovasiya prosesinin inkişafı və MİS-ə sistemli yanaşma böyük tarixə ma
lik deyil. İnnovasiya nəzəriyyəsinin inkişafı ilə innovasiya prosesinin modelləri
Cədvəl 2. İnnovasiya prosesləri modellərinin təkamülü
“Texnoloji təkan” modeli
“Tələbin çağırışı”modeli
Uyğunlaşmış model, zəncirvari model
Birləşmiş (inteqrə edilmiş) model
Sistem və şəbəkə modeli
I nəsil innovasiya prosesi dövründə sadə xətti model geniş yayılmışdı. Bu model
“texnoloji təkan” adlandırılırdı (Technologu push və ya science push) (şəkil 1).
Şəkil 1. “Texnoloji təkan” modeli
Bu, klassik modeldir və innovasiya nəzəriyyəsinin klassikləri Y.Şumpeter,
N.Rozenberq, A.Silins və b.-nın əsərlərində öz əksini tapmışdır. Bu modelin
çatışmazlığı ondan ibarətdir ki, yalnız tədqiqatların 5%-nin nəticəsi istehsala
II nəsil innovasiya proseslərinin “Tələbin çağırışı” adlandırılan modeli (mar
ket pull və ya demand-pull) şəkil 2-də göstərilən xətti modeldir. İstehlakçı
tələbinin innovasiyanın mənbəyi olması bu modelin çatışmazlığıdır.
Şəkil 2. “Tələbin çağırışı” modeli
III nəsil innovasiya prosesi modelləri - yuxarıda göstərilən modellərin çatış
mazlıqları nəzərə alınmış - uyğunlaşmış və zəncirvari qeyri-xətti modellərdir.
Bu modellər texnologiya və bazara tələbin qarşılıqlı əlaqəsi nəzərə alınaraq I
və II nəsil modellərin kombinasiyasıdır [11, s. 9-24].
259
Şəkil 3. Uyğunlaşmış model
Şəkil 4. Zəncirvari model
IV və V nəsil innovasiya prosesləri modelləri şəkil 5-də təsvir edilmişdir.
Şəkil 5. İnteqrə edilmiş model
K.Hrimana görə, MİS yeni texnologiya, məhsul və xidmətə keçən yeni
bilikləri yaradan və yayan iqtisadi subyekt və ictimai institutların (dəyər, norma,
hüquq) qarşılıqlı təsirinin mürəkkəb sistemidir [9, s. 37].
MİS-in yaranması konsepsiyası innovasiya prosesləri nəzəriyyəsinin inkişa
fının əsas nəticələrindəndir. MİS innovasiyaya sistemli yanaşmaya imkan verir
və praktiki əhəmiyyətə malikdir. Ölkədə innovasiya fəaliyyətindən maksimal
tam senergetik səmərə yalnız MİS-in inkişaf etdirilməsi yolu ilə alına bilər.
Milli xüsusiyyətdən və iqtisadi potensialdan asılı olaraq MİS-in 4 əsas mo
deli qeyd edilir: “Avratlantik”, “Şərqi Asiya”, “alternativ” və “üçlü spiral” modeli.
“Avratlantik” modeli “ənənəvi” də adlandırırlar (cədvəl 3).
04.
Cədvəl 3. İnnovasiyanın inkişafının baza modelləri
Xüsusiyyətləri
Tam innovasiya dövrünün modeli – innovasiya ideyasının
formalaşmasından hazır məhsulun istehsalına qədər
innovasiya sistemi strukturunun bütün komponentlərini
əhatə edir; fundamental və tətbiqi elm, ETTKİ, təcrübi
nümunənin hazırlanması, istehsal, maliyyə mexanizmi, kadr
Bu modeldə innovasiya dövründə fundamental və bir
qədər tətbiqi elm komponenti yoxdur. Bu model “ənənəvi
inteqrasiya modeli” ölkələrindən götürülmüş yüksək
texnoloji məhsulun ixracına istiqamətlənmişdir
Yaponiya, Cənubi
Koreya, Tayvan
Alternativ
kələrdə istifadə edilir. Bu modeldə innovasiya
texnoloji komponent yoxdur. Bu ölkələrin innovasiya
siyasəti yüksək texnologiyaların alınması və yayılmasına,
kadr hazırlığına, yüngül sənayeyə, kreativ sənaye inkişafına
yönəlir
Tayland, Türkiyə,
Çili, İordaniya,
Portuqaliya
görə digərlərindən fərqlənir. Bu model “ənənəvi” model
bazasında yaranıb. Modelin əsasında 3 elementin
(unversitet (elm və təhsil), dövlət və biznes) qarşılıqlı
təsiri durur. Burada unversitet klassik mənada işlədilir. Bu
elementlərin hər biri ənənəvi funksiyalarından savayı o
Elm və təhsillə məşğul olan unversitetlər tərkiblərində yeni
şirkətlər yaratmaqla, biznes, tədris xidmətləri göstərməklə,
dövlət ənənəvi qanunverici və tənzimləyici rolu ilə
yanaşı vençur investoru olan sahibkar kimi çıxış edərək
iqtisadiyyatın artımına səbəb olur. Bu modeldə aparıcı
qüvvə unversitetlərdir.
Avropanın
Yanoniya
(texnopolis
bazasında)
0, İllmt_qgw_lıl gligş_dılıl “Üçjü qngp_j” kmbcjg
"Üçlü spiral" nəzəriyyəsi (ingilis dilində: Triple Helix) XXI əsrin əvvəllərində
İngiltərənin Nyukasl Universitetinin (Newcastle University) professoru Henri
Etzkoviç (Henry Etzkowitz) və Amsterdam Universitetinin professoru Loet Ley
desdor (Loet Leydesdor�) tərə�ndən işlənilmişdir [1].
İstənilən ölkədə innovativ sistemin inkişafını xarakterizə edən “Üçlü spiral”
modeli, adından göründüyü kimi, dövlət, biznes və universitet (elm) üçlüyü
arasındakı əlaqəni simvolizə edir. Onun əsas elementləri dövlət, universitet
(elm) və biznesdir. Adı çəkilən nəzəriyyənin əsası iqtisadi artıma nail olunması
və elmi-texniki tərəqqinin sürətləndirilməsinin təmin edilməsi üçün elmin gü
cünün dövlət və biznes ilə birləşdirilməsi zərurətidir. Belə ki, burada əsas ağırlıq
məhz universitetin üzərinə düşür.
Bilik iqtisadiyyatına keçid dövrünü yaşayan bir çox ölkələrdə
rəqabətqabiliyyətliliyin açar faktorları yeni bilik və texnologiyaların
ötürülməsinin əsas resurs mənbəyi məhz elmtutumlu istehsalın və praktiki
tədqiqatların aparıldığı universitetlərdir (elmi müəssisələrdir). İnnovativ inki
şafın “Üçlü spiral” modeli elmi əməkdaşlıq və birgə müəssisələrin yaradılması
yolu ilə sahələrarası yeni biliklərin inkişafına təkan verir.
İnnovativ məhsulun yaradılması (istehsalı) prosesinin bütün mərhələləri
boyunca müxtəlif institutlarla birgə iş aparılır. Belə ki, başlanğıc mərhələdə
dövlət-universitet əməkdaşlığı sonrakı mərhələlərdə universitet (elm)-biznes
əməkdaşlığı (texnologiyaların transferi, bazarlara çıxış) ilə davam etdirilir.
Əgər əvvəllər dövlət, biznes və universitet (elm) arasında qarşılıqlı fəaliyyət
xətti əsas idisə, müasir iqtisadiyyatda bu, DNK spiral quruluşunun bağlarını
xatırladır. Müasir iqtisadiyyatda bu, sadə xətti struktur yanaşmasından çıxaraq,
qurumlara bir-birinə bənzər xüsusiyyətləri saxlayaraq, məqsədyönlü işin apa
rılmasında spiralvari strukturun tətbiqidir.
İnnovativ inkişafın “Üçlü spiral” modelinə aşağıda sadalanan 3 əsas element
daxildir:
1) cəmiyyətdə elmi biliklərər əsaslanaraq, dövlət və istehsal ilə qarşılıqlı
əlaqədə olmaqla universitetlərin rolu güclənir;
2) dövlətin təşəbbüsü olmadan universitet (elm)-biznes-dövlət üçlüyü
əməkdaşlığa maraq göstərir;
3) ənənəvi funksiyalardan kənara çıxaraq, hər bir tərəf dolayısı ilə öz üzərinə
digərinin funksiyalarını götürmüş olur; ümumiyyətlə isə qeyri-ənənəvi funksi
yaları yerinə yetirə bilən qurumlar innovasiyanın mənbələri hesab edilirlər.
Praktiki cəhətdən bu elementlər o deməkdir ki, təhsil və elmi tədqiqatlarla
məşğul olan universitetlər, eləcə də iqtisadiyyatın inkişafında universitetin
nəzdindəki inkubasiyalarda yeni müəssisələrin yaradılması, biznesin inkişafı
üçün məsləhət və təhsil xidmətlərinin təşkil edilməsi və s. şəklində, bu yerdə
dövlət özünün ənənəvi qanunverici və nizamlayıcı rolunu qorumaqla vençur
investor və ictimai sahibkar kimi çıxış edərərk öz töhfəsini verir.
Bu modeldə, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, əsas rol yeni tədris predmetləri
(fənnləri) vasitəsilə bilikləri təcrübəyə tətbiq edən sənaye yönümlü sahib
karlıq universitetinin üzərinə düşür. Məhz bu cəhətinə görə klassik, ənənəvi
universitetlərdən fərqli olaraq, “Sahibkarlıq Universiteti”
nəzdində innovativ
infrastruktura malik olan tədris, elmi-tədqiqatlar və sahibkarlıq fəaliyyəti yolu
ilə gəlirlərin əldə edildiyi qurumdur.
2009-cu ildə Y.Karayannis və D.Kembell tərə�ndən “Dördüncü spiral” mode
li təklif edilmişdir. Bu modi�kasiya cəmiyyət səviyyəsində də qarşılıqlı fəaliyyəti
nəzərdə tutur. Burada dördüncü spiral vətəndaş cəmiyyətidir (sosial təbəqə).
MİS-in yuxarda qeyd edilən modellərinin ümumiləşdirilmiş müqayisəli
təhlili cədvəl 4-də verilmişdir.
Cədvəl 4. MİS modellərinin müqayisəli xüsusiyyətləri
Alternativ
unversitet və tədqiqat
korporasiyaların
laboratoriyaları
unversitet və
texnoparklar
unversitet (elm və
və onların qarşılıqlı
tam innovasiya dövrü
yoxdur
yoxdur
tam innovasiya dövrü
rolu
innovasiya layihələrinin
kömək; innovasiya
mühitində dövlət-özəl
sektor əməkdaşlığına
dəstək.
texnologiyaların
yüksək texnoloji
yeni
texnologiyaların
və prioritet
texnoloji inkişafın
ETTKİ nəticələrinin
kommersiyalaşdırılması
ETTKİ
aktiv istifadə
innovasiya
infrastrukturu
dövlət xərcləri
İstər elmi-tədqiqat institutları, istərsə də ali təhsil müəssisələrinin qarşılaş
dıqları müasir çağırışlar və təşəbbüslər onların cəmiyyətdəki rolları, təşkilati qu
ruluşu, fəaliyyəti, məqsəd və vəzifələri - bütün bunların ümumi məcmusunda
sosial-iqtisadi inkişafdakı töhfələri ilə xarakterizə olunmaqdadır. Belə ki, in
formasiya və kommunikasiya texnologiyalarının inkişafındakı inqilablar; bilik
iqtisadiyyatının meydana gəlməsi; iqtisadiyyatdakı burulğanlı proseslər və
şərtlərin idarə olunmasındakı çətinlik və çevikliyin təmin olunması zərurəti
dünya miqyasında universitetlər, elmi-tədqiqat qurumları, beyin mərkəzləri
qarşısında yeni tələblərə, yeni baxışlarla zərurət yaradır. Sadalanan tələblərə
hazırlığın yolu isə innovasiyalara söykənən tədqiqat, biliklərin mübadiləsi,
təhsil və təlim, müasir idarəetmə və xarici əlaqələrdən keçir.
Beynəlxalq təcrübəyə əsaslanıb MİS-in formalaşmasının müxtəlif
modellərinin təhlilində belə nəticəyə gəlirik ki, bir çox ölkələr innovasiya iqti
sadiyyatına keçid zamanı milli xüsusiyyətlərinə uyğun model seçirlər. Bu seçim
1 "Sahibkarlıq Universiteti” termini ilk dəfə 1998-ci ildə B.Klark tərə�ndən işlədilmişdir.
263
iqtisadi inkişaf, təhsil və elm sisteminə əsaslanır. MİS-in bu və ya digər modeli
nin inkişafı ənənəvi və yeni funksiyalarını yerinə yetirən biznes və dövlətin qar
şılıqlı fəaliyyətinin uzun prosesidir. Burada yüksək elm-təhsil potensialına və
innovasiya işləmələrini tez tətbiq etmə qabiliyyətinə malik olan ölkə lider olur.
Beynəlxalq təcrübədən görünür ki, təhsil sahəsində iqtisadiyyatın və bizne
sin yeni innovasiya tələbinə cavab təhsil, elmi-tədqiqat və istehsal mərkəzlərini
özündə birləşdirən “Sahibkarlıq Universiteti”dir. “Sahibkarlıq Universiteti”
sənayeləşmiş klasterləşmənin əsas komponentlərindən biri kimi çıxış edə bilir.
Onun funksionallığı prosesində yeni innovasiya inkişafı konsepsiyasını (“Üçlü
spiral” konsepsiyasını) həyata keçirən biznes və dövlət aktiv rol oynayır. “Sahib
karlıq Universiteti”nin formalaşması milli xüsusiyyətlərə uyğun müxtəlif üsul
larla aparılır. İqtisadi inkişaf və innovasiya məhsuluna tələb səviyyəsi yüksək
olduqca, “Sahibkarlıq Universiteti” sistemi daha mükəmməl və səmərəli olacaq
Azərbaycan iqtisadiyyatının yeni inkişaf mərhələsinə keçid alması funksio
nal, sahə və regional altsistemlərin fundamental dəyişikliklər tələb edən inno
vasiya fəaliyyətinin aktivləşməsini müəyyənləşdirir. Buna əsasən biznesin təşkili
üçün institusional şəraiti nəzərə alaraq köklü dəyişikliklər aparmaq, müasir
informasiya və kommunikasiya texnologiyaları, bilik və yeniliklərin istifadəsi
sahəsində irəliləyişə nail olmaq mümkündür.
Respublikamızda yeni iqtisadiyyatın sürətli inkişafı, kapital bazarı və yeni
texnologiyalar arasında artan qarşılıqlı əlaqə, yeni biliklərin, texnologiyaların,
ərzaqların, xidmətlərin yaradılması və istifadəsinin miqyaslı xüsusiyyətləri MİS-
in ölkənin innovasiya inkişafının institusional əsası kimi yaradılmasına şərait
yaradır.
Azərbaycanda da müxtəlif ölkələrin milli innovasiya sistemlərinin forma
laşmasında topladıqları təcrübənin elementləri istifadə edilə bilər. Bu halda
milli iqtisadiyyat üçün sinergetik səmərəni əldə etmək məqsədi ilə dövlət
tərə�ndən proseslər əlaqələndirilməli və innovasiya fəaliyyətinin inkişafına
nəzarət edilməlidir.
İqrgd_bə cbgjkgş əbə`gww_r8
Qasımov H.H., Nəcəfov Z.M. Milli innovasiya sisteminin kompleks proqramı // "AMEA-
nın Xəbərləri. Elm və innovasiya seriyası", 2011, №1(5), s. 3-9
Акимов А.А., Гамидов Г.С. Системологические основание инноватики.
С.Петербург, 2002, 596 c.
Гармашова Е.П. Развитие теории инновационных процессов // "Молодой
ученый", 2011, №2, т.1, с. 90-94
Давыденко Е.В. Модели национальных инновационных систем: зарубежный
опыт и адаптация для России. // "Проблемы современной экономики", 2014, №2
Зверев А.В. Формирование национальной инновационной системы: мировой
опыт и российские перспективы: автореф. дис. ... докт экон. наук. М., 2009, 57 с.
Иванов В.В. Национальная инновационная система как институциональная
основа экономики постиндустриального общества // "Инновации", 2004, №5,
URL: www.mag.innov.ru/
Иванова Н. Национальные инновационные системы // "Вопросы экономики",
Микушева Т.Ю. Зарубежный опыт государственного регулирования
инновационной деятельности /Труды шеской всероссийской научно-
практической конференции. М., 2010, с. 86-90
Nelson R., Rosenberg N. Technical Innovation and National Systems. Chapter x in
National Systems of Innovation, edited by Nelson R. New York andOxford: Oxford
University Press, 1993.
Hreeman C. 1995. The National System of Innovation in Historical Perspective //
Cambridge Lournal of Economics. Vol. 19. № 1.
Rothwell R. Towards the Hifth-generation Innovation Process / Rothwell R. // Interna
tional Marketing Review, 1994, Vol.11, №1 , pp. 7-31.
Arzu Huseynova
Analysis of the development model of the national innovation system
The article describes the national innovation system, its development
model. The author gave a classi�cation model of the national innovation
system(NIS), analyzed the purpose and the bene�ts of them. On the basis of
a common international practice revealed the state's role in the innovation
economy. The article tells about the innovation process, one of his models
of development - "triple helix". The author gave the theoretical basis of the
model of "triple helix" and the term "entrepreneurial university" and scheme
of evolution. The author gave the comparative characteristics of models of
development of the national innovation system and the development of re
commendations for the NIS in Azerbaijan.
Арзу Гусейнова
Анализ моделей развития национальной инновационной системы
В статье повествуется о национальной инновационной системе, о его
моделях развития. Автор дал классификацию моделей национальной
инновационной системы (НИС), проанализировал ее цель и преимущества.
На основе общей международной практики раскрыта роль государства в
инновационной экономике. В статье рассказывается об инновационном
процессе, об одной модели развития - «тройной спирали». Автор
демонстрирует теоретические основы модели «тройной спирали» и
термина «предпринимательский университет», схему их эволюции.
Автор анализирует сравнительные характеристики моделей развития
национальной инновационной системы и рекомендации по развитию
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 29.06.2016
Təkrar işləməyə göndərilmişdir: 24.07.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 21.09.2016
265
Açar sözlər:
sağlamlıq, sağlamlığın qorunması, səhiyyə sistemi, sosial
səhiyyə, tibbi sığorta
Key words:
health, health protection, health system, social health care,
Ключевые слова:
здоровье, охрана здоровья, система
здравоохранения, социальное здравоохранение, медицинское
страхование
Qmqg_j qəfgwwə
?xəp`_wa_lb_ qmqg_j
b–tjər ospsasjsğslsl
əq_q gqrgo_kərg igkg
KƏKKƏBMT?
?KC? Dəjqədə İlqrgrsrslsl
_n_pıaı cjkg gşçgqg, qmqgmjmegw_
üxpə dəjqədə bmirmps
_kc_-q__bcr>p_k`jcp,ps
“Sosial məsələlərin həllində səhiyyə ön plandadır".
İlham ƏLİYEV
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
Azərbaycan dövləti özünün ən yeni tarixini əhalinin rifah halının başlıca
meyar olduğu sosial dövlət quruculuğuna istiqamətləndirmişdir. Azərbaycan
Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev ölkənin müasir inkişaf istiqamətini
“sosialyönümlü dövlət”in yaradılması kimi müəyyən etmişdir [6].
Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi siyasətin mərkəzində
san amili
nin dayandığını səhiyyə sistemində aparılan islahatlar təsdiq
edir. Azərbaycanda əhalinin sağlamlığının qorunmasına və səhiyyə
xidmətlərinin dünyanın inkişaf etmiş ölkələri səviyyəsinə çatdırılması
na yönələn dövlət siyasəti ölkənin uzunmüddətli inkişaf strategiyasının
mühüm elementlərindən biridir. Belə ki, sağlam insan və güclü səhiyyə
uzunmüddətli, dayanıqlı inkişafı təmin etmək üçün insan resurslarına nail
olmağa imkan verir [8].
Bu gün Azərbaycanda səhiyyə sisteminin inkişafı və bu sahənin təminat
xərcləri hakimiyyətin diqqət mərkəzindədir. Belə ki, 2017-ci ilin dövlət
büdcəsində səhiyyə xərcləri üçün 745,4 milyon manat vəsait ayrılmışdır. Bu,
2016-cı illə müqayisədə 292,4 milyon manat və 4,6 % çoxdur [4].
Beləliklə, səhiyyə sisteminin inkişafı və əhalinin sağlamlığının müha�zəsi
Azərbaycan Respublikasının sosial və demoqra�k siyasətinin əsas
istiqamətlərindəndir. Azərbaycan hökuməti səhiyyə sisteminin inkişafı
məqsədilə bir sıra perspektivlər müəyyənləşdirmişdir:
səhiyyəyə ayrılan vəsaitin ümumi daxili məhsulda payının dinamik
şəkildə artırılması;
səhiyyənin maddi-texniki bazasının gücləndirilməsi üçün tibb
müəssisələrinin tikintisi, əsaslı təmiri və yenidən qurulması, onların mü
asir tibbi avadanlıqla təchiz edilməsi;
əsasən stasionar yardıma istiqamətləndirilmiş təbabətdən ilkin tibbi-sa
nitariya yardımının üstünlük təşkil etdiyi təbabətə keçilməsi;
səhiyyə sahəsində kadr təminatının təkmilləşdirilməsi, tibb
mütəxəssislərinin bilik və bacarıqlarının daim yüksəldilməsi üçün mü
va�q mexanizmlərin yaradılması, o cümlədən xarici ölkələrdə təlimlərin
/, ?xəp`_wa_lb_ qmqg_j qəfgwwəlgl gligş_dılıl imlqrgrsqgml
Müstəqil Azərbaycan səhiyyəsinin inkişafı Ümummilli lider Heydər
Əliyevin adı ilə bilavasitə bağlıdır. Ümummilli lider Heydər Əliyevin
267
rəhbərliyi dövründə səhiyyənin hüqu
qi-normativ bazasının təkmilləşdirilməsi
və dünya standartları səviyyəsinə qaldı
rılması daim diqqət mərkəzində olmuş
dur. Həmin məqsədlə bir sıra qanunlar
– "Əczaçılıq fəaliyyəti haqqında", "Özəl
tibb fəaliyyəti haqqında", "Tibbi sığor
ta haqqında" və s. işlənib hazırlanmış və
Milli Məclis tərə�ndən təsdiq edilmişdir.
Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin
"Səhiyyə sahəsində islahatlar üzrə Dövlət
Komissiyasının yaradılması barədə" 13
mart 1998-ci il tarixli sərəncamı səhiyyənin
bütün sahələrini əhatə edən islahatla
rın geniş miqyasda və sürətlə aparılması
1995-ci ildə Ümummilli lider Heydər
Əliyevin rəhbərliyi ilə qəbul edilmiş müstəqil Azərbaycan Respublikasının
Konstitusiyasında da səhiyyə ilə bağlı məsələlərə xüsusi diqqət ayrılmış
dır. Konstitusiyada vətəndaşların sağlamlığının qorunması və sağlam ətraf
mühitdə yaşamaq hüquqları təsbit edilmişdir. Sağlamlığın qorunması haq
qında 41-ci maddədə göstərilir ki, hər kəsin sağlamlığını qorumaq və tibbi
yardım almaq hüququ vardır. Konstitusiyada nəzərdə tutulan tibbi hüquqlar
“Əhalinin sağlamlığının qorunması haqqında” Azərbaycan Respublikasının
Qanununda [5] öz geniş əksini tapmışdır. Bu qanun ölkə vətəndaşlarının
hər birinin �ziki və ruhi sağlamlığının müha�zəsi, fəal uzunömürlülüyün
artırılması, tibbi yardımla təminata yönəldilmiş siyasi, iqtisadi, hüquqi, elmi,
tibbi, sanitariya-gigiyena xarakterli tədbirləri nəzərdə tutur. Qanunda in
san və vətəndaş hüquqlarına dövlət təminatı və bu təminatla bağlı hüquqi
və �ziki şəxslərin məsuliyyəti, pro�laktik tədbirlərin həyata keçirilməsi, tib
bi-sosial yardımın hamı üçün mümkünlüyü, sağlamlığın itirilməsi zamanı
vətəndaşların sosial müda�əsi əhalinin sağlamlığının qorunmasının əsas
prinsipləri kimi müəyyən edilir. Qanuna əsasən, bu məsələlərlə bağlı dövlət
əhalinin sağlamlığının qorunması sahəsində səhiyyə siyasətinin əsaslarını
müəyyən edir, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarını müda�ə edir,
səhiyyə sisteminin inkişafı ilə bağlı xüsusi proqramlar hazırlayaraq həyata
keçirir, səhiyyə sisteminin təşkili qaydalarını və fəaliyyətini müəyyənləşdirir,
dövlət və qeyri-dövlət səhiyyə sistemini inkişaf etdirir və maliyyələşdirir,
ətraf mühitin qorunmasını, ekoloji təhlükəsizliyi təmin edir, məcburi sosial
və tibbi sığorta qaydalarını müəyyən edir, əhalinin xüsusi qrupları üçün tib
bi-sosial yardım göstərilməsinə təminat verir, ailənin, valideynlərin və uşaq
ların sağlamlığının müha�zəsini təşkil edir, səhiyyə sahəsində beynəlxalq
əməkdaşlığı həyata keçirir [5].
/773-ag gjbə Ükskkgjjg jgbcp
Hcwbəp Əjgwctgl pəf`əpjgwg
?xəp`_wa_l Pcqns`jgi_qılıl
Imlqrgrsqgw_qılb_ b_
qəfgwwə gjə `_ğjı kəqəjəjəpə
vüqsqg bgooər _wpıjkışbıp,
Imlqrgrsrsqgw_b_
ompslk_qı tə q_ğj_k ərp_d
küfgrbə w_ş_k_o füosoj_pı
rəq`gr cbgjkgşbgp,
0, Qmqg_j qəfgwwə vgbkərglgl əq_qj_pı
Bu gün Azərbaycan dövləti sosial səhiyyənin inkişafına xüsusi diqqət
ayırır və bu sahədə əldə edilmiş nailiyyətlər, o cümlədən sosial səhiyyənin
tərəqqisi hökumətin həyata keçirdiyi siyasətin mərkəzində insan amilinin
durduğunu göstərir. Belə ki, müasir dövrdə sosial ədalət meyarını rəhbər
tutan hər bir dövlətin qarşıya qoyduğu ən ali məqsəd vətəndaş amili
nin tərəqqisi, insanlar üçün maksimum �ravan yaşayış şəraitinin təmin
edilməsidir [4]. Bu mənada səhiyyə sisteminin inkişafı və sağlam həyat
tərzinin təmin edilməsi “�ravan yaşayış şəraitinin” yaradılması, insanla
rın sosial rifah halının yüksəldilməsi kimi izah edilə bilər. Ümumdünya
Səhiyyə Təşkilatının Nizamnaməsində “sağlamlıq – yalnız xəstəliklərin
və �ziki qüsurların olmadığı vəziyyət deyil, həm də tam �ziki, ruhi və
sosial rifah halı” kimi izah edilir [13].
Əhalinin sağlamlığının təmin edilməsi
səhiyyə xidmətinin təkmilləşdirilməsini
aktuallaşdırır. Səhiyyə sistemində sosi
al səhiyyə xidmətinin inkişaf etdirilməsi
xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, il
kin tibbi səhiyyə xidməti geniş pro�lə
malik olub, bütün yaş qrupları, bütün
coğra� regionlardan və sosial-iqtisadi
təbəqələrdən olan pasiyentləri, keçici
və xroniki, �ziki və əqli xəstəliklərdən
əziyyət çəkən insanları əhatə edir,
dövlət tərə�ndən maliyyələşdirilir və
ilkin tibbi səhiyyə xidməti sistemində
bütün pasiyentlərə konsultasiya və
müayinə ilə bağlı tibbi xidmət göstərilir [14]. Sosial səhiyyə xidməti tibbi
xidmətdən öz maliyyə əsaslarına və bəzi xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir.
Sosial səhiyyə insanların sağlamlığını qorumaq və bərpa etmək üçün
ictimaiyyət tərə�ndən təşkil olunmuş fəaliyyətdir. Sosial səhiyyə birgə
təşkil olunmuş tədbirlər vasitəsilə cəmiyyətin, təşkilatların və fərdlərin
məlumatlı seçim etmək yolu ilə xəstəliklərin qarşısını almaq, insanların
orta yaş həddini artırmaq və sağlamlığı təmin etməyi xarakterizə edir.
Sosial səhiyyənin əsas məqsədi insanların sağlam olmasıdır və bunun
üçün lazım olan şəraitin təmin olunmasına çalışır. Sosial səhiyyə həyat
key�yyətini yaxşılaşdırmaq üçün sağlamlığın təşviqinə və xəstəliklərin
qarşısının alınması yolları haqqında insanlara informasiya verilməsinə
- bir sözlə, ümumi tibbi biliklərin kütləviləşməsinə çalışır, məsələn, əl
yumağın təşviqi, vaksinasiyaların edilməsi və reproduktiv sağlamlıq
vasitələrinin əhaliyə çatdırılması sosial səhiyyənin fəaliyyətinə nümunə
oal bilər [7, s.160-180].
@s eül ?xəp`_wa_l b–tjərg
qmqg_j qəfgwwəlgl gligş_dıl_
vüqsqg bgooər _wıpıp tə
l_gjgwwərjəp, m aükjəbəl
qmqg_j qəfgwwəlgl rəpəoogqg
f–iskərgl fəw_r_ icçgpbgwg
qgw_qərgl kəpiəxglbə glq_l
_kgjglgl bspbsğsls e–qrəpgp,
269
Amerika İctimai Səhiyyə Assosiasiyası sosial səhiyyənin altı prinsipini
fərqləndirir: 1.Xalqın sağlamlığının müha�zəsi və təbliği məsələləri ilə bağlı
kollektiv məsuliyyətin və dövlətin aparıcı rolunun vurğulanması; 2.Bütün
əhali qruplarını əhatə etməsi; 3.Pro�laktikanın, xüsusilə də təməl əsaslarda
pro�laktika üçün əhaliyə xidmət strategiyasının vurğulanması; 4.Sağlamlıq
və xəstəliyə təsir göstərən əsas sosial iqtisadi amillərə, həmçinin daha uzaq
risk amillərinə qayğı göstərilməsi; 5.Özündə kəmiyyət və key�yyət metod
larını birləşdirən fənlərarası yanaşma; 6.Xidmət göstərilən əhali qrupları ilə
qarşılıqlı əməkdaşlıq münasibətləri [11].
Əhalinin sağlamlığının və fəal həyat tərzinin təmin edilməsi bu gün qlo
bal mahiyyət kəsb edir və bu istiqamətdə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı
“XXI əsrdə hər kəs üçün sağlamlıq” proqramı çərçivəsində 10 əsas məqsədi
müəyyən etmişdir:
Sağlamlıqla bağlı ədalətin gücləndirilməsi.
Sağ qalmaq imkanlarının yaxşılaşdırılması və həyat key�yyətinin
Beş əsas pandemiya (infeksion xəstəliklər, qeyri-infeksion xəstəliklər,
travmatik xəstəliklər və zorakılıq, alkoqolizm və narkomaniya, siqaret
Müəyyən xəstəliklərin tam və ya qismən aradan qaldırılması (poliomelit
Su təchizatı, sanitariya, qida məhsulları və yaşayış yeri ilə bağlı imkan
Sağlam həyat tərzinin dəstəklənməsi, qeyri-sağlam həyat tərzinə qarşı
durma.
Kompleks, key�yyətli tibbi-sanitar yardımın yaxşılaşdırılması.
Qlobal və milli tibbi informasiyanın və epidemoloji nəzarətin tətbiq
10. Bütün ölkələrdə “Hər kəs üçün sağlamlıq” siyasətinin hazırlanması,
həyata keçirilməsi və monitorinq aparılmasına nail olunması [9].
“Hər kəs üçün sağlamlıq” ideyası və strategiyası insanın sağlamlıq hü
ququnun ayrılmaz tərkib hissəsi olduğunu təsdiq edir və həm insanın,
həm də cəmiyyətin bu hüququn real təmin edilməsi üçün məsuliyyət da
şımasını, səhiyyənin ümummilli və fərdi planda sistemli inkişafını, qlobal
səhiyyə sisteminin yaradılması üçün əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsini,
həmçinin bu perspektivli məqsədə doğru hərəkətlə bağlı monitorinqin
həyata keçirilməsini zəruri hesab edir. Hər kəs üçün sağlamlığa nail olmaq
siyasəti XXI əsrdə uyğun regional və milli strategiyaların həyata keçirilməsi
əsasında mümkün ola bilər. Bu mənada Avropada “Hər kəs üçün sağlamlıq”
proqramı əsasında yeni “Sağlamlıq – 21” strategiyası qəbul edilmişdir. “Hər
kəs üçün sağlamlıq” siyasətinin üç etik əsası mövcuddur: 1.Sağlamlığın
insanın əsas hüququ kimi etiraf edilməsi; 2.Sağlamlıq və onun müda�əsi
05.
məsələləri ilə bağlı ədalət, eləcə də ölkələrin və ölkədaxili əhali qruplarının
bu məsələ ilə bağlı fəal həmrəyliyi; 3. Cəmiyyətin bütün təbəqələrinin və
Azərbaycan 1993-cü ildə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının, 2005-ci
ildə isə onun İcraiyyə Komitəsinin üzvü seçilmişdir. ÜST Azərbaycanda il
kin səhiyyə xidmətinin imkanlarının, səhiyyənin maliyyələşdirilməsi və
əczaçılıq siyasətində islahatlar prosesinin layihələşdirilməsi və həyata
keçirilməsində Səhiyyə Nazirliyinin rolunun gücləndirilməsinə, tibb təhsili,
planlaşdırma və key�yyətin təminatı sahəsində islahatlar yolu ilə insan
resurslarının mütənasibliyi və key�yyətinin təkmilləşdirilməsinə, səhiyyə
xidmətlərinin səmərəliliyinin artırılmasına və fövqəladə vəziyyətlərə hazır
lığın gücləndirilməsinə, eləcə də səhiyyəyə dair məlumatların key�yyətinin
yüksəldilməsi və yoluxucu xəstəliklərin
müşahidəsinin gücləndirilməsinə
yönəldilmiş bir sıra proqramlar həyata
keçirir. 29 yanvar 2007-ci il tarixində ÜST
İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə Azərbaycan
Respublikasının birinci xanımı, millət vəkili,
YUNESKO və İSESKO-nun xoşməramlı
sə�ri Mehriban xanım Əliyeva “Ana,
uşaq və ailə sağlamlığının qorunmasın
da və möhkəmləndirilməsində müstəsna
xidmətlərinə görə” mükafatı ilə təltif edil
mişdir.
Azərbaycanda səhiyyə sahəsində
fəaliyyət göstərən beynəlxalq təşkilatlar
– BMT-nin Əhali Hondu, BMT-nin Uşaq
Hondu, Amerika Birləşmiş Ştatlarının İn
kişaf Agentliyi, Türkiyə Cümhuriyyəti Baş
Nazirliyinin Türk Əməkdaşlıq və İnkişaf
Agentliyi, AİDS, vərəm və malyariya ilə mübarizə üzrə Qlobal Hond və s.
ölkəmizdə sosial səhiyyənin inkişafına yönəlmiş layihələr həyata keçirirlər.
Böyük Britaniyanın tanınmış analitik mərkəzlərindən olan Leqatum İns
titutu (The Legatum Institute) 2015 – 2016-cı illərdə 142 ölkədə apardığı
monitorinqin nəticələrinə əsasən Azərbaycan səhiyyəsinin reytinqini 91-ci
pillədən 68-ci pilləyə yüksəltmişdir. Ölkə həyatının bütün sahələrində oldu
1, Rg``g vgbkər qs`wcirjəpg
Dövlət tibb müəssisələrində pulsuz tibbi müayinə olunmaq sosi
al siyasətin əsas istiqamətlərindən biridir və sosial dövlətin mahiyyəti ilə
bağlıdır. “Əhalinin sağlamlığının qorunması haqqında” Azərbaycan Res
07 w_lt_p 0..5-ag gj r_pgvglbə
ÜQR İap_gwwə Imkgrəqglgl
oəp_pı gjə ?xəp`_wa_l
Pcqns`jgi_qılıl `gpglag
v_lıkı, kgjjər təigjg, WSLCQIM
tə İQCQIM-lsl vmşkəp_kjı
qə�pg Kcfpg`_l v_lık
Əjgwct_ “?l_, sş_o tə _gjə
q_ğj_kjığılıl ompslk_qılb_
tə k–fiəkjəlbgpgjkəqglbə
küqrəql_ vgbkərjəpglə e–pə”
küi_d_rı gjə rəjrgd cbgjkgşbgp,
publikasının Qanununa əsasən, xüsusi kateqoriya vətəndaşlar əlavə tibbi
xidmət növləri və digər reabilitasiya vasitələri ilə təmin olunmaq hüqu
quna malikdirlər. Qanuna görə, tibbi-sosial yardım almaq hüququ olan
vətəndaşlar xəstələndikdə, əmək qabiliyyətini itirdikdə və digər hallarda
dövlət və qeyri-dövlət səhiyyə və sosial müda�ə müəssisələrində tibbi-so
sial yardım ala, həmçinin tibbi sığorta əsasında tibbi yardımla təmin olu
na bilərlər [5]. Bununla yanaşı, idmanla məşğul olan uşaqlar, yeniyetmələr,
tələbələr, əlillər və pensiyaçılar, məcburi köçkünlər və onlara bərabər tutulan
şəxslər pulsuz tibbi nəzarətdən keçmək hüququna malikdirlər. Eyni zaman
da hamiləlik dövründə, doğuş və doğuşdan sonrakı dövrdə hər bir qadın,
məişət zorakılığından zərər çəkmiş şəxslər, yetkinlik yaşına çatmayan uşaq
və yeniyetmələr dövlət səhiyyə sisteminin müəssisələrində ixtisaslaşdırıl
mış tibbi yardımla pulsuz təmin olunur, pulsuz dispanser nəzarətində ola
raq müalicə olunurlar. Həmçinin ehtiyacı olan təbəqələrə aid xəstə insan
lar büdcə vəsaitləri hesabına müva�q icra hakimiyyəti orqanının müəyyən
etdiyi qaydada güzəştli şərtlərlə qidalanmaq və tibbi-sosial yardım almaq
hüququna malikdirlər.
Sosial dövlətin əsasında duran şərtlərdən biri də �ziki və ya ruhi çatışmaz
lıqları olan yetkinlik yaşına çatmayan insanların valideynlərinin və ya qanu
ni nümayəndələrinin müraciəti ilə sosial müda�ə sistemi müəssisələrində
saxlanılması imkanlarının hüquqi əsaslarda təmin edilməsidir. Əlil insanlar
la yanaşı dövlət pensiyaçıların evdə, dövlət səhiyyə sistemi müəssisələrində
tibbi yardımla, eləcə də sosial müda�ə sistemi müəssisələrində tibbi-so
sial yardımla pulsuz təmin olunmasına şərait yaratmışdır. Pensiya alan in
sanların tibbi rəy əsasında sosial sığorta və ya sosial-müda�ə orqanlarının
vəsaitləri hesabına güzəştli şərtlərlə sanatoriya-kurort müalicəsi almaq və
reabilitasiya olunmaq hüquqları vardır.
Dövlət vətəndaşlara aşağıdakı tibbi yardım imkanlarını yaratmışdır:
ilkin tibbi-sanitariya yardımı;
təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım;
ixtisaslaşdırılmış tibbi yardım;
ictimai təhlükəli xəstəliklərə tutulmuş vətəndaşlara tibbi-sosial yar
Səhiyyə sisteminin davamlı olaraq təkmilləşdirilməsi Azərbaycan
dövlətinin sosial siyasətinin əsas istiqamətlərindəndir. Bu mənada
“Azərbaycan - 2020: gəlәcәyә baxiş” İnkişaf Konsepsiyasında [3] əhalinin
sağlamlığı və səhiyyə sahəsində qarşıda duran başlıca vəzifələr aşağıdakı
kimi müəyyənləşdirilmişdir:
Dövlət tərə�ndən sosial xəstəliklərə (diabet, hemo�liya, talassemiya,
onkoloji xəstəliklər, immunopro�laktika, hemodializ, vərəm, QİÇS və
050
s.) qarşı mübarizə, əhalinin sağlamlaşdırılması üzrə pro�laktik tədbirlər,
sanitariya maari� işi, narkomaniya, alkoqolizmə və tütünçəkməyə qarşı
mübarizə müxtəlif dövlət proqramları vasitəsilə həyata keçiriləcəkdir.
Yoluxucu xəstəliklərin pro�laktikası məqsədi ilə pro�laktika tədbirləri
gücləndiriləcək, müva�q tədbirləri nəzərdə tutan 2015–2020-ci illər
üçün sanitariya-epidemioloji xidmətin İnkişaf Proqramı hazırlanacaqdır.
Qeyri-infeksion xəstəliklərə (tütünçəkmə, piylənmə, �ziki fəallığın ol
maması, spirtli içkilərdən sui-istifadə və s.) qarşı mübarizəyə dair
2013–2020-ci illəri əhatə edən xüsusi Strategiya qəbul ediləcək, sağlam
həyat tərzi üçün şərait və imkanların yaradılması, əhalinin öz sağlamlığı
üçün məsuliyyətinin və marağının artırılmasından ötrü maari�əndirmə
dir.
Ana və uşaqların sağlamlığının yaxşılaşdırılmasına dair 2013-2020-ci
illəri əhatə edən Dövlət Proqramı qəbul ediləcək, uşaq və yeniyetmələr
arasında pro�laktik müayinələr və dispanserləşdirmə aparılması işi
gücləndiriləcəkdir.
Yoluxucu xəstəliklərə qarşı mübarizənin gücləndirilməsi məqsədi ilə
uşaqlar arasında immunopro�laktika işlərinin aparılması üçün müva�q
tədbirlər həyata keçiriləcəkdir.
Uşaqlıq dövrünə xas olan əlilliyin erkən pro�laktikası və müalicəsi
üzrə Milli Həaliyyət Planı (2014–2020-ci illər) hazırlanacaq, uşaqlara
göstərilən stasionar xidmətin daha da yaxşılaşdırılması ilə bağlı uşaq
tibb müəssisələri pro�lləşdiriləcəkdir.
Kənd yerlərində işləyən həkim və orta tibb işçiləri üçün uyğun həyat
şəraitinin yaradılması üzrə müva�q işlər görüləcək və təşviqləndirici
maddi təminat mexanizmləri müəyyənləşdiriləcəkdir. Tibb işçilərinin
əməyinin son nəticəyə görə qiymətləndirilməsi prinsipinin tətbiq olun
ması üçün tədbirlər görüləcəkdir.
Əhalinin sağlamlığının monitorinqi üzrə müxtəlif tibbi elektron registrlər,
vətəndaşların “elektron sağlamlıq kartı” sistemi və vahid səhiyyə infor
masiya sistemi yaradılacaqdır [3].
İqrgd_bə cbgjkgş əbə`gww_r8
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası. Bakı: Qanun, 2009, 18s.
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. Səhiyyə, sosial təminat, idman.
/Son yenilənmə: 22.09.2016/ - http://www.stat.gov.az/source/healthcare/
“Azərbaycan - 2020: gəlәcәyә baxiş” İnkişaf Konsepsiyası. Azərbaycan Respublikası
Prezidentinin 2011-ci il 29 noyabr tarixli sərəncamı ilə təsdiq edilmişdir. - http://www.
president.az/�les/future_az.pdf
Cəfərli R. Sosialyönümlülük dövlət büdcəsində yenə prioritetdir. // “Azərbaycan” qəzeti,
25 noyabr 2016-cı il. - http://www.azerbaijan-news.az/index.php?mod 3(id 110627
Əhalinin sağlamlığının qorunması haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu.
http://health.gov.az/ehalinin_saqlamliqi_qorunmasi_haqqinda_qanun.html
İlham Əliyevin sədrliyi ilə Nazirlər Kabinetinin 2011-ci ilin sosial-iqtisadi inkişafının
273
yekunlarına həsr olunmuş iclası keçirilmişdir. /16 yanvar 2012-ci il/ - http://www.pre
sident.az/articles/4098/print
İnsan inkişafı (tədris vəsaiti). Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnkişaf Proqramı. Bakı,
Səhiyyə. /Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsi Prezident Kitabxanası/ -
http://�les.preslib.az/projects/republic/az/azr3_7.pdf
Баженов А.М. Социология здравоохранения: учебное пособие. - ЦСП и М., 2015,
Глобальные проблемы современности. Лекция 4 из книги Нижников С.А.
Философия: курс лекций: учебное пособие для вузов. М.: Экзамен, 2006, 383c.-
http://www.ecad.ru/f4/sem28-01.html
Общественное здравоохранение и деятельность Всемирного банка.
Международный банк реконструкции и развития. / Всемирный Банк. 2003 г. -
http://siteresources.worldbank.org/HEALTHNUTRITIONANDPOPULATION/Resour
ces/Peer-Reviewed-Publications/PHandWBOperationsRussian.pdf
Стратегия ВОЗ в охране здоровья граждан. - http://txtb.ru/109/49.html
13. Устав (Конституция) Всемирной Организации Здравоохранения. - http://www.
who.int/governance/eb/who_constitution_ru.pdf
Health and the Millenium Development Goals. 2005, Keep the promise. World Health
Organization, 2005. - http://www.who.int/hdp/publications/mdg_en.pdf
Saadet Mamedova
Social health as the main direction of the building the welfare state
Health protection and improvement of a health system one of the main
directions of social policy of the state. In this sense development of a health
system and public health care is the priority direction of social and population
policy of the Azerbaijan Republic. The Azerbaijani government conducts pro
motion active and a healthy lifestyle, and for achievement of goals pays special
attention to creation of sports and Olympic complexes, to holding local and
international sports competitions, etc.
The states for the purpose of liquidation of diseases of a social origin, are
broadened by activity in development and creation of hospitals, improving
centers, expansion of parks, the environmentally friendly environment, clari
�cation of dirty hydrogen sources and lands, providing the population with
clear water, etc.
Социальное здравоохранение, как основное направление
строения социального государства
Охрана здоровья и совершенствование системы здравоохранения
одно из основных направлений социальной политики государства. В этом
смысле развитие системы здравоохранения и охрана здоровья населе
ния является приоритетным направлением социальной и демографиче
ской политики Азербайджанской Республики. Азербайджанское прави
тельство ведет пропаганду активного и здорового образа жизни, и для
052
достижения цели обращает особое внимание на создание спортивных
и олимпийских комплексов, на проведение местных и международных
спортивных соревнований и т.д.
Государства с целью ликвидирования болезней социального проис
хождения, расширяет деятельность в развитии и создании больниц, оз
доровительных центров, расширении парков, экологически чистой сре
ды, водных источников и земель, обеспечения населения чистой водой
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 29.09.2016
Təkrar işləməyə göndərilmişdir: 20.10.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 07.11.2016
İllmt_qgw_jı gligş_d
ləxəpgwwəqg8 əq_q
_lj_wışj_p tə
o_lsl_swğsljsoj_p_
nmjgrmjmhg `_vış
275
Açar sözlər:
innovasiyalar, inkişaf, nəzəri anlayışlar, innovasiya və ənənələr,
qanunauyğunluqlar, innovativ fəallıq
Key words:
innovations, development, theoretical concepts, innovation and
traditions, regularities, innovative activity
Ключевые слова:
инновации, развитие, теоретические концепции,
инновации и традиции, закономерности, инновационная деятельность
İllmt_qgw_jı gligş_d
ləxəpgwwəqg8 əq_q
_lj_wışj_p tə
o_lsl_swğsljsoj_p_
nmjgrmjmhg `_vış
Psqj_l
Ə[email protected]ƏPMT
?KC? Dəjqədə İlqrgrsrslsl
bmirmp_lrı
p_i`_pmt66>ek_gj,amk
054
Hər bir cəmiyyətin fasiləsiz yeniləşməsi tarixən mövcud olan proses
olub, konkret yaşanılan mərhələ, sosial-iqtisadi sistemin təkamül, tənəzzül,
yüksəliş və inkişaf qanunauyğunluqları ilə bağlıdır. İnkişaf prosesləri tarixi
zamanda baş verən kəmiyyət, key�yyət və struktur dəyişiklikləri ilə ifadə olu
nur. Bu da öz növbəsində innovasiyalı proseslərin tədqiqi zamanı müəyyən
obyektiv, sistemli qanunauyğunluqların nəzərə alınmasını gündəmin mü
hüm vəzifəsinə çevirir. Belə ki, innovasiyalar, onların yaranması və tətbiqi
prosesləri də cəmiyyətin ümumi inkişaf qanunauyğunluqlarından biri kimi
çıxış edir.
Ən ümumi şəkildə qeyd edilərsə, innovasiyalı inkişaf prosesi iki əsas
tərkib hissəsindən ibarətdir – innovasiya potensialının inkişafı və innova
siya layihələrinin reallaşdırılması. Cəmiyyətin innovasion mədəniyyəti də
həlledici amillərdən biri kimi ənənəvi cəmiyyətdən müasir inkişaf modelinə
keçidi ləngidən “innovasion durğunluğun” başlıca səbəblərindən biridir.
Məqalədə innovasiyaların dinamikası, innovasiyalı fəaliyyət, innovasiya
ların subyekti və s. anlayışlar nəzərdən keçirilir. Eləcə də, dünya dövlətlərinin
innovasiyalı inkişafını müəyyən edən əsas meyarlar və göstəricilər təhlil
edilir.
Məlum olduğu kimi, müstəqil Azərbaycan dövləti öz tarixi inkişafının
mühüm bir tarixi mərhələsini - suveren inkişafının 25 ilini qət etmişdir. Ha
zırda bütün cəmiyyətimiz ölkəmizin neft dövründən qeyri-neft sektorunun
hərtərə�i inkişafını nəzərdə tutan köklü islahatlar siyasətinin şahididir. Pre
zident İlham Əliyev tərə�ndən həyata keçirilən islahatlar siyasətinin başlıca
məqsədlərindən biri də ölkəmizdə innovasiyaların inkişafı üçün zəruri olan
bütün şərait və imkanların, son nəticədə rəqabətədavamlı milli innovasi
ya sisteminin yaradılmasıdır. Hazırda cəmiyyətimizin bütün səviyyələrində
innovasiya fəaliyyətinin genişləndirilməsi və tətbiqinin sürətləndirilməsi
məqsədilə bütün istiqamətlərdə stimullaşdırıcı mexanizmlərin işlənib-
hazırlanmasına start verilmişdir.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2016-cı il 6 dekabr tarixli
Hərmanı ilə “Azərbaycan Respublikasının milli iqtisadiyyat perspektivi üzrə
Strateji Yol Xəritəsi” təsdiq edilmişdir [1]. Sənəddə qeyd edilir: “Azərbaycan
iqtisadiyyatı, Dünya İqtisadi Horumunda bildirildiyi kimi, səmərəlilik əsaslı
modeldən innovasiya əsaslı modelə keçəcəkdir. Əhalinin adambaşına
düşən real gəlirləri ildə təxminən 5 faiz artacaq və Azərbaycan Dünya Ban
kının təsnifatına əsasən, “yüksəkgəlirli ölkə” statusu qazanacaqdır. Bu inki
şaf prosesləri nəticəsində 2025-ci ildən sonrakı dövrdə adambaşına düşən
gəlir səviyyəsinə görə Azərbaycan Şərqi Avropa ölkələrinin səviyyələrinə
yaxınlaşacaqdır. 2025-ci ildən sonrakı dövrdə innovasiya əsaslı inkişaf
modelinə keçid əvvəlki illərdə rəqabət üstünlüyü olan və inkişaf etmiş
277
qeyri-neft sektorlarında ixtisaslaşmanın daha da dərinləşdirilməsi hesabı
na daha çox dəyərin ölkədə qalmasını təmin edəcəkdir. İqtisadiyyatın həm
regional, həm də sahələrarası strukturunun optimallığı artacaq ki, bu da ta
razlı və dayanıqlı inkişafı təmin edəcəkdir. Xüsusilə, Azərbaycanda regional
inkişaf mərkəzlərinin formalaşması hesabına ümumi iqtisadi inkişaf təmin
ediləcəkdir. Bakı beynəlxalq əhəmiyyətə malik sənaye və xidmət mərkəzinə
çevriləcəkdir” [1, s.51].
Göründüyü kimi, strateji əhəmiyyətli sənəddə vurğulanan məqsədlərə
nail olmağın yeganə yolu iqtisadiyyatın innovasiya əsaslı inkişaf modelinə
keçilməsi ilə bağlıdır. Ölkə iqtisadiyyatının innovasiya əsaslı inkişaf yolu
na keçməsi üçün qlobal miqyasda rəqabətədavamlı milli innovasiya siste
minin, həmçinin ictimai həyatın bütün sahələrində innovasiya fəaliyyətini
dəstəkləyən infrastrukturun formalaşdırılması lazımdır. Qabaqcıl dünya
təcrübəsinə uyğun olaraq səmərəli milli innovasiya sisteminin yaradılması
iqtisadiyyatın innovasion və texnoloji inkişafı, həmçinin yaradılmış innova
siya sisteminin hissəliliyini aradan qaldırmaq hesabına təmin olunur. İnno
vasiyalı inkişaf elmi-texniki inqilabın yeni şəraitdə davamıdır.
Həmçinin “Azərbaycan 2020: gələcəyə baxiş” İnkişaf Konsepsiyasının
“Müasir dövrümüzün əsas çağırışları” bölməsində qeyd edilir: “1. Qlo
ballaşma şəraitində innovasiya fəaliyyətinin key�yyətcə yeni müstəvidə
genişlənməsi ilə bütün dünyada iqtisadi və təsərrüfat proseslərinin
dəyişmə tempi, innovativ yeniliklərin yayılması, onların istehsal sahəsində
tətbiqi misli görünməmiş şəkildə sürətlənir. Bu, əslində qloballaşma
nın “müsbət yüklü” e�ektidir və getdikcə daha çox hər bir ölkənin in
novasiya sahəsindəki nailiyyətlərdən, qabaqcıl texniki standartlar
dan və idarəetmədə yeni metodlardan yararlanmasına imkan verir.
Sənayenin innovasiyalar əsasında inkişafı elm və texnologiya potensia
lının gücləndirilməsi və təhsil imkanlarının genişləndirilməsi nəticəsində
mümkün olacaqdır” [2].
Beləliklə, dövlətimiz tərə�ndən həyata keçirilən innovasiya siyasəti
yeni bilik və texnologiyaların istehsalı, yayılması və tətbiq edilməsi üçün
lazım olan şəraitin yaradılmasını nəzərdə tutur. Bu siyasət, ilk növbədə,
sosial təhlükəsizliyin təmin edilməsinə, ənənəvi inzibati-bürokratik me
todların tətbiq edildiyi sahələrin yeni texnologiyalarla əvəz edilməsinə,
ölkənin sosial innovasiya potensialının bütün imkanlarının reallaşdırılması
na, eləcə də elmtutumlu cəmiyyətin və mədəniyyətin bərqərar edilməsinə
yönəldilmişdir.
/, İllmt_qgw_jı gligş_dıl rəbogoglgl `əxg ləxəpg kəqəjəjəpg
Dünya inkişafının ümumi meyillərindən biri kimi bərqərar olan qloballaş
ma prosesləri, ictimai-siyasi, iqtisadi və s. sahələrdə baş verən dəyişikliklərin
056
sistemli yanaşma əsasında təhlilini daha
da aktual məsələyə çevirmişdir [15; 16;
19]. Buraya müasir mərhələdə qlobal
cəmiyyətdə baş verən innovasiya yönüm
lü texnoloji, idarəetmə, təşkilati, institusi
onal və s. dəyişikliklərin bütün spektri də
daxildir.
Sistemli yanaşma mövqeyindən inki
şaf və yüksəliş sistemdə elementlərin sa
yının kəmiyyət və key�yyət baxımından
ahəngdar atrması ilə sıx bağlıdır. Hər bir so
sial-siyasi, iqtisadi sistemin yüksəlişi zama
nı onun elementlərinin (altsistemlərinin)
və onlar arasındakı əlaqələrin də ço
xalması baş verir. Bu da öz növbəsində
strukturun şaxələnməsinə və onun idarə
olunmasının mürəkkəbləşməsinə gətirib
çıxarır.
İnkişaf sistemin bütün proseslərinin
zamanda baş verən kəmiyyət, key�yyət
və struktur dəyişikliklərilə ifadə olunsa
da, son nəticədə bütövlükdə key�yyət
dəyişiklikləri ilə bağlıdır. Hər hansı bir sistemin (təbii, yaxud süni yaradılmış)
inkişafının əsasında üç amil – dəyişkənlik, varislik və seçim durur. Sistemin
yeni mahiyyəti onun elementlərinin (alt sistemlərinin) azad seçim əsasında
müəyyən edilən əlaqələrinin növ və tiplərinin key�yyət dəyişiklikləri ilə əldə
edilir. Sistemlə məşğul olan analitiklər belə hesab edirlər ki, elementlər ara
sındakı əlaqələrin tipləri və növləri həm elementlərin, həm də bütövlükdə
sistemin vəziyyəti və davranışlarını müəyyənləşdirir. Bu, belə izah edilir
ki, sistemin öz elementləri, yaxud sistemin ətraf mühit ilə qarşılıqlı təsiri
prosesində bu və ya digər əlaqələr yaranır. Mövcud problemin, yaxud
mövcud ziddiyyətin yeniliklər əsasında həll edilməsi hər hansı bir inkişafın
hərəkətverici qüvvəsi hesab edilir.
Hazırda müxtəlif təbiətli sistemlərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində dün
yada hər şeyin obyektiv olaraq qarşılıqlı əlaqədə olmasının dərk edilməsi
tələbatı mövcuddur və bu tələbat innovasiya proseslərinin tədqiqi zamanı
sistemli qanunauyğunluqların nəzərə alınması zərurəti haqqında müasir
təsəvvürün yaranmasına gətirib çıxarır. Bu məqam xüsusi olaraq səbəb-
nəticə əlaqələrinə malik olan siyasi, sosial və iqtisadi böhranların dəf
edilməsi üçün zəruridir.
Böhran arzu edilən və həqiqi olan, arzular və imkanlar, sistemin müxtəlif
qruplarının maraqları, sistemin daxili vəziyyəti və onunla bağlı xarici
H_xıpb_ küvrəjgd rə`gərjg
qgqrckjəpgl o_pşıjıojı rəqgpg
lərgaəqglbə bülw_b_ fəp
şcwgl m`wcirgt mj_p_o o_pşıjıojı
əj_oəbə mjk_qılıl bəpi
cbgjkəqg rəjə`_rı k–tasbbsp
tə `s rəjə`_r gllmt_qgw_
npmqcqjəpglgl rəbogog x_k_lı
qgqrckjg o_lsl_swğsljsoj_pıl
ləxəpə _jılk_qı xəpspərg
f_ooılb_ kü_qgp rəqəttüpül
w_p_lk_qıl_ eərgpg` çıv_pıp,
@s kəo_k vüqsqg mj_p_o
k_jgi mj_l qgw_qg, qmqg_j tə
gorgq_bg `–fp_lj_pıl bəd
cbgjkəqg üçül xəpspgbgp,
279
tələblər və s. arasındakı qarşıdurmaların dərinliyini ifadə edir. Böhranın
aradan qaldırılması sistemin məqsədləri, funksiyaları və ehtiyatları ilə bağlı
tələbatlar və onların təmin edilməsi arasındakı ziddiyyətlərin aradan qaldı
rılmasıdır, yəni dəyişikliklərə (yeniliklərə) tələbat yaranır [11, s.91]. Məsələn,
üçüncü minilliyin başlanğıcında dünya sivilizasiyası insanın həyatı üçün
təhlükəli olan təbii ehtiyatların ağılla istifadə edilməsi, qlobal istiləşmə və
s. problemlərlə üzləşmişdir. Bu ekoloji problemin həlli milli və dünya iqtisa
diyyatının normal inkişafını və insanın özünün yaşayışı ilə bağlı zəruri sosial
şəraitin yaradılmasını gündəmə gətirir.
Qlobal problemlərin mövcudluğu və onların ictimai sistemlərin inki
şafı üçün obyektiv təhlükə kimi qəbul edilməsi, təbii ehtiyatların qeyri-
səmərəli istifadə edilməsi, ətraf mühitin çirklənməsi istehsalatın texniki
təchizatı məsələsinin həll edilməsini, enerjiyə qənaət edən və elmi əsaslı
texnologiyalara (texnoloji amilə) elmi baxışların dəyişdirilməsini tələb edir.
Bu cür keçid biliklərin sintezinə yönələn yeni təhsil sisteminin formalaşdı
rılması (təhsil amili), yəni fənlərarası əsaslarda mümkündür. Qloballaşma
şəraitində dünya birliyində yaşanan böhran vəziyyəti bütün ehtiyatların
səmərəli istifadə edilməsi ilə bağlı nəzəri yanaşmalarda əks olunan bir çox
müddəalara yenidən baxmağı tələb edir [21, s.64].
Əgər cəmiyyət özünü yeniləşdirmə bacarığını itirirsə, bu və ya digər
böhranlı vəziyyət yaranır və bütün ictimai sistemi əhatə edir. Yeniləşmə
prosesi fasiləsiz ola bilməz. Yeniləşmə dövrü sistem öz potensialını
tükədənə qədər nisbi sabit inkişa�a əvəz olunur. Sonra növbəti yeniləşmə
prosesinə keçid baş verir. Sistem nəzəriyyəsindən məlum olduğu kimi,
sistem nə qədər mürəkkəb olarsa, onun tərkib hissələri də bir o qədər
qeyri-sabit inkişaf edir. Cəmiyyət meqamürəkkəb sistem olduğu üçün
onu təşkil edənlər eyni vaxtda transformasiya edə bilməzlər. Buna görə də
bütün tədqiqatçılar tam sistem kimi cəmiyyətin texniki, texnoloji və iqti
sadi amillərinə xüsusi diqqət yetirirlər. Sistem metodologiyası cəmiyyətin
innovasion inkişafı ilə bağlı müasir metodologiyanın əsası kimi çıxış edir
0, İllmt_qgw_jı gligş_dıl əq_q _lj_wışj_pı tə o_lsl_swğsljsoj_pı
İnnovasiyalı inkişafın mahiyyətini və mexanizmlərini müəyyən edən ya
naşmanın konkretliyi təməl anlayışlar bazasının müəyyən edilməsini tələb
edir. İlk olaraq, məlum olduğu kimi, “innovasiya” tətbiq edilmə sahəsindən
asılı olmayaraq reallaşan yenilik kimi qəbul edilir [9, s.121].
Yenilik özü, yəni elmi, elmi-texniki hazırlıq, kəşf bir qayda olaraq əmtəə,
xidmət, metod və s. formasında innovasiyaya çevrilir. İnnovasiya tsiklinin
əvvəlində elmi-tədqiqat, təcrübi-konstruktor, layihə, bütün bunların real
laşmasını təmin edən dövlətin innovasiyalı inkişaf siyasəti durur. Onların
06.
nəticələri həm iqtisadiyyat, həm də digər
sahələrdə innovasiyalı fəaliyyət üçün əsas
yaradır. Yeni ideyalar o zaman innovasiya,
yaxud daha dəqiq desək potensial olaraq
innovasiya ola bilər ki, onun elmi-tex
niki mərhələləri və innovasiya tsikllərini
keçərək innovasiyaya, yəni məhsula
çevrilməsi ilə bağlı tam əminlik olsun.
Bu zaman istisna edilmir ki, bəzi hallar
da ideya öz-özlüyündə artıq yenilik ola
bilər. Geniş mənada innovasiya müxtəlif
yeniliklər bazasında sosial, iqtisadi, təhsil,
idarəetmə və digər sahələrin uğurlu inki
şafının sinonimi kimi çıxış edir.
Beləliklə, innovasiyalı inkişaf dedikdə,
davamlı olaraq reallaşdırılan yeniliklər
zənciri başa düşülür. O, məhdud sahəni
ifadə etməyib, kompleks (idarəetmə, mar
ketinq, innovasiya dünyagörüşünün və
mədəniyyətinin formalaşdırılması, inno
vasiya infrastrukturunun yaradılması və s.)
xarakter daşıyır. Hər cür innovasiyalı inki
şaf yalnız proses deyil, həm də innovasiya potensialının həyata keçirilməsi
üçün zəruri olan amillər və şərtlər sisteminin inkişafıdır.
İnnovasiyalar, yeniləşmə cəmiyyətin və onu əhatə edən sistemlərin
ümumi inkişaf qanunauyğunluqlarından biri kimi çıxış edir. Müasir dövlətdə
innovasiyalı inkişaf yalnız ÜDM-in inkişafı deyil, həm də ümumi milli ehti
yatların istifadə edilməsi, yenilənməsi və yaradılması ilə bağlı olub, strateji
perspektivdə iqtisadi, elmi-texniki, siyasi, hərbi və digər sahələrdə rəqabət
bacarıqlarını təmin edir. Dövlətin və iqtisadiyyatın əsas səyləri yüksəliş və
inkişafın vahid strategiyada birləşməsinə yönəlməli və həyata keçirilən ins
titusional dəyişikliklər buraya istiqamətlənməlidir.
İnnovasiya proseslərinin reallaşdırılması üçün zəruri intellektual və tex
noloji potensialın olması, innovasiya şəbəkəsi iştirakçılarının sayının daim
artması, həmçinin yeni sosial qrupların cəlb edilməsi, innovasiyalı inkişa
fa istiqamətlənən institusional sistemin yaradılması, innovasiya sistemini
maliyyələşdirməyə imkan verən iqtisadi inkişafın səviyyəsinin (adambaşına
düşən ÜDM-in həcmi) artımı mövcud olmalıdır.
İqtisadçıların böyük əksəriyyəti belə hesab edirlər ki, məhz innovasi
yalı inkişaf bütün ictimai sistemlərdə böhran təzahürlərini və depressiv
amilləri aradan qaldıra bilər. Yeni innovasiyalar dalğası aşağıdakı şəraitlərdə
cəmiyyətin növbəti inkişaf mərhələsinə təkan verir:
İllmt_qgw_jı gligş_d bcbgibə,
b_t_kjı mj_p_o pc_jj_şbıpıj_l
wclgjgijəp xəlagpg `_ş_
büşüjüp, M, kəfbsb q_fəlg
gd_bə crkəwg`, imknjciq
(gb_pəcrkə, k_picrglo,
gllmt_qgw_ bülw_e–püşülül
tə kəbəlgwwərglgl
dmpk_j_şbıpıjk_qı, gllmt_qgw_
gldp_qrpsirspslsl w_p_bıjk_qı
tə q,' v_p_ircp b_şıwıp, Həp
aüp gllmt_qgw_jı gligş_d
w_jlıx npmqcq bcwgj, fək bə
gllmt_qgw_ nmrclqg_jılıl
fəw_r_ icçgpgjkəqg üçül
xəpspg mj_l _kgjjəp tə şəprjəp
qgqrckglgl gligş_dıbıp,
dünya iqtisadiyyatının qloballaşması;
elmin inkişaf tempinin sürətlənməsi və yeni texnologiyaların meydana
təsərrüfat fəaliyyətinin ənənəvi sahələrinin yox olması, yaxud radikal
şəkildə yenidən qurulması;
kənd təsərrüfatının elmi və sərmayə tutumlu aqrosənaye sahəsinə
xidmət sahələrinin (maliyyə, sığorta, məsləhət, elmi-kəş�yyat, istehlak
və s.) qabaqlayıcı inkişafı;
bütün həyat sferalarında qeyri-mərkəzləşmə və uni�kasiya meyilləri;
ətraf mühitdə dəyişikliklərin dönməzliyi və onun müda�əsi zərurəti;
iqtisadiyyatda intellektual ehtiyatların rolunun güclənməsi;
təşkilati inkişafın yeni sistem konsepsiyasının yaradılması [20].
Burada söhbət bütün cəmiyyət sistemlərində baş verən tarixi
dəyişikliklərin əsasında duran dövri innovasiyalı yeniləşmənin (dialekti
ka qanunu) ümumi qanunu haqqındadır. Bu qanun innovasiyalı inkişafın
məntiqi olaraq iki qanunauyğunluğunu təqdim edir: innovasiyaların tsiklliyi
Hər bir sistemin öz həyat tsikli mövcuddur: o əmələ gəlir (yaranır), funk
siyalaşır, inkişaf edir, sonra isə funksiyalaşmanın təsirliliyi zəi�əyir (qoca
lır) və əgər zamanın tələblərinə cavab vermirsə, ləğv olunur. Müasir elmi
ədəbiyyatda “həyat tsikli” anlayışı zamanda inkişafın sistemli qanunauy
ğunluqları, yəni sistemin tarixiliyi ilə əlaqələndirilir.
Texnika və texnologiyanın, sosial, iqtisadi, siyasi və sosiomədəni
sahələrin inkişafı müxtəlif müddətli və miqyaslı həyat tsiklləri əsasında
gerçəkləşir. Lakin innovasiyalı inkişafın həyat tsikllərinin əsas mərhələləri
ümumi mexanizmə malikdir. Onu ümumi şəkildə nəzərdən keçirək.
Bu və ya digər ictimai sistemin innovasiyalı inkişafının (fəallığının) birinci
mərhələsində təməl innovasiyaların yeni dalğası meydana çıxır, yaxşılaşdı
rıcı və hissəli korrektə edən innovasiyaların yeni axınını yaradır. Tsiklin ikin
ci mərhələsində təməl innovasiyaların sayı azalır, yeniləşən sistemə fərqli
təsirlər gətirən yaxşılaşdırıcı innovasiyaların sayı artmağa başlayır. Üçüncü
mərhələdə innovasion fəallıq sabitləşməyə başlayır və eyni zamanda onun
strukturu zəi�əyir.
Təməl innovasiyaların ləğv olunması, həmçinin yaxşılaşdırıcı innova
siyaların ixtisarı və səmərəliliyinin azalması müşahidə edilir. Belə demək
olarsa, psevdo (yalançı) innovasiyalar (hissəli yaxşılaşdıran) təzahür edir
və köhnəlmiş sistemin mövcud olması vaxtını bir qədər uzadır. Növbəti
mərhələdə innovasion fəallığın səviyyəsi kəskin şəkildə aşağı düşür, psev
do innovasiyaların payı artır, innovasiya böhranı yaranır, yəni depressiya
mərhələsi başlayır. Bu zaman innovasion fəallıq aşağı səviyyədə olur və
eyni zamanda növbəti təməl innovasiyalar dalğası üçün əsaslar yaranır.
Yeniləşmə prosesləri növbəti axına daxil olur, sistemin inkişafınının yeni in
novasiya tsikli başlanır.
İnnovasion fəaliyyət nizamsız və tsiklik inkişaf edir, innovasion fəallıq
dalğaları tənəzzüllə əvəz olunur.
İnnovasion fəallıq müəssisənin innovasion fəaliyyətinin kompleks
xüsusiyyəti olub, həll edilən məsələlərin intensivliyini və onların zamanında
yerinə yetirilməsini, istifadə edilən resursların tələb olunan kəmiyyətdə və
key�yyətdə mobilləşdirilməsi bacarıqlarını nəzərə alır.
Müxtəlif miqyaslı və davamiyyətli innovasiya tsikllərinin qarşılıqlı təsiri,
həmçinin cəmiyyətin digər sistemlərindəki tsiklik dinamika ilə qarşılıqlı
təsir prosesində sistemdə innovasiyaların dinamik inkişaf qanunauyğun
luqları meydana çıxır.
Daha irimiqyaslı yaxşılaşdırıcı innovasiyalar, adətən, sistemin
qısamüddətli inkişaf tsikllərinin əvəzlənməsi zamanı yer alır: məsələn, tex
nika və texnologiyaların modi�kasiyası modellərinin əvəzlənməsi tsiklləri.
Bütövlükdə cəmiyyətdə əsaslı dəyişikliklərə gətirib çıxarmayan kiçik
kəş�ərin, nou-haunun, rasionallaşdırıcı təkli�ərin tətbiqi baş verir.
Texnika və texnologiya nəsillərinin dəyişməsi zamanı təməl inno
vasiyalar reallaşır, onillik tsikllərdə innovasiya dalğaları (böyük olma
yan) müşahidə edilir. Bu dalğalar öz növbəsində uzunmüddətli tsikllərin
“yüksək”, yaxud “alçaq” dalğalarına yüklənir. “Yüksək” dalğada innovasi
on yüksəlişlərin hündürlüyü və davamiyyəti daha əhəmiyyətli, tənəzzülü
isə daha əhəmiyyətsizdir. Uzunmüddətli tsiklin “alçaq” dalğasında əks
mənzərə müşahidə olunur. Lakin cəmiyyətdə əsaslı dəyişikliklərin daha
uzun dövrləri həddən artıq uzunmüddətli, əsrlərlə davam edən (sivili
zasion) tsikllərin əvəzlənməsi zamanı müşahidə edilir. Təməl innovasiya
lar dalğası yeni texnoloji əsasların və istehsalatın yeni iqtisadi üsullarının,
siyasi-dövlət və sosiomədəni quruluşun yaranmasına aparıb çıxarır və
planet əhalisinin böyük bir hissəsinin həyat tərzinin radikal dəyişməsinə
səbəb olur. Məsələn, şəbəkəli informasiya texnologiyalarının geniş tətbiq
edilməsi dünya haqqında �krin dəyişməsinə və bütün dünya məkanında
insanların siyasi və sosial-iqtisadi həyatında əks-səda verən təzahürlərin
Digər tərəfdən, tsikllərin qarşılıqlı fəaliyyəti qarışıq, yaxud fərqli fəaliyyət
sahələrində innovasiya tsikllərinin qarşılıqlı təsiri ilə bağlıdır. Burada elmi
və yaradıcı fəaliyyətin dinamikası ilə bağlı olan texnoloji innovasiyaların
tsiklik titrəyişi haqqında danışıla bilər. Bu titrəyişlər innovasiyaların tra
yektoriyasını əks etdirir və öz növbəsində iqtisadi, ekoloji, siyasi-dövlət və
sosiomədəni sistemlərdə innovasiyalı inkişafın tsikllərinin trayektoriyasını
müəyyən edir. Bütün bu fəaliyyət sahələri öz dinamikaları əsasında şəxsi
innovasiya tsikllərinə malik olurlar.
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, cəmiyyətin innovasiyalı inkişafı dəyişkənlik,
irsiyyət və seçim amillərinin reallaşması ilə bağlı olub, sistemin təkamül
yolu ilə inkişafının varislik elementlərinin qorunub-saxlanılmasına imkan
verir.
Cəmiyyətin innovasiyalı inkişafının varisliyi qanunauyğunluğu özünü
onda göstərir ki, sistemin yeniləşməsi onun irsi nüvəsinin dağılması
na yönəlmir, dəyişən ətraf mühit şəraitində onun həyat davamlılığının
qorunub-saxlanılmasını və yüksəlməsini təmin edir. Epoxal innovasiya
lar nəticəsində texniki vasitələr, istehsalat üsulları, dövlətin cəmiyyəti
idarəetmə prinsipləri dəyişir, sivilizasiyalar məhv olur, lakin super sis
tem olan bütöv bəşəriyyət, onun biososial genotipi qorunub saxlanılır,
əvvəlki nəsillərin əsas həyat dəyərləri və mədəni irsi nəsillərdən nəsillərə
ötürülür.
Super sistem olan cəmiyyətin tsiklik dinamikasında innovasiyalı inkişafın
dəyişkənliyi qanunauyğunluğu yeniləşmənin əsas mahiyyətini və məğzini,
epoxal, təməl, yaxşılaşdırıcı innovasiyaların əsas funksiyasını təşkil edir.
Cəmiyyət daim dəyişən ətraf mühitdə dəyişir və inkişaf edir. Yeni həyat
şəraitinə uyğunlaşma daim dəyişmək deməkdir. Lakin cəmiyyətdə ətalət
qüvvəsi, vərdişlər və müha�zəkarlıq çox güclüdür, hər bir yeni innovasi
ya dalğası müəyyən müqavimətlə üzləşir. Lakin daha təsirli innovasiyalar
(məsələn, mobil əlaqələr) tez bir zamanda cəmiyyətə nüfuz edir və onun
Cəmiyyətin innovasiyalı inkişaf dinamikasında seçim qanunauyğunluğu
süni xüsusiyyət daşıyır və tam olaraq insanın təşəbbüsündən və fəallığından
asılı olur. İnnovasiyalı inkişafın istiqamətinin seçilməsində iki əsas formanı
fərqləndirmək olar:
- məqsədyönlü seçim əvvəlcədən müəyyən edilmiş planla həyata keçi
rilir və ictimai qüvvələrin hesabına baş verir;
- kortəbii seçim müxtəlif ictimai-siyasi qüvvələrin qarşıdurması
nəticəsində həyata keçirilir.
Siyasi və sosial quruluşun, yaxud təsərrüfat fəaliyyətinin həyata
keçirilməsi metodlarının dəyişməsi zamanı dəyişikliklərə gətirib çıxara
bilən potensial innovasiyalar yaranır. Lakin çox zaman antiinnovasiyalar
da meydana çıxır, onların məqsədi keçmişə dönüşlə bağlı olur, onlar qey
ri-real və bəzən təhlükəli dəyişikliklər, yaxud müasir zamana uyğun zəruri
dəyişikliklərə gətirməyən, yalnız aktiv innovasion fəaliyyət təəssüratı yara
dan psevdoinnovasiyalar təklif edirlər.
Cəmiyyətin innovasion inkişaf mərhələlərində innovasiyaların
seçilməsini həyata keçirməli olan şəxs innovasiyalara önəm verən, seçən
subyektdir. Bu, ilk növbədə alimlər, kəş�ər edən insanlar, mədəniyyət və
təhsil xadimləri, shibkarlar, siyasi, ictimai və dini xadimlərdir. Məhz onlar
yeni ideyaların daşıyıcıları və hazırlayanları hesab edilirlər. Lakin heç də
062
bütün ideyalar real innovasiyalı məhsula
çevrilə bilməz, onlar psevdoinnovasiyalı
ola bilər. Buna görə də innovasion ideya
ların seçilməsində müəyyənedici məqam
onların müəyyən zaman müddətində re
allaşdırılması imkanlarının, sosial və iq
tisadi həyatda tətbiqinin səmərəliliyinin
qiymətləndirilməsi, yəni istehlakçı
tələbatının proqnozlaşdırılması ilə bağ
lıdır.
İnnovasiyaların seçilməsinin ikinci sub
yekti (Şumpeterin müəyyən etdiyi kimi)
yalnız innovasiyaları qiymətləndirən deyil,
həm də onları həyata keçirə bilən
insandır
Bu, ilk növbədə sahibkarlar, sərmayəçilər,
dövlət xadimləri, peşəkar fəaliyyətin
müxtəlif sahələrindəki yaradıcı insan
lardır. Onlar riskli innovasion-sərmayəçi
layihələrin həyata keçirilməsi ilə bağlı
məsuliyyəti öz üzərlərinə götürür və onları zəruri resurslarla təmin edirlər.
İnnovasiyalar nə qədər böyük və genişmiqyaslı olarsa, onların həyata
keçirilməsi üçün bir o qədər çox resurs tələb edilir, layihə iştirakçılarının sayı
bir o qədər çox olur, uğursuzluq halında risklər bir o qədər çox əhəmiyyətli
və itkilər də bir o qədər çoxhəcmli olur. Uğur qazanıldığı halda innovasiya
layihəsinin bütün iştirakçıları həddən artıq gəlir əldə etməklə yanaşı, onla
rın seçdikləri innovasion fəaliyyət sahəsində yeni inkişaf perspektivləri əldə
edə bilərlər.
İnnovasiyaların seçilməsində və innovasiyalı inkişafın perspektiv
istiqamətlərinin müəyyən edilməsində üçüncü subyekt
dövlətdir
. O, inno
vasiya fəaliyyətinin təşkilatlanmasının qanuni-hüquqi şərtlərini müəyyən
edir, əlverişli (yaxud əlverişsiz) innovasion və sərmayə qoyulması iqlimi
yaradır, innovasiya fəaliyyətinin təyin edilmiş norma və qaydalarına əməl
edilməsinə nəzarəti təmin edir.
Tanınmış amerikalı sosioloq alim Pitirim Sorokinin qeyd etdiyi kimi, böh
ran vəziyyətləri nə qədər güclü olarsa, ictimai sistemlərdə transformasiya
lar da bir o qədər çox böyük olar [11, s.11]. Digər sözlərlə desək, dövlətin
özünün innovasion fəaliyyətinin genişmiqyaslı olması, böhran dövrlərində
daha təsirli innovasiyaların seçilməsi və dəstəklənməsi ilə bağlı onun rolu
və məsuliyyəti cəmiyyətin bütün sahələrində innovasion fəaliyyətə əsas
olur. Dövlət özünün strateji innovasiya funksiyası kimi federal və regional
büdcənin hesabına iqtisadiyyat, müda�ə, səhiyyə, elm, mədəniyyət, təhsil
sahələrində innovasiya siyasəti həyata keçirməli, həmçinin əsas texnoloji
İllmt_qgw_j_pıl qcçgjkəqglbə
tə gllmt_qgw_jı gligş_dıl
ncpqncirgt gqrgo_kərjəpglgl
üçülaü qs`wcir b–tjərbgp,
M, gllmt_qgw_ də_jgwwərglgl
rəşigj_rj_lk_qılıl o_lslg-
füosog şəprjəpglg küəwwəl
cbgp, əjtcpgşjg (w_vsb əjtcpgşqgx'
gllmt_qgml tə qəpk_wə
omwsjk_qı gojgkg w_p_bıp,
gllmt_qgw_ də_jgwwərglgl rəwgl
cbgjkgş lmpk_ tə o_wb_j_pıl_
rəkgl cbgp,
və iqtisadi innovasiyalara dəstək verməlidir. Əsasən də böhran dövrlərində
dövlət tərə�ndən innovasiyaların dəstəklənməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Mövzu ilə bağlı araşdırmalar belə bir qənaətə gəlməyə əsas verir ki, milli
inkişafın strategiyası özü də mahiyyətcə innovasiyalı xarakter daşımalıdır.
Ölkəmizdə geniş vüsətlə başlayan köklü islahatlar həm də İKT-nin
imkanlarından bəhrələnməklə həyata keçirilir. Azərbaycanda informasiya
cəmiyyətinin formalaşmasına dövlət qayğısı, İKT-nin sürətli inkişafı, onun
xalqımızın rifahına xidmət edən aparıcı amilə çevrilməsi ölkəmizin gələcək
perspektivlərinə hesablanmış siyasətin tərkib hissəsidir [3]. Ölkəmizdə
bu sahədə görülən işlər beynəlxalq miqyasda da yüksək qiymətləndirilir.
Ölkəmiz Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının “İnformasiya
cəmiyyətinin ölçülməsi” hesabatlarında inkişaf dinamikasına görə ilk on
luğa daxil olan dövlətlər sırasındadır. Dünya İqtisadi Horumunun “Qlobal
informasiya texnologiyaları - 2016” hesabatında Azərbaycan Respublikası
“Şəbəkə hazırlığı indeksi” göstəricisinə görə 139 ölkə arasında 53-cü yerə
Prezident İlham Əliyevin 2 aprel 2014-cü il tarixli Sərəncamı ilə
“Azərbaycan Respublikasında informasiya cəmiyyətinin inkişafına dair
2014-2020-ci illər üçün Milli Strategiya” təsdiq edilmişdir. Milli Strategiyanın
həyata keçirilməsi üzrə 2016-2020-ci illər üçün Dövlət Proqramı da qəbul
edilmişdir. Proqramda Milli Strategiya ilə müəyyən edilmiş 8 istiqamətdən
7-si üzrə konkret tədbirlər nəzərdə tutulmuşdur.
Müasir dünya yüksək rəqabətlər dünyasıdır. İdeyalar, texnologi
yalar, standartlar, normalar, prinsiplər və hətta dəyərlər də rəqabət
prosesindədir. Bu parametrlərin çox mürəkkəb kompleksi dövlətçiliyin
varlığını və gələcəyini təmin edir. Sürətlə dəyişən, çox mürəkkəb
problemlər və ziddiyyətlərlə yüklənmiş dünyada innovasiyalı inkişaf yolu
nun müəyyən edilməsi və reallaşdırılması həm elmi ictimaiyyətin, həm də
siyasi elitaların əsas məqsədlərindən biri olaraq qalmaqdadır. Azərbaycan
dövləti qarşıdakı mərhələ üçün ölkəmizin sosial, mədəni, siyasi-iqtisadi
və tarixi-coğra� xüsusiyyətlərini nəzərə alan özünəməxsus inkişaf mode
lini, innovasiya strategiyasını hazırlayaraq həyata keçirir. İnnovasiya stra
tegiyası yalnız sadə prinsiplər toplusu, fəaliyyət parametrləri deyil, həm
də arzu edilən gələcəyə nail olmaq üçün real rəsmi sənədlərdə əksini tap
mışdır. Bu mənada demək olar ki, ölkəmizdə yeni dövrə keçid öz əsasını
siyasi innovasiyalardan götürür. Dövlətin innovasiyalı inkişaf strategiyası
məhdud iqtisadi çərçivələrdə qalmayıb, siyasət, mədəniyyət, bütövlükdə
ictimai həyat səviyyəsinə qalxır. Tarixi təcrübə göstərir ki, hər bir dövlət
özünəməxsus inkişaf modelinə malikdir və inkişaf modellərinin “ixracı”,
onların imitasiyası arzuolunmaz nəticələrə gətirib çıxarır.
İnnovasiyalı inkişaf, ən yeni texnologiyaların yaradılması və
mənimsənilməsi dünya birliyi ölkələri üçün birinci dərəcəli əhəmiyyətə
malikdir. Yaxın perspektivdə hər bir ölkənin inkişafı məhz innovasiyalar
əsasında təmin ediləcək. Belə ki, artıq inkişaf etmiş ölkələrdə ÜDM-in 70-
85 faiz artımı innovasiyaların payına düşür.
Qlobal miqyasda yaşanan maliyyə-iqtisadi böhranı şəraitində həm də
ilk baxışda sezilməsə də, inkişafın aparıcı texnoloji təmayüllərinin dəyişməsi
müxtəlif ölkələrə yeni uzunmüddətli iqtisadi yüksəliş dalğasına uğurlu çı
xış üçün “imkanlar pəncərəsi” açır. Bu imkanlardan bəhrələnmək çox mü
hüm məsələdir və inovasiyalı inkişafın elmi əsaslar üzərində reallaşmasını
gündəmə gətirir.
İqrgd_bə cbgjkgş əbə`gww_r8
Azərbaycan Respublikasının milli iqtisadiyyat perspektivi üzrə Strateji Yol Xəritəsi /9
dekabr 2016-cı il/ - http://www.president.az/articles/21993
"Azərbaycan - 2020: gələcəyə baxış" İnkişaf Konsepsiyası. /Azərbaycan Respublikası
Prezidentinin 2012-ci il 29 dekabr tarixli Hərmanı ilə təsdiq edilmişdir/ - http://www.
president.az/�les/future_az.pdf
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İn
novasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi haqqında ƏSASNAMƏ. / Azərbaycan Respublikası
Prezidentinin 2012-ci il 5 sentyabr tarixli Hərmanı ilə təsdiq edilmişdir/ - http://www.
president.az/articles/5716
Azərbaycan informasiya texnologiyalarının inkişafında öncül mövqedədir. /16.12.2016/
http://www.azerbaijan-news.az/index.php?mod 3(id 112103
Beam H. H. Competing for the Huture: Breakthrough Strategies for Seizing Control of
Your Industry and Creating the Markets of Tomorrow. // Business Horizons. HindArtic
les.com.// http://�ndarticles.com/p/articles/mi_m1038/is_n3_v38/ai_16889375/ (дата
обращения: 31.10.2011).
Hlorida R. The Hlight of the Creative Class: The New Global Competition for Talent.
N.Y.: Harper Business, 2005.
Global Innovation Index INSEAD. - http://www.insead.edu/discover_insead/ Newsro
om/2009_global_innovation.cfm
Groot B., Hranses H. Cycles in basic innovations//Technological Horecasting and Social
Change. 2009, Vol. 76, Issue 8, pp. 1021-1025.
Hamel G., Prahalad C. K. Competing for the Huture: Breakthrough Strategies for Se
izing Control of Your Industry and Creating Markets of Tomorrow. Boston : Harvard
Business School Press, 1994, 384 p.
Innovation Capacity Index.//http://www.innovationfordevelopmentreport.org/ici.
html
Pitirim A. Sorokin. The Crisis of Our Age. Oneworld Publications; 2nd Revised editi
Sun H. A meta-analysis on the in�uence of national culture on innovation capability//
International Lournal of Entrepreneurship and Innovation Management. 2009, Vol.10,
287
The Global Competitiveness Report 2009-2010. World Economic Horum. 2009. //
http://www.weforum.org/documents/GCR09/index.html
The Global Innovation Scoreboard 2008: The Dynamics of the innovative Performan
ces of Countries/D. Archibugi, M. Denn, A. Hilippetti. Brussels.: European Commis
sion, 2009. // http://www.proinno-europe.eu/node/admin/uploadeddocuments/
EIS_2008_Global_Innovation_Scoreboard.pdf
Аббасов А.Ф. Философия сложности. Баку: МВN, 2008
Аббасов А. Философия сложности: конвергенционные основы и сущность// Elmi
əsərlər. Beynəlxalq elmi-nəzəri jurnal. № 2 (19), c. 45-51
Авдулов А.Н., Кулькин А.М. О методах сравнительного анализа национальных
научно-технических потенциалов//Науковедение, № 1, 2002
Армстронг М. Стратегическое управление человеческими ресурсами. М.:
Инфра-М, 2002, 328 с.
Давыдов А.А. Системный подход в социологии: новые направления, теории и
методы анализа социальных систем. М.: Эдиториал УРСС, 2005.
Лисин Б.К. Инновационный вызов Европы// Курьер российской академической
науки и высшей школы, № 3, 1999 - http://www.courier.com.ru/top/cras.htm
Мильнер Б.З. Инновационное развитие: экономика, интеллектуальные ресурсы,
управление знания. М.: Инфра-М, 2013, 382 c.
Ruslan Akbarov
Innovative development theory: a political view of the basic
In article it is noted that, continuous updating and novations as the histo
rical existing process, is connected with �xed evolution and development of
socio-economic and political system of society. At each historical stage deve
lopment process takes place in connection with quantitative, qualitative and
It, in turn, requires to consider system regularities in a case a research of in
novative processes. As, the di�cult interrelation of an innovation and tradition
in the socio-political system are one of regularity of development of society.
In article such concepts as, dynamics of innovations, innovative actions,
subjects of an innovation, etc. are also considered.
Besides, ratings on innovative development of the di�erent countries of
the world are analyzed
Руслан Акбаров
Инновационная теория развития: политический взгляд
на основные понятия и законы
В статье отмечается, что непрерывное обновление инновации как
исторический процесс, связан с постоянной эволюцией и развитием
социо-экономической и политической системы обшества.
Автор подчеркивает, что на каждом историческом этапе процессы
развития происходят в связи с количественными, качественными и
структурными изменениями. Это, в свою очередь, требует учитывания
системных закономерностей в случае исследования инновационных
процессов. Сложная взаимосвязь инновации и традиции в социо-
политической системе являются одним из закономерностью развития
В статье также рассматриваются такие понятия как динамика
инноваций, инновационных действий, субьекты инновации и т.д.
Кроме того, анализируются рейтинги по инновационному развитию
разных стран мира.
Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 26.09.2016
Təkrar işləməyə göndərilmişdir: 13.10.2016
Çapa qəbul edilmişdir: 04.11.2016
289
Açar sözlər:
təhsil fəlsəfəsi, epistemologiya, virtual təhsil, informasiya
cəmiyyəti, bilik, məlumat
Key words:
philosophy of education, epistemology, virtual education,
information society, knowledge, information
Ключевые слова:
философия образования, эпистемология, виртуальное
образование, информационное общество, знания, информация
Гностико-
эпистемологические
аспекты проблемы
виртуального
образования
ЧЕНЧЖАН
аспирант кафедры социальной философии
и философии образования Национального
педагогического университета имени
М.П.Драгоманова (Киев, Украина)
[email protected]
07.
В современном обществе знания и информация становятся главны
ми продуктами производственного процесса, оставляя на заднем пла
не материальные блага. Благодаря техническому прогрессу обработ
ка, накопление, получение и обмен информацией в ее любой форме
(звук, текст, визуализация) осуществляются вне пространственно-вре
менных ограничений. Действительно, новый тип общества строится,
прежде всего, на возможностях человеческого интеллекта, а знания
становятся краеугольным камнем его развития. Теоретическое знание
составляет стержень современных общественных отношений. Таким
образом, в информационную эпоху человек неизбежно вынужден
повсеместно усваивать новые знания, и поэтому на передний план
выдвигается необходомость формирования критического мышления,
умения самостоятельно находить информацию и, основываясь на ней,
принимать самостоятельные взвешенные решения, которые не были
бы продиктованы различными технологиями влияния. Особенно важ
ным для каждой развивающейся личности становится умение создать
и актуализировать своё личное информационное пространство. От
дельно это касается области высшего образования, которое, в отличие
от начального и среднего, делает ударение на самостоятельной рабо
те студента – недаром мы наблюдаем заметное увеличение доли са
мостоятельной работы в учебных планах высших учебных заведений.
Сегодня многие мировые государства ставят себе цель в развитии
информационного общества, которое основывается на свободном
использовании наличествующих источников информации с целью ее
дальнейшей переработки на знания – важный элемент коммуникации
между индивидами. Американский социолог Д. Белл определяет зна
ние как «совокупность организованных высказываний о фактах или
идеях, которое является обоснованным утверждением или экспери
ментальным результатом, который передается другим путем система
тизированной коммуникации» [4, с. 39]. В таком случае информация в
процессе этой коммуникации выступает в роли динамичного знания,
обеспечивая его распространение и функционирование. С другой
стороны, полученная информация превращается в личное знание ин
дивида. Таким образом, мы получаем замкнутый круг «информация-
В связи с этим возникает необходимость в философском осмыс
лении новой образовательной парадигмы и ее производных, в числе
которых не последнее место принадлежит виртуальному образова
нию. Подобная рефлексия, в свою очередь, создает эмпирический
материал для эпистемологии и теории познания. Благодаря этому мы
получаем возможность пересмотреть свои взгляды на процесс позна
ния как один из наиболее важных элементов общественной жизни,
который помогает формировать образ современности. Современное
291
общество находится в процессе посте
пенной виртуализации многих сфер
его деятельности, среди которых нахо
дится и образование.
В связи с этим, а также в контексте
развития открытого образовательно
го пространства возникает феномен
виртуального образования. Использо
вание новых информационных техно
логий, в свою очередь, предоставляет
возможность внедрить новые методы
обучения, которые будут приспосо
блены к тенденции глобализации и
информатизации. Закономерно, что
все это влияет на процесс познания и
формирование самого знания не толь
ко учащихся, но и учителей. В связи
этим возникает необходимость иссле
дования гностико-эпистемологических
аспектов виртуального образования и
их дальнейшее теоретическое осмыс
ление, что и является
написания данной работы.
Развитию эпистемологии на том уровне, на котором она находится
в современности, мы обязаны, прежде всего, таким философам, как
Жан Пиаже и Карл Поппер, которые разрабатывали генетическую и
эволюционную эпистемологию, соответственно. Автором подхода
генетической эпистемологии является Жан Пиаже, который создал
операционную концепцию интеллекта в противовес взглядов на зна
ние ка нечто статическое. Важно, что философ неустанно подчерки
вал глубокую взаимосвязь между действиями субъекта и объекта в
силу интеллектуальной деятельности первого. Подход Карла Поппе
ра, именуемый эволюционной эпистемологией, имеет в себе модель
исторического развития знания, которая обладает наглядным эври
стическим значением. В свое время это вызвало заметный резонанс в
философской среде. Само слово «эволюционный» подталкивает нас к
знаменитой дарвиновской теории происхождения видов путем био
логической эволюции через естественный отбор. Эту теорию Поппер
транспонировал на социальную среду развития и передачи знаний, а
также процесса познания. В дальнейшем поход Поппера был развит в
философских системах Имре Лакатоса, Рудольфа Карнапа, Томаса Куна
и Пола Фейерабенда.
На сегодняшний момент в эпистемологической теоретической си
стеме построение различных познавательных программ основывает
В свое время это вызвало
заметный резонанс в
философской среде. Само
слово «эволюционный»
подталкивает нас к
знаменитой дарвиновской
теории происхождения
видов путем биологической
эволюции через
естественный отбор.
Эту теорию Поппер
транспонировал на
социальную среду развития
и передачи знаний, а также
процесса познания.
070
ся на соотношении «объект познания – знание». Отсюда выплывают
и основные вопросы современной эпистемологии: что есть знание?
Каковы пути его получения? Как оно устроено? Каковы пути его вне
дрения и реализации на практике? Возможно ли достоверное знание?
Какие существуют виды и типы знаний и каковы законы их существо
вания? Все эти вопросы в той или иной степени относятся и к теме
нашего исследования – виртуальном образовании, которое привно
сит новшество в процесс познания учащегося и меняет специфику
соотношения объекта и знаний. В межличностном же соотношении
и
виртуальное образование окончательно упразд
няет субъект-объектную коммуникацию, провозглашая примат субъ
ект-субъектных отношений.
В контексте нашего исследования мы считаем наиболее целесо
образным обратится к инструментарию социальной эпистемологии,
которая является специфической теорией познания, что занимается
изучением социальных контекстов знания и информации. Другими
словами, социальная эпистемология занимается исследованием со
циальных процессов, которые способствуют или же препятствуют по
лучению и распространению новых знаний. Так, представители этого
направления считают необходимым отказаться от концептов «истина»
и «обоснование» и сосредоточить внимание на то, как распространя
ется знание в обществе и какое именно знание считается истинным [7,
c. 61]. Эта дисциплина появляется в результате старания обнаружить
связь между движущими силами общественного развития и конструк
цией воспроизводства знания в качестве продукта чьего-либо инте
ресна и прагматических целей.
Конечно, исторически сложилось, что эпистемология и гносео
логия занимаются в большей степени исследованием проблематики
именно научного знания и познания, проводя различительную черту
между ними и познанием бытовым, художественным, религиозным
и прочим. Такое развитие эпистемологической системы происходит
в контексте становления постнеклассического типа рациональности,
который, согласно Мишелю Фуко, «учитывает соотнесенность полу
чаемых знаний об объекте не только с особенностью средств и опера
ций деятельности, но и с ценностно-целевыми структурами. Причем
эксплицируется связь внутринаучных целей с вненаучными, социаль
ными ценностями и целями» [8, c.112]. Эпистемологическая система
строится вокруг таких категорий, как «объект», «знание», «коммуни
Самой «стабильной» категорией в данном случае является объект,
который по своей сути является содержательной частью обучения –
тем, что, собственном, изучают. Помимо этого, существует также поня
тие учебного объекта, под которым понимается программный объект
293
или ресурс, который может быть использован для обучения. Идеоло
гия объектно-ориентированного обучения в этом смысле развивается
на базе дистанционного и виртуального обучения, ведь учебные объ
екты широко используются в виртуальной